الگوی امام جماعت در جمهوری اسلامی ایران: مطالعه موردی امام جماعتی آیت‌الله مهدوی کنی (ره) در مسجد جلیلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی‌ارشد معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق(ع)

2 دانشیار علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

چکیده

با توجه به نقش سازنده مساجد در تربیت نیروی انسانی و جامعه‌پذیری سیاسی، در این نوشتار نویسندگان به موضوع کارکرد راهبری امام جماعت پرداخته‌اند؛ دراین‌خصوص، محققان تلاش‌کرده‌اند که با رجوع به عملکرد آیت‌الله مهدوی ­کنی در مسجد جلیلی به الگویی عملیاتی برای پیشنهاد به سایر ائمه جماعت دست‌بیابند؛ دلیل این امر، آن است که آیت‌الله مهدوی ­کنی توانستند، ابعاد فردی، اجتماعی و سیاسی- اجتماعی امام جماعت را متناسب با شرایط و مقتضیات زمانی جمع‌کرده، از این طریق، تأثیری مثبت بر افراد و جامعه برجای‌گذارند که تاامروز، ظهور و نموددارد.
پرسش اصلی تحقیق حاضر عبارت‌است از اینکه «الگوی  امام جماعتی در جمهوری اسلامی ایران، مستند به سیره­ آیت­الله مهدوی کنی کدام است؟»؛ برای پاسخ‌دادن به این پرسش­، محققان با استفاده از روش تحلیل محتوا و  مصاحبه با یاران آیت‌الله مهدوی‌ کنی در مسجد جلیلی، وجوه معنوی، فردی و سیاسی- اجتماعی عملکرد ایشان را در این مسجد، شناسایی و تحلیل‌کرده و درنهایت، الگوی جامع استنباطی‌شان را ارائه‌کرده‌اند؛ نتایج تحقیق نشان‌می‌دهند که آیت­الله مهدوی کنی به‌عنوان امام جماعت، در سه ساحت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی برنامه‌داشته­اند و با تدابیری که به‌کاربستند، مسجد جلیلی را در ساحت سیاسی، به‌عنوان کانون مبارزه ضد رژیم و در ساحت اجتماعی، به‌عنوان نهاد مؤثر در رفع نیاز­ها و کمک­ به محرومان و در ساحت فرهنگی، به‌عنوان کانون تعلیم و تربیت مطرح‌کردند. لازم است، یادآوری‌شود که همه این ابعاد برپایه اصل مسجد به‌عنوان کانون عبادی استوار بوده و تربیت عبادی و ایمانی به‌عنوان رسالت اصلی مسجد مفروض انگاشته‌شده‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


«معبد در همه‌ ادیان هست (که می‌نشینند در آنجا و عبادت‌می‌کنند) لکن مسجد با معابد مسیحی، یهودی، بودایی و بعضی جاهای دیگر که ما دیده‌ایم یا شنیده‌ایم، متفاوت است. در مسجد، پیغمبر اکرم نمی‌رفت فقط نماز بخواند و بیرون‌بیاید؛ کاری که برای اجتماع پیش‌می‌آمد و مهم بود، صدامی‌زدند: «اَلصلوةُ جامِعَة»: بروید به سمت محل صلات؛ برای چه؟ برای اینکه راجع‌به مسئله جنگ مشورت‌کنیم یا خبربدهیم یا همکاری‌کنیم یا امکانات را بسیج‌کنیم و بقیّه‌ چیزها؛ ... مسجد پایگاه است و این پایگاه بر محور ذکر و نماز است» (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار ائمه جماعات استان تهران به تاریخ 31/05/1395).

با توجه به نقش محوری مساجد در مدیریت امور مختلف زندگی در جوامع اسلامی، لازم می­آید که به بررسی و تحلیل عملکرد امام جماعت به‌عنوان رکن اصلی مدیریت مسجد پرداخته‌شود؛ این مهم، وقتی آشکارتر می‌شود که به تعبیر مقام معظم رهبری، به تحلیل سیره معصومان علیهم‌السلام پرداخته، مشاهده‌کنیم که چگونه این نهاد عبادی، کارکردهای اساسی در حوزه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی داشته‌است؛ برای نمونه در سیره نبوی (صلی الله علیه و آله) مشاهده‌می‌شود، ایشان پس از هجرت به مدینه به‌منظور تشکیل جامعه­ اسلامی و استقرار نظام اسلامی، اولین اقدامی که انجام‌دادند، تأسیس مسجد بود که بتواند به‌عنوان مرکز فرماندهی راهبردی حکومت اسلامی عمل‌کند (رضایی، 1382: 73).

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در قامت امام جماعت مسجد، علاوه‌بر نگاهی ویژه­ که به مسائل عبادی و اعتقادی داشته‌اند و به تشریح، تبیین و انجام امور عبادی می­پرداختند، توجهی خاص نیز به مسائل سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی داشتند؛ ازاین‌رو مسجد را نهادی برای تعلیم و آموزش اقشار مختلف مردم و نیز قرارگاهی برای بسیج، گردهمایی و ساماندهی عموم برای راه­اندازی فعالیت­ها و جنبش­های مردمی و شرکت در جنگ­ها و غزوات قراردادند (فرخی، 1395: 128)؛ درواقع، ایشان با با بنیادنهادن مسجد، نهادی عمومی را فعال‌کردند که مرکز ثقل حکومت اسلامی بود و حضرتش وظیفه‌داشتند تا به‌عنوان امام جماعت مسجد، ارزش‌های دینی را در ساحت‌های مختلف جامعه پیاده‌کنند. با توجه به کارکردهای تعریف‌شده برای مسجد، توسط پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، مشخص می‌شود که امام جماعت، دارای نقش و تأثیری بی‌بدیل است که لازم می‌نماید با توجه به شرایط و مقتضیات زمان حاضر به آن، عطف توجه‌شود.

ازجمله افرادی که در قامت امام جماعت توانست، نقشی مؤثر در جامعه و پیروزی انقلاب اسلامی ایران ایفاکند، آیت­الله مهدوی کنی است؛ ایشان با قبول مسئولیت امامت جماعتی مسجد جلیلی از سال 1342 توانستند، علاوه‌بر تقویت بعد عبادی و معنوی مسجد در سایر حوزه­های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، اقدام‌هایی مناسب و حتی منحصربه‌فرد انجام‌دهند که باعث الگوگیری سایر مساجد و ائمه­ جماعت از عمل ایشان شود. در این تحقیق، نگارندگان با پرسش از اقدام‌ها و رفتار ایشان، سعی‌دارند که الگویی برای توصیه در دوره حاضر طراحی‌کنند و این پرسش را مطرح‌کرده‌اند که «الگوی رفتاری آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی چگونه بوده‌است؟»؛ دراین‌راستا مؤلفان پرسش‌های فرعی زیر را طرح‌کرده، پاسخ‌گفته‌اند:

آیت‌الله مهدوی کنی، الگویی تک‌بعدی و مبتنی‌بر به‌طورصرف، آموزش امور متعارف دینی را برای امام جماعت کافی ندانسته و بر این اعتقاد بودند که الگوی جامع، دربردارنده سه بعد اساسی برای تبیین رفتار امام جماعت است؛ این ابعاد عبارت‌اند از:

- فرهنگ دینی به‌عنوان شالوده و اساس که نقش هدایتگری دارد.

- عمل سیاسی که برمبنای ولایت و با هدف ظلم‌ستیزی تعریف‌می‌شود.

- نهادینه‌کردن ارزش‌ها در جامعه که در قالب آگاهی‌بخشی و تربیت اجتماعی، محقق می‌شود.

الف - پیشینه­ تحقیق

درزمینه­ مسجد و نقش آن، منابعی متعدد، تحقیق و نگاشته‌شده‌اند که ازجمله می­توان به کتاب فروغ مسجد در 10 جلد اشاره‌کرد (جمعی از نویسندگان ، 1393)؛ این کتاب، شامل مجموعه مقالات و سخنرانی­هایی‌ است که درخصوص مسجد به‌رشته­‌تحریردرآمده‌اند؛ بخشی عمده از این کتاب درخصوص کارکرد­های مختلف مسجد است. بخش­هایی نیز به نقش مسجد و اثر تربیتی آن بر خانواده، کودک و نوجوان پرداخته‌اند. اگرچه قسمتی از کتاب درخصوص ویژگی­های امام جماعت، مطالبی بیان‌کرده، درباره نقش امام جماعت در ابعاد فرهنگی، سیاسی و اجتماعی که محور اصلی مقاله حاضر است، بحثی مبسوط ارائه‌نشده و بیشتر، نهاد مسجد مدنظر بوده‌است.

کتاب مسجد تراز اسلامی از منظر امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری (جعفرزاده، 1392)  نیز به بررسی اهمیت و جایگاه مسجد، چیستی و چگونگی مسجد تراز و در فصل آخر به امام جماعت تراز پرداخته‌است؛ اگرچه فصلی از این کتاب درخصوص امام جماعت تراز است، رویکرد مؤلف، دراصل توصیفی است و به تحلیل مسئله و ارائه الگوی امام جماعت نپرداخته‌است.

محتوای کتاب تاریخ شفاهی مسجد جلیلی (قدسی‌زاد، 1383)، برپایه­ تاریخ شفاهی است و به بررسی عملکرد مسجد در دوران پیش از پیرزی انقلاب اسلامی پرداخته‌است؛ این اثر اگرچه منبعی خوب در بحث حاضر است، به دلیل رویکرد تاریخ‌نگاری، شأن تحلیلی ندارد و الگوپردازی در آن دیده‌نمی‌شود.

درمجموع یا به تحلیل عملکرد آیت‌الله مهدوی ­کنی در این آثار توجه‌نشده یا به‌طورصرف از منظر بررسی تاریخی به فعالیت‌های مسجد جلیلی پرداخته‌شده و تحلیل و طراحی الگو در آنها موضوعیت ندارد؛ لذا مقاله حاضر از این دو حیث، دارای نوآوری است.

کلیات حیات سیاسی و اعتقادی آیت­الله مهدوی کنی: ایشان در ۱۴ مرداد ۱۳۱۰ در روستای کن (که درحال‌حاضر، بخشی از شهر تهران است) به‌دنیاآمد و پس از طی دوره دبستان، به مدرسه علمیه لرزاده در تهران واردشد و از محضر مرحوم آیت‌الله برهان بهره‌های علمی و اخلاقی فراوان برد. آیت‌الله مهدوی کنی در سال ۱۳۲۷ برای ادامه تحصیل به قم مهاجرت‌کرد و تا سال ۱۳۴۰ در محضر استادان مبرز آن زمان ازجمله حضرات آیات حاج شیخ عبدالجواد سده‌ای (جبل عاملی)، علامه طباطبایی، آیت‌الله العظمی بروجردی، امام خمینی، آیت‌الله العظمی گلپایگانی و ... ، دروس عالی فقه، اصول فقه، تفسیر، حکمت، کلام و دروس خارج فقه و اصول را تلمذکرد (آژده، 1390: 338 تا 358).

آیت­الله مهدوی کنی، پس از بازگشت به تهران در سال ۱۳۴۰، در مدرسه مروی به تدریس علوم حوزوی مشغول شدند و از سال ۱۳۴۲، امامت جماعت مسجد تازه‌تأسیس جلیلی را پذیرفتند؛ این مسجد، پایگاهی مناسب برای فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی ایشان شد. مبارزه ضد حکومت طاغوت، «دستگیری‌های متعدد،‌ تبعید،‌ شکنجه و زندانی‌شدن» ایشان را درپی‌داشت. آیت‌الله مهدوی کنی، آخرین عالمی هستند که در روزهای نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی برای چندمین‌بار، دستگیر و در آستانه پیروزی انقلاب شکوهمند ­اسلامی­، آزاد ­شدند (قیصری، 1395: 16).

پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی، ایشان سمت‌هایی مختلف را عهده‌دار بوده‌اند که ازجمله آنها می‌توان به این موارد اشاره کرد: عضو حلقه اولیه شورای انقلاب ازطرف حضرت امام خمینی (ره)، عضو کمیته استقبال از حضرت امام خمینی (ره)، سرپرستی کمیته انقلاب اسلامی، نخست‌وزیری پس از شهادت شهیدان رجایی و باهنر، رئیس مرکز رسیدگی به امور مساجد، مؤسس و دبیرکل جامعه روحانیت مبارز، رئیس دانشگاه امام صادق (ع)، تولیت حوزه علمیه مروی به حکم حضرت امام خمینی (ره) و رئیس مجلس خبرگان رهبری؛ همچنین از ایشان آثاری متعدد به یادگار مانده‌است ازجمله تقریرات درس‌های خارج فقه آیات عظام بروجردی و خمینی (رحمه ‌الله‌ضدما)، کتاب نقطه‌های آغاز در اخلاق عملی، کتاب اصول و مبانی اقتصاد اسلامی در قرآن، کتاب بیست گفتار و...؛ روح این مجاهد نستوه و سیاستمدار صادق در صبح روز سه‌شنبه 29/7/1393 به ملکوت اعلی پیوست.

ب- مبانی مفهومی و نظری

از منظر جامعه‌شناسی، تمامی تحولات اجتماعی و اقدام‌های سیاسی و حتی نگرش‌های فردی، تابعی از فرایند پیچیده جامعه‌پذیری به‌شمارمی‌آیند که بازیگران اصلی و محوری آن را نهادهای اجتماعی شکل‌می‌دهند؛ از این منظر، شناخت و تحلیل عملکرد نهادهای اجتماعی، گام نخست را برای درک ساحت‌های فردی و اجتماعی رخدادها و تحولات شکل‌می‌دهد؛ ازجمله این نهادها که در سنت اسلامی جامعه ایران، مطرح بوده می‌توان به مساجد اشاره‌کرد. درخصوص نقش ائمه جماعات، دیدگاه‌هایی متعدد ارائه‌شده‌اند که محققان، آنها را در قالب دو رویکرد اصلی دسته‌بندی‌می‌کنند:

1- رویکرد حداقلی به نقش امام جماعت

گروهی از صاحب‌نظران و محققان بر این باورند که کارکردها و نقش مساجد، به امور عبادی، محدود بوده، مهم‌ترین وظیفه­ ائمه­ جماعت را در برپایی نماز جماعت، مجالس ذکر، دعا، موعظه و در بالاترین سطح (در بُعد اجتماعی)، همکاری مؤمنان برای رفع نیازهای مادی و مالی نیازمندان محل و تسکین آلام آنها می‌دانند؛ متأسفانه بایدگفت که این دیدگاه (دانسته یا ندانسته) حاشیه‌ای از نظریه (تئوری) دشمن‌ساخته­ «سکولاریسم» و جدایی دین از دنیا و سیاست است که گاه، آگاهانه از تریبون­های روشن‌فکران دینی، مطرح می­شود و گاه ناآگاهانه بر زبان و قلم متدینان سنّتی جاری می‌شود (رسولی،1390: 40 تا 43).

نگاه تک‌بعدی و محدود سبب‌می­شود که ائمه­ جماعت از حوادث و رخدادهایی که در بطن جامعه، جاری است، بی­اطلاع و به‌مرورزمان از بدنه­ اجتماع که متشکل از مردم است، فاصله‌گرفته، منزوی ­شوند؛ این، خود موجب‌می­شود که ائمه­ جماعات برای حل معضلات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و ... هیچ برنامه­‌ای را در دستور کار خود نداشته‌باشند؛ این دیدگاه پس از به‌حاکمیت‌رسیدن سلسله­ امویان بر مسند حکومت آغازشد و سیاست تحریف اسلام و سنت­های پیامبر(صلی الله علیه و آله) را درپیش­گرفت (عسکری، 1391: 201) و با مروجان اسلام ناب برخود‌کرده، آنان را منزوی‌کرد اما حاکمانی که بر کرسی سلطنت تکیه‌می­زدند، این سیاست را همواره در ادوار مختلف در دستور کار خود قرارمی‌دادند؛ ازجمله دورانی که از این سیاست معاویه­گونه، بیشترین بهره را جستند، دوران پهلوی اول و دوم بود؛ برای نمونه، یکی از اقدام‌های رژیم پهلوی برای به‌کارانداختن فعالیت و قداست مسجد، حمله به مسجد گوهرشاد در زمان رضا شاه و کشتار مردم و به‌توپ‌بستن حرم امام رضا (ع) و ... بود (محمدی، 1373: 91) و نیز بسیاری از ائمه جماعت که در عرصه­­های مبارزاتی، اجتماعی و سیاسی فعال بودند، خطر جدی برای حاکمیت محسوب‌می­شدند لذا نهایت تلاش خود را به‌کار­بستند تا فعالیت آنها را از طریق تبعید، زندانی و شکنجه­ محدود‌کنند؛ هرچند این سیاست­ها با انقلاب اسلامی برچیده‌شد، همواره سکون و رخوت، زنگ خطری است که ائمه­ جماعات نسبت‌به مسائل سیاسی، فرهنگی و اجتماعی جامعه غفلت‌ورزند و کشور اسلامی ایران را به آسیب­هایی جبران‌ناپذیر دچارکند.

درنتیجه، این دیدگاه نسبت‌به امام جماعت در مطلوب‌ترین حالت، تنها وظیفه­اش انجام مناسک عبادی مانند اقامه­ نماز در مسجد است لذا امور سیاسی و اجتماعی از حوزه اختیار امام جماعت خارج‌است.

2- رویکرد حداکثری به نقش امام جماعت

رویکرد حدکثری را می­توان در سیره­ عملی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه­ اطهار(علیهم‌السلام) و بسیاری از علمای شیعه که امامت مساجد را برعهده‌داشتند، جستجو‌کرد. پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) به‌عنوان اولین امام جماعت مسجد، هیچ‌گاه نگاهشان به مسجد، تک‌بعدی و کارکرد صرف ­عبادی و مناسکی نبوده بلکه مسجد را به‌عنوان مکانی می‌دانستند که تمام امور مملکت را از آنجا اداره و هدایت‌می‌کردند.

یکی از اقدام‌های بنیادی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صدر اسلام به‌عنوان امام جماعت و زعیم امت اسلام، در کنار بعد عبادی مسجد، اقدام‌های اجتماعی- سیاسی بوده‌است. پیامبر(صلی الله علیه و آله)، مسجد را پایگاه و مرکز همه­ فعالیت­های سیاسی جامعه اسلامی و حتی دارالحکومه قراردادند (جمعی از نویسندگان، 1393: 87) و .. بسیاری از علما و ائمه جماعات در ادوار محتلف این سیره­ عملی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) را اجرا و عملیاتی‌می‌کرده‌اند؛ برای نمونه می‌توان به عملکرد برخی از ائمه­ جماعات که در دوران رژیم پهلوی، فعال بودند، اشاره‌کرد؛ درحقیقت، یکی از عناصر مهم در پیروزی انقلاب اسلامی، احیای کارکردهای مسجد و بازتعریف و توجه به تمام ابعاد عملکرد ائمه­ جماعات بود که در زمان حیات رسول­ الله و ائمه­ اطهار، عملیاتی می­شد به‌نحوی‌که ائمه­ جماعت به این سمت حرکت‌کردند که در فضای مسموم و باطلی که رژیم پهلوی به‌وجودآورد، ‌جایی برای عزلت­نشینی و دوری‌جستن از دنیا نیست بلکه سکوت ایشان، کمکی درراستای سیاست­های غرب‌گراها و دین­ستیزان است؛ ازاین‌رو با روشنگری، آحاد مردم را بیش‌ازپیش با ابعاد فساد، ظلم، تبعیض و بی­عدالتی ساختار سیاسی، اجتماعی و ... کشور آشناکردند؛ این خود منجرشد بدین امر که رژیم منحوس پهلوی ازسوی مردم طردشود و زمنیه­ سقوط آن تسریع‌شده، به‌طورشایان به پیروزی نهضت امام خمینی (ره) کمک‌شد (مهری، 1383: 97 تا 117). 

درنتیجه، این دیدگاه، نقشی حداکثری را برای ائمه­ جماعت، قایل است و از رویکرد تک‌بعدی، گریزان بوده، به‌شدت آن را نقدمی‌کند. دیدگاه حداکثری سبب‌می­شود که ائمه جماعات، مسائل و مشکلات موجود در جامعه را بشناسند و با کمک مردم و نمازگزاران برای حل و برطرف‌کردن آنها اقدام‌کنند و با داشتن آگاهی سیاسی بتوانند در مواقع حساس از نظام اسلامی دفاع‌کرده، مردم را از انحراف‌ها نجات‌دهند.

3- نظریه­ مبنا

مبنای نظری این تحقیق براساس رویکرد دوم شکل‌گرفته‌است. با بررسی عملکرد آیت­الله مهدوی کنی به‌عنوان امام جماعت در مسجد جلیلی، مشخص می­شود که ایشان دراصل، نگاهشان به نقش امام جماعت، تک‌بعدی و صرف عبادی نبوده، لذا خود را به آن محدودنمی­کردند؛ ایشان نسبت‌به مسائل و بحران­های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در زمان خود، حساس بوده و برای حل این بحران­ها تمام تلاش خود را به‌کاربسته­اند؛ براساس بررسی دقیقی که از عملکرد حضرت آیت­الله مهدوی کنی در دوران امامتشان در مسجد جلیلی صورت‌گرفته، ایشان برای حل مشکلات مالی مردم با تأسیس صندوق به کمک آنان می­شتابند و برای مقابله با رژیم دین­ستیز و ستمگر پهلوی، هم­پای مبارزان و امام خمینی (ره) به اقدام‌هایی انقلابی دست‌می­زنند و نیز در حوزه­ فرهنگی به تربیت نیروهای جوان و سالم می­پردازند که بعد­ها این افراد به کمک نهضت امام خمینی­ (ره) شتافتند و در پیرزوی انقلاب اسلامی، دِین خود را ادا‌کردند؛ با این اوصاف، سیره­ عملکردی آیت­الله مهدوی کنی، مبتنی‌بر دیدگاه نقش حداکثری امام جماعت است؛ برای نمونه آیت­الله مهدوی کنی در کتاب خاطرات خود، درخصوص شیوه­ مواجهه با تهاجم فرهنگی و نقش تربیتی خود بیان‌می‌کنند: «شب‌های شنبه، من جلسه­ای برای جوان­ها داشتم. ازجمله بحث­هایی مربوط به اقتصاد اسلامی بود... علت شروع بحث اقتصادی هم این بود که می­دیدم مارکسیست­ها جوان­ها را منحرف‌می­کنند. ازیک‌طرف، اوضاع مملکت به‌گونه‌ای بود که جوان­ها را به‌سوی بی‌بندوباری و فساد سوق‌می­داد و ازطرف‌دیگر، جوان­هایی که به مبارزه علاقه‌داشتند، به‌طورمعمول، جذب چپی­ها و کمونیست­ها می­شدند؛ به این جهت مصلحت‌دیدم که برای حفظ و هدایت جوان‌های مسلمان این‌گونه فعالیت­ها را آغازکنم؛ به‌علاوه من در آنجا کتابخانه­ای تأسیس‌کردم. اصولاً در آن زمان کتابخانه در مساجد انگشت­شمار بود. شاید مسجد ما دومین مسجدی در تهران بود که کتابخانه­ منظمی داشتت» (خواجه­سروی، 1385: 133).

پ- روش‌شناسی (تحلیل محتوا)

تحلیل محتوا به‌عنوان یک روش علمی، نخستین‌بار در قرن بیستم در قالب تحلیل محتوای کمی و کیفی رواج‌یافت و به دلیل ظرفیت بالای آن در فهم و تحلیل پدیده‌های حوزه علوم انسانی، به‌سرعت گسترش‌یافت. با توجه به نقدهای وارده، شاهد اصلاح این روش و ارائه فنونی (تکنیک هایی) مختلف درخصوص تحلیل محتوا هستیم که مهم‌ترین آنها رویکردهای عرفی، جهت‌دار و درنهایت، تلخیصی است؛ درمجموع، تمام گونه‌های تحلیل محتوا درپی آن هستند تا ویژگی‌های ظاهری یک متن را به شکل عینی و نظام‌مند برای مخاطب توصیف‌کنند؛ آن‌گونه‌که فیلیپ استون بیان‌کرده، «تحلیل محتوا روشی است که برای تفسیر محتوای داده‌های متنی از طریق فرایندی منظم،کدبندی شده و با رعایت مضمون (تم) حاکم بر داده‌ها صورت‌می‌گیرد. در مواقعی که با محدودیت داده‌ها روبه‌رو هستیم، به‌طورطبیعی، تحلیل محتوای کیفی با رویکرد عرفی توصیه‌می‌شود (به‌منظور مطالعه تفصیلی این ارکان نک.ایمان 1388)؛ با این توضیح و با توجه به محدودیت منابع مرتبط با موضوع و محوریت اندیشه و عمل آیت‌الله مهدوی‌ کنی در استنباط و ارائه الگو، از این روش در مقاله حاضر استفاده‌شده‌است؛ امتیاز بارز این روش، آن است که طرحی (ایده­ای) بر متن تحمیل نشده و الگو از درون داده‌ها استنباط‌می‌شود؛ در این روش، گام‌های اجرایی زیر برداشته‌شده‌اند:

 

1- تولید داده در موضوع

برای دریافت داده‌های لازم، نگارندگان، دو اقدام اساسی را به‌انجام‌رسانیده‌اند:

الف- انجام مصاحبه­ با افرادی که با حضرت آیت­­الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی همکاری‌داشته‌اند؛ از این رهگذر، حجمی بالا و قابل‌توجه از داده‌های مرتبط با موضوع به‌دست‌آمده‌است که تولیدی این تحقیق است. مشخصات افراد مصاحبه‌شونده در جدول زیر آمده‌است:

جدول 1: مشخصات افراد مصاحبه‌شونده

نام و

نام خانوادگی

تاریخ مصاحبه

مسئولیت در مسجد جلیلی

کد

سعید مهدوی کنی

8/07/96

فرزند آیت‌الله مهدوی کنی

M

آیت­ گودرزی

4/06/96

فرزند خادم مسجد جلیلی، از ابتدای امام جماعتی آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد حضورداشتند؛ مسئولیت ایشان در مسجد، برعهده‌داشتن امور فرهنگی مسجد بوده‌است.

A

محمدعلی گل‌افشانی

29/01/1396

ایشان از سال 1342 با آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی آشنا شدند و از مؤسسان صندوق مسجد و عضو هیئت‌امنای مسجد جلیلی نیز هستند.

B

علی قاضی

12/06/1396

ایشان از سال 41 با آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی آشنا شدند؛ مسئولیت ایشان در مسجد، چاپ اعلامیه‌ها بوده‌است.

C

محمدعلی زواره­ای

11/06/96

ایشان از سال 41 با آیت‌الله مهدوی کنی آشنا شدند و مسئولیت ایشان در مسجد، پخش اعلامیه و توزیع کمک‌ها به نیازمندان بوده‌است.

D

(منبع: نگارنده)

 

 

ب- مطالعه منابعی درباره اندیشه و عمل آیت‌الله مهدوی کنی و همچنین، تاریخ تحول مسجد جلیلی که  مهم‌ترین منابع مورد مطالعه در جدول پایین معرفی‌شده­اند:

 

جدول 2: مشخصات کتب اصلی درخصوص موضوع مسجد جلیلی

عنوان کتاب

نگارنده (تدوین‌کننده)

کد

خاطرات آیت­الله مهدوی کنی

دکتر غلامرضا خواجه‌سروی

E

آیت­الله مهدوی کنی به روایت اسناد ساواک

مرکز رسیدگی اسنادِ تاریخی وزارت اطلاعات

F

تاریخ شفاهی مسجد جلیلی

پروین قدسی‌زاد

G

(منبع: نگارنده)

2- شناخت زمینه و زمانه موضوع

برای شناخت هرچه بهتر شرایط حاکم بر موضوع، نگارندگان با استفاده از روش توصیفی و تحلیل مهم‌ترین منابع موجود، تصویری به‌نسبت جامع از فضای فرهنگی،  اجتماعی و سیاسی زمان امام جماعتی آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی ارائه‌کرده‌اند؛ این تصویر به محققان برای درک هرچه بهتر مضمون (تم) معنایی رخدادها و رفتارها کمک‌کرده‌است.

3- ترسیم جداول معنایی، نگارش دلالت‌های محتوایی و کدگذاری

کدگذاری، فرایندی است که طی آن، متن مطالعه، تحلیل و سپس متناسب با دلالتی که دارد، عددی (کدی) برای آن تعریف‌می‌شود که درنتیجه آن، معنای مدنظر در دسته­ای خاص و معین جای‌می‌گیرد؛ به‌تعبیری، کدگذاری، فرایند خردکردن موضوع و سپس اتصال‌دادن یافته‌ها با هدف دستیابی به کلیتی جدید است؛ در این مقام، لازم است که به «رویه‌ها، زمینه،‌ مقولات و قواعد» توجه‌شود (برای مطالعه تفصیلی فرایند کدگذاری، نک.استراوس و کربین 1396).

4- تحلیل کدهای تحلیلی و بسته‌های معنایی

با توجه به بسته‌های معنایی محققان در هر جدول، تحلیل‌های ناظر بر شبکه ارتباطات میان معانی و مفاهیم را ارائه‌داده و به اقتضای بحث در قالب یکی از ابعاد سیاسی، فرهنگی یا اجتماعی، آنها را جایابی‌کرده‌اند.

ت- زمانه و موقعیت مسجد جلیلی

به‌منظور تحلیل گفتارها و عملکرد آیت‌الله مهدوی ‌کنی، لازم است که به فضای سیاسی و موقعیت مسجد جلیلی در معادلات سیاسی و اجتماعی آن دوران توجه‌شود.

1- فضای سیاسی

آیت‌الله مهدوی کنی در سال­های 1341 تا 1357، امام جماعتی مسجد جلیلی را عهدهدار بودند. در دوران شانزده‌ساله امام جماعتی ایشان که با رژیم پهلوی دوم مصادف است، شرایط به‌گونه­ای است که رژیم پهلوی به‌شدت فعالیت­های ائمه جماعات را از طریق نیروهای ساواک تحت کنترل خود داشته­، همواره برای آنها محدودیت­هایی ایجادمی­کردند تا ائمه جماعات نتوانند فعالیت سیاسی و فرهنگی خود را انجام‌دهند (حسینیان، 1383: 100)؛ در چنین شرایطی است که ایشان از مسجد جلیلی به‌عنوان یک پایگاه مبارزاتی یاد‌کرده، شاهد نقش‌آفرینی انتقادی و انقلابی این مسجد در تحولات زیر هستیم:

«مخالفت با تصویب لایحه­ انجمن ایالتی و ولایتی، اصلاحات ارضی و انقلاب سفید توسط رژیم، تصویب قانون کاپیتولاسیون در مجلس سنا، واکنش به دستگیری و تبعید امام خمینی (ره)، نقد جشن‌های ۲۵۰۰ساله، تغییر تاریخ قمری به شمسی و درنهایت، واکنش به خبر شهادت آیت­الله سید مصطفی خمینی» (مدنی، 1369: 25 تا230).

2- فضای اجتماعی

خیری به نام آقای جلیلی در سال 1339، مسجد جلیلی را در خیابان ایران‌شهر جنوبی، حوالی میدان فردوسی تهران (قدسی‌زاده، 1385: 22) ساخت؛ ایشان باغی داشتند که هرساله مراسم روضه­خوانی در آن برگزارمی­کردند؛ بعدها به دلیل نبود مسجد در آن منطقه تازه‌تأسیس و روبه گسترش تصمیم‌می­گیرند که بخشی از باغ خود را به ساخت مسجد اختصاص‌دهند؛ پس از اینکه آیت­الله مهدوی کنی در سال 1341 به اصرار پدرشان از قم به تهران بازمی­گردند، به پیشنهاد و سفارش آیت‌الله سرخه­ای از ایشان دعوت‌می‌شود که امامت مسجد جلیلی را عهده­دار شوند (خواجه­سروی، 1385: 130)؛ درخصوص موقعیت این مسجد، توجه به مؤلفه‌های زیر ضروری است:

2-1- محیط ضدارزشی

در اطراف مسجد، مغازه­ شراب‌فروشی لوکسی وجودداشت که عده‌ا­ی فقط برای نوشیدن مشروب به آنجا می­آمدند (مهدوی کنی،10/6/1396) که این اقدام، خلاف موازین شرع بود؛ آیت‌الله مهدوی کنی برای برچیدن بساط این مغازه­ شراب‌فروشی، مبالغی را با کمک خیّران جمع‌آوری‌کرد که با خرید آن مکان، محله‌ مسجد را از مفاسد این مغازه شراب‌فروشی در‌امان‌ نگه‌دارد.

2-2- محیط چندفرهنگی

منطقه­ای که مسجد جلیلی در آن واقع شده‌بود، یکی از سکونت­گاه­های اقلیت­های مذهبی مانند مسیحی، زرتشتی و یهودی بود؛ ضمن آنکه تعدادی زیاد از بهاییان در آنجا سکونت‌داشتند (قدسی‌زاد،1383: 21). ما شاهد آن هستیم، با رویکرد و برخوردی که آیت­الله مهدوی کنی نسبت‌به اهل کتاب داشتند، بسیاری از آنها به دین مبین اسلام، متمایل شدند یا به دلیل زمینه آموزشی که آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی فراهم‌آورده‌­بودند، فرزندان خود را به مسجد جلیلی ­فرستادند و خودبه­خود بسیاری از آنها به دین اسلام گرایش‌یافتند.

2-3- محیط بسته و تحت کنترل

مسجد جلیلی در جایی قرارگرفته‌بود که بخشی از ثروتمندان تهران به‌تازگی در آنجا سکونت‌گزیده‌بودند و بیشتر، محل استقرار نظامیان ارتش آمریکا و بعدها هم محل ادارات و دستگاه‌هایی بود که تازه در آنجا تأسیس‌شده‌بودند لذا محل مسجد جلیلی در حاشیه تهران محسوب‌می­شد، به همین سبب، تعداد نمازگزارانی که در محله مسجد ساکن بودند، اندک بود (مهدوی کنی، 10/6/1396).

استقرار نظامیان و نیروهای ساواک در این منطقه سبب‌شد که فعالیت­های آیت­الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی، تحت کنترل شدید قرارگیرد؛ ازهمین‌رو آیت­الله مهدوی کنی چند­مرتبه به دلیل گزارش‌هایی که ساواک ارائه‌داد، به‌زندان‌افتاد و تحت بازجویی و شکنجه­های سخت و خشن قرار‌گرفت. در یکی از گزارش‌های ساواک آمده: «امام جماعت مسجد جلیلی تهران، یکی از روحانیان افراطی و اخلالگر است که تحریک‌ها و اقدام‌هایی درزمینه­ ضدیت مردم با یکدیگر به‌عمل‌آورده و همچنین فعالیت­هایی در جهت خلاف مصالح مملکتی و اخلال در نظم عمومی انجام‌داده و رویه نامطلوب و ناصواب خود را همچنان دنبال‌می‌کند به‌نحوی‌که وجود مشارالیه در منطقه، اسباب برهم‌خوردن نظم و آرامش عمومی را فراهم‌می­سازد» (مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1385: 345).

   درمجموع، مؤلفه­های بالا از عدم امکان فعالیت گسترده مسجد جلیلی حکایت‌داشت، اما آیت‌الله مهدوی ‌کنی توانستند، با مدیریت صحیح، این فضا را  به نفع انقلاب اسلامی تغییردهند و مسجد را به پایگاه مبارزان و فعالان فرهنگی، اجتماعی مبدل‌سازند؛ ازاین‌رو استقبال مردم از مسجد جلیلی را می‌توان درابتدا در شخصیت مبرز و مبارز آیت­الله مهدوی کنی به‌عنوان امام جماعت، رهبر و مدیر مسجد دانست و سپس به دلیل زمینه‌هایی مناسب که ایشان با کمک نمازگران، برای انواع فعالیت­های مبارزاتی، سیاسی و اجتماعی ایجاد‌کردند. مردم، جوانان، گروه­های مبارز و اشخاص سیاسی مانند مهندس بازرگان و... به مسجد جلیلی جذب‌شدند و طولی‌نکشید که مسجد جلیلی به یکی از شلوغ‌ترین و اثرگذارترین مساجد عصر پهلوی تبدیل‌شد که ازیک‌طرف، مردم و مبارزان به آن توجه‌داشتند و ازطرفی، مورد هجمه حاکمیت قرارداشت.

ث- بعد سیاسی عملکرد سیاسی آیت­الله مهدوی کنی به‌عنوان امام جماعت

1- مؤلفه­های سیاسی

با توجه به شرح ارائه‌شده درباره زمانه و شرایط سیاسی مسجد جلیلی، مشخص می­شود که یکی از مهم‌ترین مؤلفه­های عملکردی آیت‌الله مهدوی ‌کنی در مسجد جلیلی، به حوزه سیاست مربوط می‌شود. در جدول 3، ابعاد و مصادیق این مؤلفه آمده‌است.

با تأمل در مضامین و دلالت­های ارائه‌شده در جدول 3، می­توان چنین بیان‌کرد که مهم‌ترین مؤلفه‌های برنامه سیاسی آیت‌الله مهدوی‌ کنی در مقام امام جماعتی مسجد جلیلی عبارت‌اند از:

1-1- انتقاد از رژیم پهلوی

آیت­الله مهدوی کنی به دلیل شناخت ماهیت رژیم پهلوی، به‌شدت این رژیم را نقدمی‌کرد؛ ایشان همچنین به قانون­گذران مجلس به دلیل وضع قوانین خلاف شرع و روزنامه­ها به خاطر ترویج فساد و بی­اخلاقی در جامعه و نیز دولت به دلیل وادارکردن مردم به کارهایی غیرانسانی، به‌شدت انتقادمی‌کرد به‌نحوی‌که حکومت پهلوی را به‌مثابه­ حکومت معاویه می­دانست که در آن انواع فساد­ها رخمی­دهد و کمترین توجه به اصول و ارزش­های اسلامی ندارند لذا در میان برگه‌های (فیش­های) کدگذاری‌شده، بیشترین کد در عملکرد سیاسی ایشان، به انتقاد شدید از رژیم پهلوی، مربوط است (کد مربوط4).

1-2- نامشروع‌دانستن رژیم طاغوت پهلوی

آیت­الله مهدوی کنی، نظام شاهنشاهی را نظامی می­دانست که همّ خود را بر رویارویی با مذهب و دین نوین اسلام گذارده، به‌شدت با فعالیت­های مذهبی و دینی مردم مخالفت‌می‌‌ورزید و تمام تلاش خود را نیز به‌کارمی‌بست که با استحاله‌کردن فرهنگ اصیل اسلامی و ایرانی، فرهنگ غرب را با آن جایگزین‌کند، تا با شتاب بیشتر به خواسته­های نامشروع خود برسد لذا آیت­الله مهدوی کنی، این نظام را نامشروع قلمدادمی­کرد و مقابله با آن را وظیفه­ خود می­دانست (کد مربوط5).

جدول3: مؤلفه­های عملکرد سیاسی آیت­الله مهدوی کنی در مقام امام جماعت

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

 

محمد بخارایی، شهید نیک‌نژاد، شهید هرندی و ... اینها که در مسئله­ ترور منصور دستگیر و اعدام‌شدند، اینها دراصل، چرخه­ اصلی فعالیت­های سیاسی مسجد جلیلی را با هدایت آقای مهدوی می­گرداندند.

C

هدایت‌کننده فعالیت‌های مبارزان

بسیج نیروها ضد نظام پهلوی

1

 

مدیریت فعالیت­های سیاسی

 

جنگ اسرائیل و اعراب بود و ایشان خیلی ناراحت بودند ولی ازاین‌طرف هم می‌فرمودند: اینها چیزی نیستند. با اینکه همه‌ دنیا با اینها هستند، چیزی نیستند. پس از انقلاب، زمانی‌که سید عباس موسوی، دبیر کل حزب‌الله لبنان بود، ایشان می‌گفتند: اینها با چند هزار نیرو، اسرائیل را زمین‌گیرمی‌کنند و این کار را هم کردند.

D

همراهی با جبهه مقاومت

حمایت از جبهه مقاومت

2

 

داشتن توان تحلیل

 

یکی ار مبارزات دیگر خود آیت­الله مهدوی، جریان فلسطین بود که در طول جنگ­های شش‌روزه و پس از جنگ رمضان که برای مسلمان­ها پیش­آمد، مدام در فعالیت بودند؛ از دعاکردن تا کمک‌کردن همچنان ادامه‌داشت و یک کانون مبارزاتی ضد صهیونیسم هم بود.

 

G:51

حمایت از فلسطین

روشن‌سازی ماهیت اسرائیل

3

 

دعاکردن برای پیروزی فلسطین

 

کمک‌کردن به فلسطین

 

شیخ محمدرضا مهدوی در مسجد جلیلی، ضمن بیاناتی درخصوص جنگ و صلح و زمامداری معاویه اظهارداشتند که درحال‌حاضر (فعلاً) در کشور ما مانند زمامداری معاویه، جنایت و دزدی و رشوه­خواری و تعدی به مال و ناموس عده‌ای مردم بی­گناه و حق‌کشی رواج‌داشته و اگر کسی حق بگوید، فوری زبانش را قطع‌می‌کنند.

 

F:4

حکومت پهلوی، حکومت معاویه‌گونه است.

 

انتقاد از رژیم پهلوی

4

 

عدم توجه به دین

 

انتقادی شدید [آیت­الله مهدوی کنی] به روزنامه­های مختلف و قانون‌گذاران کرد و اضافه‌کرد روزنامه­نگاران و دولت­ها درحالی‌که خودشان درعمل، ریشه فساد هستند و مردم را به راه­های غیرانسانی وادارمی­کنند، ادعادارند که با فساد مبارزه‌می‌کنند و تازمانی‌که اساس کار، روی پایه اصولی صحیحی نباشد، روزبه­روز مردم، بدبخت‌تر و بیچاره­تر خواهندشد.

F:27

انتقاد شدید به روزنامه نگاران

انتقاد از رژیم پهلوی

4

 

انتقاد شدید به قانون­گذاران

 

عدم مشروعیت‌ بخشی به رژیم طاغوت

5

 

 

ادامه جدول3: مؤلفه­های عملکرد سیاسی آیت­الله مهدوی کنی در مقام امام جماعت

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

این اعلامیه­ها زیر نظر آیت‌الله مهدوی کنی پخش‌می‌شد؛ نحوه‌ی توزیع آن داخل مسجد به‌گونه‌ای بود که مأموران ساواک که همواره در مسجد حضورداشند، شک‌نکند.

G:64

نظارت بر پخش اعلامیه­ها

 

مبارزه ضد رژیم پهلوی

6

توزیع دقیق اعلامیه‌ها

آن‌وقت در مسجد که اسم امام را بردن، ممنوع بود؛ اوایل که می­شد ما رساله بخوانیم، مسائل سیاسی را من برای مثال رساله را بازمی‌کردم، شکیات می­گفتم؛ فتوای امام مثلاً، البته آن‌وقت امام که تعبیرنمی‌کردند، می‌گفتند؛ آیت­الله العظمی خمینی... برای اینکه اسمی از ایشان بیاوریم، فقط همین را می‌گفتم؛ حالا مسئله سیاسی نبود، ولی من احساس‌می‌کردم که نام ایشان بایدفراموش‌نشود در آن مقطع از مبارزه؛ ... و این برای دستگاه، خیلی ناگوار بود که حتی اسمی از ایشان برده‌شود... .

 

 

 

 

G:37

توجه به مسائل سیاسی

 

 

 

محورقراردادن مرجعیت امام در فعالیت‌های سیاسی

7

بازگوکردن فتوای امام

 

اصرار و لزوم بر بردن نام امام (ره)

[آیت‌الله مهدوی کنی] آدمی روشن‌فکر بود؛ با دانشجوها سروکارداشت با آنها رابطه‌داشت و آنها را هدایت‌می‌کرد؛ این بود که... جناح سیاسیون ملی­گرا آیت­الله را قبول‌داشتند؛ اینجا نمازمی‌خواندند؛ یکی همان مهدی بازرگان بود که می­آمد اینجا و ماه رمضان نمازمی‌خواند؛ پس از انقلاب هم می­آمد.

 

G:67

روشن‌فکربودن

جذب حداکثری

 

8

هدایتگری

ساواک روی این حساسیت‌داشت و باورنمی­کرد که از پول‌دادن به آقای لاهوتی نظری عادی داشته‌باشیم و حمل بر مسائل سیاسی می­کرد ولی هر دو مورد وجودداشت. ما فکرمی­کردیم که اسلام هم کمک به محرومان دارد و هم کمک به نهضت؛ منتها این برای ما پوششی خوب بود که به‌عنوان کمک به محرومان می­توانستیم این کارها را انجام‌دهیم.

E:133

استفاده از شیوه­ها و روش­های مختلف برای مبارزه

 

 

کمک مالی به انقلابی‌ها

9

به‌شدت باید به گفتار کمونیست­ها که معتقدند با پول‌دادن به فقرا انقلاب را به‌عقب‌می­اندازند، اعتراض‌کرد زیرا آنچه ایجاد انقلاب می­کند، فقر نیست، بلکه آگاهی است.

f:83

آگاه‌بودن به اندیشه­­ها و آرای کمونیست

مخالفت با فکر و عمل کمونیست

10

(منبع: نگارنده)

1-3- مبارزه ضد رژیم پهلوی

همان­گونه‌که در محور دوم به آن اشاره‌شد، آیت­الله مهدوی کنی، نظام پهلوی را نامشروع قلمدادمی­کرد لذا مبارزه ضد­ چنین رژیمی را وظیفه شرعی خود می­دانست و درهمین‌راستا شیوه‌های مختلف مبارزه را برای سرنگونی این نظام به­کارمی­بست که ازجمله آن، توزیع ­اعلامیه­ها ­ بود.

فعالان و مبارزان مسجد، اعلامیه­ها را به‌گونه­ای تنظیم‌می­کردند که وضعیت اسفناک جامعه را شفاف‌‌کنند تا چهره­ واقعی رژیم فاسد پهلوی، بهتر برای مردم، نمایان شود؛ این اعلامیه­ها به‌صورت گسترده در میان نمازگزاران و در سطح شهر تهران و حتی سایر شهرستان­ها توزیع‌می­شد؛ ازطرفی ایشان به گروه‌های مبارز انقلابی که ضد نظام پهلوی قیام‌کرده‌بودند، کمک مالی می­کرد زیرا معتقد بود، همان‌طورکه محرومان به کمک نیازدارند، نهضت هم اکنون به کمک مالی نیازدارد تا به‌سرانجام‌برسد (کدهای مربوط 6 و 9).

1-4- جذب حداکثری

آیت­الله مهدوی کنی بدین دلیل که روشن‌فکر بود و جناح­ها و گروه­ها را به‌خوبی می‌شناخت و با افکار آنان نیز آشنا بود و ازطرفی به دلیل فراهم‌آوردن بسترهای مناسب برای فعالیت­های سیاسی و مبارزاتی، سبب جذب بسیاری از دانشجویان، جناج و گروه­های محتلف شد؛ از ملی­گراها گرفته تا گروه‌ها­ی با گرایش چپی، نزد ایشان به مسجد جلیلی می­آمدند و مسائل و پرسش‌های خود را مطرح‌‌می‌کردند و ایشان با دقت بسیار پاسخ‌می­دادند. همان­گونه‌که حاضران در مسجد بیان‌کردند، بسیاری از افراد با گرایش­های ناصواب براساس همین مصاحبت­ها هدایت‌شده، در مسیر درست زندگانی قرارگرفتند (کد مربوط 8).

1-5- بسیج نیروها  ضد نظام

آیت­الله مهدوی کنی به دلیل داشتن روحیه­ مبارزاتی و انقلابی و فراهم‌آوردن بستر مناسب در مسجد، افراد و گروه­­های انقلابی را در مسجد جلیلی جذب‌کرد؛ این افراد به آیت­الله مهدوی کنی، بسیار اعتمادداشته، مسجد ایشان را ملجأ خود می­دانستند لذا آیت­الله مهدوی کنی با بسیج‌کردن این نیروهای خودساخته و انقلابی، به مقابله با رژیم پهلوی پرداخت تا به خواست مشروع خود نایل شود (کد مربوط1).

1-6- تأکید بر محوربودن امام در فعالیت­های سیاسی

آیت­الله مهدوی کنی، مسجد جلیلی را به محل درس و بحث  درباره فتاوای حضرت امام خمینی (ره) مبدل‌ساختند؛ هرچند ساواک، بسیار نسبت‌به نام ایشان حساسیت‌داشت و آوردن نام امام (ره) را ممنوع اعلام‌کرده‌بودند، آیت­الله مهدوی کنی برای اینکه عنصر اصلی نهضت انقلاب اسلامی و مرجع شیعان به حیطه­ فراموشی سپرده‌نشود، بر خود لازم می­دیدند، نام و فتاوای امام را بیان‌کنند (کد مربوط7).

1-7- مخالفت با کمونیست­ها

آیت­الله مهدوی کنی، علاوه‌بر رویارویی با رژیم فاسد پهلوی، با جریان­های منحرف، مانند گروهک‌­ها و سازمان­های کمونیستی، مقابله و از آنها انتقادمی­کردند؛ ایشان با آرا و اندیشه­های مارکسیستی به‌طورکامل آشنا بود و ایرادهایی اساسی به نوع نگاه و تفکرهای آنها واردمی‌ساخت؛ همچنین ایشان، این طرز تفکر آنان را که فقر موجب انقلاب می­شود، نقدمی‌کردند و می­فرمودند: «آگاهی به انقلاب منجرمی­شود نه فقر»؛ آیت­الله مهدوی کنی به دلیل شناخت دقیق از ماهیت چنین گروه و سازمان­هایی، همواره به جوانان پرشور توصیه‌می­کردند، در هیچ گروه و سازمانی عضونشوند تا در دامن گروه­های فعال که خط فکری آنان خلاف اصول اسلامی است، مانند کمونیست­ها به‌دام‌نیفتند (کد مربوط10).

1-8- حمایت از جبهه­ مقاومت

بخش دیگر فعالیت سیاسی آیت­الله مهدوی کنی، این بود که مسجد جلیلی را به پایگاه مبارزه ضد رژیم صهیونیست­ تبدیل‌کردند؛ ایشان برای رهاسازی فلسطین از چنگال رژیم غاصب اسرائیل، تمام تلاش خود را به‌کاربستند تا از طریق کمک­های مالی و دعا برای آزادسازی فلسطین قدمی‌بردارند و نیز با تحلیلی که از ماهیت رژیم اسرائیل داشتند، اسرائیل را کوچک‌تر از آن می‌دانستند که بتواند در مقابل حزب­الله لبنان به‌پیروزی‌برسد بلکه حزب­الله با نیروی اندک خود می‌توانند، اسرائیل را زمین­گیرکند و شکست‌دهد (کدهای مربوط 2و3).

2- ویژگی‌های سیاسی

با بررسی اندیشه و عمل آیت‌الله مهدوی‌ کنی، مشخص می‌شود که ایشان در برنامه سیاسی‌شان بر ویژگی‌های زیر تأکیدداشته‌اند:

 

جدول 4: شاخص­های عملکرد سیاسی امام جماعتی آیت­الله مهدوی کنی

متن

منبع

مشخصه

دلالت

کد

 

ساواک من را چندبار خواست که چرا تو اسم امام می‌آوری؟ نباید اسمش را بیاورید؛ فشار که آوردند، پس از مدتی بنده به‌جای نام امام می‌گفتم آقا؛ باز بنده را خواستند... گفتند که تو چرا می‌گویی آقا؟ گفتم: من اسم کسی را نمی‌گویم. گفتند، تو می‌گویی آقا... ؛ بعد من گفتم حضرت استاد. باز دفعه­ آخر، آن سرهنگ ساواک، که اسمش یادم نیست، به من گفت: آقا شیخ اگر از این کارت دست‌برنداری، می­بریمتان جایی که عرب نی‌بیندازد ولی بااین‌حال، من میان دو نماز، مسئله‌ای از امام با عنوان حضرت استاد می‌گفتم.

G:91

شجاعت در مقابل دشمن

 

 

 

 

استقامت در رأی

11

 

اصرار بر بردن نام امام

 
 

شب بیست‌وسوم ماه رمضان چهار سال مانده به انقلاب: هنوز کسی به فکر جمهوری اسلامی نبود؛ ایشان شب بیست‌وسوم ماه رمضان احیاداشت، ساواک مسجد را محاصره‌کرد تا ایشان را ببرد؛ ایشان مبلغی به آقای دیانت بدهکار بود، آن شخص ساواکی پرید پشت پرده، حاج ‌آقا گفت: من بدهکارم و دارم به ایشان می‌گویم که این‌قدر بدهکارم تا ایشان اداکند؛ ایشان گفت: ای خدا! ما منتظر جمهوری اسلامی هستیم. چهار سال مانده‌بود به انقلاب.

D

پیش­بینی‌کردن حکومت اسلامی

 

 

 

آینده­نگری

 

 

 

 

12

 

 

 

توجه به حق‌الناس

 

ایشان در عیادت‌هایی که می‌رفتیم می‌گفت: شما ببینید کشورهایی که کارخانه‌ دارند، موفق هستند. ما الآن کارخانه‌های زیادی داریم و حتی پیکانمان را مونتاژمی‌کنیم ولی ببینید که فقیرترین کشورها مانند هند باید به ما دکتر بدهد.

D

آگاه‌سازی مردم از مسائل داخل ایران

 

روشنگری

13

 

محمدرضا مهدوی، امام جماعت جلیلی تهران است: یکی از روحانیان افراطی و اخلالگر است که تحرک‌ها و اقدام‌هایی درزمینه­ ضدیت مردم با یکدیگر به‌عمل‌آورده، همچنین فعالیت­هایی در جهت خلاف مصالح مملکتی و اخلال نظم عمومی انجام‌‌می‌دهد و رویه نامطلوب و ناصواب خود را همچنان دنبال‌می‌کند به‌نحوی‌که وجود مشارالیه در منطقه تهران، اسباب برهم‌خوردن نظم و آرامش عمومی را فراهم‌می­سازد.

F:345

ساواک ایشان را اخلالگر می‌دانست.

 

 

عملگرا بودن

14

 

(منبع: نگارنده)

 

با تأمل در مضامین و دلالت‌های ارائه‌شده، می­توان مهم‌ترین ویژگی‌های مدنظر ایشان را برای امام جماعت در بعد سیاسی به شرح زیر فهرست‌کرد:

2-1- استقامت در رأی

ساواک بارها آیت­الله مهدوی کنی را تهدید، بازداشت و زندانی‌کرد  ولی به دلیل استقامتی که از خود نشان‌دادند، نه‌تنها از آرمان­های خود دست­نکشیدند، بلکه در سخت‌ترین شرایط حاکم، برای تحقق آرمان و اهداف خود و نهضت انقلاب اسلامی، پیشرو و پیشقدم بودند که رهبری آن را حضرت امام خمینی (ره) برعهده‌داشت (کد مربوط11).

2-2- آینده­نگری

آیت­الله مهدوی کنی به دلیل داشتن توان تحلیل دقیق از شرایط و زمانه خود می­دانست، حکومتی که مبتنی‌بر دیکتاتوری و استبداد باشد و حاکمیت آن، کمترین توجه را به اعتقادها و خواسته­های مشروع مردم نداشته‌باشد، دیری نخواهدپایید که این رژیم سقوط‌خواهدکرد؛ این ویژگی­ها همه در حکومت مستبد پهلوی هویدا بود و ازاین‌رو، ایشان نزدیک به چهار سال مانده به پیروزی انقلاب اسلامی، نوید حکومت جمهوری اسلامی را داد که به‌تحقق‌پیوست (کد مربوط 12).

2-3- روشنگری

آیت­الله مهدوی کنی در خطابه­­هایی خود روی منبر و نیز در عیادت­هایی که به مناسبت و دلایل مختلف نزد مردم داشتند، یا به‌طورکلی از هر فرصتی چه به‌صورت آشکار یا با ایما و اشاره استفاده‌می‌کردند و مردم را از وضعیت دد­منشانه­‌ای که نظام پهلوی به‌وجودآورده‌بود، ازجمله فقر، بیکاری، فساد و رواج بی­دینی آگاه‌کرده، شرایط را برای آحاد مردم تبیین و تشریح‌می­کردند تا هرچه سریع‌تر مردم را با نهضت همراه‌کنند و فرایند پیروزی انقلاب را تسریع‌کنند (کد مربوط 13).

2-4- تأکید بر اهمیت عمل

آیت­الله مهدوی کنی، همواره مقید و پایبند به کلامی بود که بر زبان خود جاری‌می­ساخت؛ اگر ایشان، مردم و مبارزان را به مبارزه ضد رژیم پهلوی تشویق‌می‌کرد، خود نیز در خط مقدم مبارزه قرارمی­گرفت لذا بارزترین شاخص سیاسی ایشان در جریان مبارزات سیاسی، عمل‌گرایی است؛ بهترین شاهد مثال ما، گزارش ساواک است که فعالیت­های ایشان را در جهت خلاف مصالح مملکتی و اخلال نظم عمومی و انجام رویه نامطلوب و برهم‌زننده نظم و آرامش مردم معرفی‌می‌کند. آیت­الله مهدوی بارها به دلیل رویکرد عمل‌گرایی خود، دستگیر و روانه­ زندان شدند و تحت طاقت­فرساترین شکنجه­ها قرارگرفتند (کد مربوط14).

ج- بعد اجتماعی عملکرد آیت­الله مهدوی کنی به‌عنوان امام جماعت                                 

1- مؤلفه­­های اجتماعی

با توجه به وسعت و اهمیت بعد اجتماعی مسجد، آیت‌الله مهدوی‌ کنی بر این بعد به‌طور ویژه‌ تأکیدداشته‌اند که درادامه، مهم‌ترین آنها تحلیل‌شده‌اند.

جدول شماره 5: مؤلفه­های عملکرد اجتماعی امام جماعتی آیت­الله مهدوی کنی

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

حاج آقا صندوق قرض‌الحسنه‌ای را هم در مسجد جلیلی راه‌اندازی‌کردند که ­بعدها آثار خود را در صندوق‌های قرض‌الحسنه‌ نشان‌داد و صندوق‌هایی بزرگ در تهران باب‌شدند که حاج ‌آقا در بیشتر آنها هم مشارکت‌داشتند؛ مانند صندوق‌های نیکان، جاوید، مسجد لرزاده و... ؛ بعدها صندوق‌هایی نظیر صندوق کمیته امداد امام که با تلاش‌های کسانی مانند مرحوم آقای عسگراولادی به‌وجودآمدند که از همین صندوق مسجد جلیلی نشأت‌گرفته‌بود.

M

راه‌اندازی صندوق

تاسیس صندوق

 

 

15

 

 

 

الگوشدن صندوق مسجد جلیلی

دادن وام توسط صندوق

کمک صندوق، شامل کمک‌رسانی به اقشار کم‌درآمد، آسیب‌دیدگان زلزله و سیل و مردم رنج‌کشیده‌ فلسطین بود. یاری به مستمندان، بخشی مهم از فعالیت‌های مسجد بود که در ابعاد وسیع صورت‌می‌گرفت.

G:78

کمک به اقشار کم‌درآمد

 

خدمات اجتماعی

16

کمک به زلزلزه‌زدگان

تهیه­ جهیزیه

دست‌جمعی به بیمارستان‌ها می‌رفتند و به کسانی‌که ملاقات‌کننده نداشتند؛ شیرینی می‌دادند. می‌گفتند: خانواده‌تان در چه حالی است؟؛ بعد رفقایی امثال آقای کریم‌آبادی و گل‌افشانی در کنار عیادت به بیماران آگاهی‌می‌دادند و می‌گفتند: الآن دولت باید خرجتان را بدهد و پول‌های ما نباید برای کافه‌ها و اسرائیل و اسلحه صرف‌بشود.

D

عیادت از بیماران

رفتن به عیادت بیماران

17

آگاهی‌بخشی به مردم

(منبع: نگارنده)

مطابق جدول بالا مشخص می‌شود که اقدام‌های اجتماعی مسجد به‌صورت هدفمند در امور زیر سازمان‌دهی‌شده‌اند:

1-1- تأسیس صندوق

آیت‌الله مهدوی کنی به دلیل آگاهی از وضعیت معیشتی مردم که بسیاری از آنان در تأمین قوت غالب خود در مضیقه بودند، چاره­ای اندیشید لذا ایشان با کمک نمازگزاران مسجد جلیلی برای برطرف‌کردن نیازهای مادی نیازمندان، صندوقی تأسیس‌کردند که منشأ امور خیر بسیاری در سطح محله و سایر محلات مسجد جلیلی شد. اثرگذاری تأسیس صندوق مسجد جلیلی به‌نحوی بود که بعد­ها متولیان سایر مساجد را تشویق‌کرد، صندوقی مانند صندوق مسجد جلیلی تأسیس‌کنند که خدماتی بیشتر به جامعه­ اسلامی ارائه‌دهند؛ صندوق­های کمیته­ امداد امام خمینی (ره) نیز از همین صندوق مسجد جلیلی الگوگرفته‌اند (کد مربوط15). در جدول زیر، سازوکار صندوق مسجد جلیلی به‌عنوان الگو بیان‌شده‌است:

جدول 6: سازوکار عملکرد صندوق مستمندان

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

 

اساسنامه‌ای نوشتیم راجع‌به بیماران مستمند و مستمندان آبرومند که به حضرت آیت‌الله مهدوی کنی دادیم؛ ایشان اصلاحاتی‌کردند و بعد طبق این اساسنامه عمل‌کردیم.

D

 

نوشتن اساسنامه برای صندوق

نوشتن اساسنامه برای صندوق

18

 

موجودی صندوق هم از این راه تأمین‌می­شد که در مغازه­ها، مراکز بزرگ و حتی بیمارستان پیش از اینکه کمیته­ امداد، این طرح را اجرابکند، صندوق­هایی را به‌عنوان صندوق اعانه و کمک به محرومان و بی­بضاعتان نصب‌کردیم و مردم وجوهی در این صندوق­ها می­ریختند؛ بعد هم ماهیانه جمع‌می­شد و برای امور مربوط صرف‌می­شد.

E131

نصب صندوق در اماکن مختلف

جمع‌آوری وجوه

19

 

ما گروهی داشتیم، گروه بازرسان. تشکیلاتی کار‌می‌کردیم چون ما می‌خواستیم که کارمان اصالت‌داشته‌باشد و بررسی ما دقیق باشد و پول را به هرکس ندهیم؛ ما هفتگی هم جلسه‌داشتیم که فرض‌بفرمایید افرادی که مستحق بودند، اسامی آنان [توسط هیئت امناء] مشخص می­شد؛ بعد این بازرسان می‌رفتند، تحقیق‌می‌کردند؛ زمانی‌که اصالت نیاز آنها مشخص می­شد، به آنها کمک‌می­شد.

D

گروه بازرسان

تشکیل گروه بازرسان

20

 

تشکیل جلسات برای تصمیم­گیری

 

برگزاری جلسات

21

 

توزیع کمک­ها

22

 

(منبع: نگارنده)

با تأمل در مضامین و دلالت‌های ارائه‌شده، می­توان چنین بیان‌کرد که این اقدام اجتماعی مسجد، معرف نوعی الگوی فعال در عرصه اصلاح سیاسی و اجتماعی بوده‌است که مهم‌ترین ارکان آن عبارت‌اند از:

- تدوین اساسنامه صندوق

آیت­الله مهدوی کنی، اساسنامه‌ای را که برای صندوق تازه‌تأسیس مسجد جلیلی، تهیه و تنظیم‌شده‌بود، اصلاح و بازنگری‌کردند و مبنای کار دست­اندرکاران صندوق قرارگرفت تا براساس متن اساسنامه اقدام و عمل‌کنند (کد مربوط18).

- جمع­آوری وجوه

متولیان صندوق برای جمع­­آوری وجوه مردم، از شیوه­هایی مختلف بهره‌می­جستند؛ ازجمله­ آن، نصب صندوق­هایی در مغازه­ها، بیمارستان­ها و سایر امکان بود که مردم کمک­های مالی خود را در آن صندوق­ها بیندازند و برخی افراد به‌صورت ماهانه، مبالغی را به صندوق می­دادند؛ از این طریق، مبالغی جمع‌آوری‌می­شد (کد مربوط19).

- تشکیل گروه بازرسان

مؤسسان صندوق برای اینکه اصالت نیاز افراد را بسنجد، گروهی را به نام بازرسان تشکیل‌دادند؛ این افراد از جانب صندوق مأموریت‌یافتند تا تحقیق‌های لازم را انجام‌داده، درصورت تأیید اصالت نیاز افراد درخواست­دهنده، کمک­هایی به آنها اختصاص‌دهند (کد مربوط20).

- برگزرای جلسات و توزیع کمک­ها

متولیان صندوق برای اتخاذ تصمیم‌ها و نیز ارائه­ گزارش‌ها هر هفته با حضور آیت­الله مهدوی کنی، جلسه تشکیل‌می­دادند تا علاوه‌بر رسیدگی امور مرتبط به صندوق، براساس اولویت­ها به مستحقان، کمک­های تعلق‌گیرد (کدهای مربوط 21و22).

1-2- ارائه خدمات اجتماعی

آیت­الله مهدوی کنی با تأسیس صندوق قرض­الحسنه­ مسجد جلیلی توانستند، خدمات اجتماعی گسترده­ای را در سطح جامعه ارائه‌دهند؛ این خدمات در قالب­های مختلف برای برطرف‌ساختن مشکلات مالی نیازمندان بود؛ ازجمله این خدمات، کمک به اقشار کم‌درآمد، زلزله‌زدگان، بیماران مستمند، خانواده­های زندانی و هماهنگ‌کردن بیمارستان برای درمان و تأمین داروهای افراد ناتوان بود؛ ازهمین‌رو، مسجد جلیلی، ملجأ و محل رجوع بسیاری از نیازمندان آبرومند قرارگرفته‌بود (کد مربوط 16).

1-3- عیادت از بیماران

آیت­الله مهدوی کنی نسبت‌به نمازگزارانی که در مسجد حضورمی‌یافتند، احترامی خاص، قایل بودند؛ به‌نحوی‌که اگر یکی از نمازگزاران، دچار بیماری می­شد، جویای احوالشان می­شدند و درصورتی‌که بر اثر بیماری توان حضور در مسجد نداشتند، خود به عیادت آن فرد می­رفتند؛ درضمن عیادت­ها، ایشان همواره وضع فاجعه­بار جامعه که رژیم فاسد پهلوی را مسبب آن  می‌دانست، مطالبی بیان­‌می‌کردند تا فرد را نسبت‌به این مسائل آگاه‌کند (کد مربوط 17).

جدول شماره 7: ویژگی‌­های عملکرد اجتماعی امام جماعتی آیت­الله مهدوی کنی

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

 

به پیرمردها می‌رسید، شوخی‌می‌کرد؛ به نوجوانان می‌رسید، شوخی‌می‌کرد. به ماها می‌رسید، شوخی‌می‌کرد؛ مثلاً برای ماها جلسه‌می‌گذاشت برای جوانان و پیرمردها همین‌طور.

A

خوش­روبودن با همه­ مردم

دارای روابط اجتماعی قوی

23

 

مخاطب‌شناس‌بودن

 
 
 

هفته­ای سه جلسه­ رسمی داشت: یک جلسه، فقط با بازاریان داشت؛ یک جلسه فقط با دانشگاهیان داشت؛ یک جلسه، فقط با دانشجویان داشت؛ مسجدی‌ها هم به‌کنار؛ محتوای این جلسات متفاوت بود؛ (درباره) بازاریان به‌طورعمده، مسائل مربوط به خودشان، فقه و فقاهت بود (فقه تجارت و مکسب).

A

داشتن جلسات مختلف براساس نوع مخاطب

مخاطب‌شناس‌بودن

24

 
 

آقای مهدوی اول اینکه بسیار خوش‌رو بود؛ این خوش‌سیمایی و خوش‌رویی ایشان افراد را خیلی جذب‌می‌کرد.

C

خوش­رو و خوش‌سیما بودن

داشتن جاذبه

25

 

دسته‌جمعی به بیمارستان‌ها می‌رفتند و به کسانی‌که ملاقات‌کننده نداشتند، شیرینی می‌دادند و می‌گفتند: خانواده‌تان در چه حالی است؟ الآن خرجی دارید یا نه؟.

D

رفتن به عیادت

جذابیت اجتماعی

26

 
 

(منبع: نگارنده)

2- ویژگی‌های اجتماعی

با توجه به حساسیت امور اجتماعی، در سیره آیت‌الله مهدوی ‌کنی، به چند ویژگی برای اثربخش‌بودن فعالیت­های اجتماعی تأکیدشده‌است.

مهم‌ترین ویژگی‌های مدنظر ایشان برای امام جماعت در ساحت اجتماعی عبارت‌اند از:

2-1- دارای روابط اجتماعی قوی

آیت­الله مهدوی کنی، به‌طورفعال در مسجد جلیلی حضورداشتند؛ ازاین‌رو، همه­ افرادی که به مسجد جلیلی رفت­و­آمدداشتند، با ایشان تعامل‌می‌کردند؛ این ارتباطات با سن و فرد مخاطب، متناسب بود؛ این تعامل‌های میان ایشان و نمازگزاران به‌نحوی شکل‌گرفته‌بود که اگر یکی از نمازگزاران به بیماری، دچار می­شد، آیت­الله مهدوی کنی، همراه عده­ا­ی به منزلشان رفته، جویای احوالشان می­شد؛ آیت­الله مهدوی کنی، فردی خوش‌رو بودند و حتی شوخ­طبعی خاص خود را داشتند، این روحیه موجب‌شده‌بود که نمازگزاران به‌راحتی با ایشان ارتباط برقرارکنند و مسائل خود را نزد ایشان بیان‌کنند (کد مربوط23 و 26).

2-2- مخاطب‌شناس‌بودن

آیت­الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی اگر می­خواستند، اقدامی انجام‌دهند، ابتدا مخاطبان خود را شناسایی‌می­­کردند لذا ایشان جلساتی را متناسب با مخاطبان خود ترتیب‌دادند. ایشان جلساتی با بازاریان و تجار داشتند و مباحثی ازجمله «فقه تجارت و حق مکسب» برای آنان بیان‌می‌کردند. در جلساتی که با دانشجویان داشتند، مباحث متناسب آنان را بیان‌می‌کردند؛ برای نمونه، در آن زمان، اندیشه­های مارکسیستی میان جوانان، رایج بود، جلساتی با هدف تبیین آن برای قشر جوان می‌گذاشت؛ همین رویکرد نیز، نسبت‌به کودکان داشتند (کد مربوط24).

2-3- جذابیت اجتماعی

آیت­الله مهدوی کنی در اجتماع، نمونه مجسم و بارز فردی جذاب بودند؛ ایشان درخصوص تعامل و مواجهه با دیگران در مسجد جلیلی زبانزد عام‌وخاص بودند. خوش‌رویی ایشان، عامل جذب بسیاری از افراد به مسجد جلیلی شده‌بود؛ احوال‌پرسی­ها و رفتن به عیادت بیماران و... ، موجب جذاب‌شدن شخصیت ایشان در جامعه شده‌بود (کد مربوط26).

چ- بعد فرهنگی عملکرد آیت­الله مهدوی کنی به‌عنوان امام جماعت

فرهنگ، اساس الگوی مدیریتی آیت‌الله مهدوی کنی را تشکیل‌می‌دهد لذا شاهد تأکید خاص بر آن هستیم؛ دراین‌خصوص می‌توان به مؤلفه‌ها و ویژگی‌های امام جماعت، مطابق دیدگاه ایشان به شرح زیر اشاره‌کرد:

1- مؤلفه­های فرهنگی

یکی از مؤلفه­های عملکردی آیت‌الله مهدوی‌ کنی در مسجد جلیلی، به حوزه فرهنگی، مربوط می‌شود؛ در جدول زیر، ابعاد و مصادیق این مؤلفه آمده‌است:

جدول 8: مؤلفه­های عملکرد فرهنگی آیت­الله مهدوی کنی در قامت امام جماعت

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

شب‌های شنبه من در آنجا یک جلسه برای جوانان­ها داشتم که آن مقداری که الآن یادم هست، بحث­هایی که داشتیم، قسمتی بحث اقتصاد اسلامی بود، درحدی‌که بنده می‌توانستم، در این مسائل مطالعه‌داشته‌باشم و صحبت‌بکنم... ؛ البته دلیل شروع بحث هم این بود که می­دیدیم، مارکسیست­ها، جوان­ها را منحرف‌می‌کردند و ازآن‌طرف، اوضاع مملکت، اوضاعی بود که که جوان­ها را به‌سوی بی­بندوباری و فساد می­کشید و ازآن‌طرف، جوان­هایی که به مبارزه علاقه‌داشتند، به‌طورمعمول، جذب چپی‌ها و کمونیست­ها می­شدند و به این جهت، بنده مصلحت را بر این دیدم که برای خاطر جوان­های مسلمان و این که آنها را حفظ­کنیم و بتوانیم هدایتشان‌کنیم، بحثهایمان قسمتی مربوط به اصول اعتقادی بود و قسمتی هم در مسائل اقتصادی، که مدت­ها طول‌کشید و جزوه‌هایی هم از آنها منتشرشد.

 

 

 

 

G:41,42

تدریس مباحث اقتصاد اسلامی

 

 

 

 

تعلیم و تربیت جوانان

27

شناخت از اوضاع و زمانه خود

آشنایی با روحیات جوانان

برنامه‌داشتن برای خنثی‌سازی فعالیت‌های دشمن در امر آموزش

توجه به آموزش جوانان

اولویت آموزشی برای جوانان

 

کتابخانه را که تأسیس‌کردند، خب ایشان (آیت­الله مهدوی کنی)، وقت زیادی را می‌گذاشت برای نوشتن کتاب­ها که تمام اینها به خط خود ایشان هست؛ هر دو فهرست‌بندی کتاب‌ها، خلاصه‌نویسی کتاب‌ها، کدبندی کتاب­ها و چینش کتاب­ها به خط خود ایشان در آن دفاتر اصلی نوشته یا پشت‌نویسی‌شده به خط خود ایشان.

 

 

A

نظارت بر کار کتابخانه

 

 

رواج کتابخوانی

29

نظم‌دهی به سیستم کتابخانه

اهل مطالعه و تحقیق


ادامه جدول 8: مؤلفه­های عملکرد فرهنگی آیت­الله مهدوی کنی در قامت امام جماعت

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

ما سه تا رشته­ ورزشی در مسجد کارمی‌کردیم. رزمی، دو و فوتبال، دو رشته اصلی‌مان بود. همه‌ کسانی‌که می‌آمدند در آن گروه باید دونده باشند؛ علتش هم این بود که حاج ‌آقا می‌فرمودند: شما نباید دستگیر شوید. به‌طورحتمی بایدبتوانید دربروید؛ حق هم ندارید، بزنید طرفتان را؛ یعنی مأمور ساواک می­آید، مأمور ارتش می‌آید، می‌خواهد بگیردتان؛ حق ندارید، بزنیدش ولی باید دربروید؛ برای دررفتن هم باید دونده باشید.

A

اولویت‌دهی برای سرگرمی­های نوجوانان و جوانان

تشویق به ورزش

30

اولویت بودن ورزش دو، برای فرار از ساواک

آیت­الله مهدوی کنی، سخنرانانی که برای مسجد دعوت‌می­کردند، گزینش‌می­کردند تا عین اینکه افرادی متعهد هستند، بتوانند مسائل مذهبی را به زبان روز برای مردم تبیین‌کنند. ازجمله افرادی که برای سخنرانی دعوت‌می­شدند، شهید مطهری، شهبد باهنر و ... بود.

G:43-51

گزینش سخنران برای آشنایی به مسائل روز و تعهد آنان

 

 

تبلیغ و تبیین مسائل دینی

31

تبیین مسائل روز در کنار تبیین مسائل دینی

 این مغازه [شراب‌فروشی] را بخریم؛ حاضر بود که سه برابر هم به او پول‌دهد که روبه‌روی مسجد نباشد اما نتوانست که آنجا را بخرد؛ از برکت انقلاب خودبه‌خود جمع‌شد.

D

ریشه‌کن‌کردن فساد

مقابله با فساد

32

برگزاری جشن به مناسبت اعیاد مختلف، ولادت اهل بیت، اعیاد غدیر، فطر و... .

G:50-60

برگزاری مراسم جشن­های مذهبی

برگزاری جشن­های مذهبی

33

(منبع: نگارنده)

با تأمل در مضامین و دلالت‌های ارائه‌شده، می­توان چنین بیان‌کرد که مهم‌ترین مؤلفه‌های برنامه‌های فرهنگی مسجد عبارت‌اند از:

1-1- توجه به تعلیم و تربیت

آیت‌الله مهدوی ‌کنی به دلیل ارتباطی وثیق که با آحاد مردم داشت، دریافته‌بود که جوانان و نوجوانان، خلأ آموزشی و تربیتی دارند و البته استعدادی خوب هم برای فراگیری و اقدام دارند لذا اولویت کار خود را در بعد فرهنگی، در تربیت دینی و مبارزاتی سیاسی و اجتماعی برای نوجوانان و جوانان قرار­دادند؛ ازاین‌رو ایشان با استفاده از سیاست­های خاص آموزشی و به‌کارگیری استادان دلسوز توانستند علاوه‌بر آموزش مسائل دینی و اخلاقی، کلاس­هایی برای تقوت دروس مدرسه‌ا­ی نوجوانان ترتیب‌دهند و در جریان این کلاس­ها آنها را به مسائل روز آشناکنند. آیت­الله مهدوی کنی برای خنثی‌سازی جریان و گروه‌های غیراسلامی، کلاسی مختص جوانان و دانشجویان ترتیب‌دادند و به تبیین و تعلیم، مباحث اقتصاد اسلامی پرداختند تا این قشر حساس جامعه در دام کمونیست­­ها قرارنگیرند (کدهای مربوط 27 و 28).

1-2- رواج کتابخوانی

آیت­الله مهدوی کنی برای اینکه باب تحقیق و مطالعه در مسجد، فراهم و گسترش‌یابد، درابتدا کتابخانه­ی را در مسجد جلیلی تأسیس‌کردند؛ در آن زمان، مسجد جلیلی، جزو اولین مساجدی بود که مجهز به کتاب و کتابخانه شده‌بود؛ ایشان به‌طورمستقیم بر فعالیت کتابخانه نظارت‌داشتند و حتی برخی از کتب موجود در کتابخانه را خلاصه‌کرده، دراختیار عموم می­گذاشتند. ایشان خود، اهل مطالعه و تحقیق بودند و ازهمین‌رو، جوانان را با شیوه­های گوناگون به مطالعه کتاب تشویق‌می­کردند ازجمله، هرساله در مسجد جلیلی، جشن کتاب برگزارکرده، به برگزیدگان، جوایزی ارزنده اعطامی­کردند (کد مربوط 29).

1-3- تبلیغ و تبیین مسائل دین

آیت­الله مهدوی کنی، برای تبیین مسائل و احکام دین در مسجد جلیلی، بسیار اهتمام‌می‌ورزیدند لذا غالب سخنرانی‌های ایشان روی همین اصل استوار بود؛ آیت­الله مهدوی کنی همچنین برای تشریح بهتر مسائل دین، سخنرانانی را براساس دو ملاک، اول آشنایی به مسائل روز و دوم داشتن تعهد، به مسجد دعوت‌می­کردند و جلساتی نیز برای تفسیر آیات قرآن و ادعیه در مسجد جلیلی داشتند تا نمازگزاران هرچه بیشتر با مفایم اسلامی و قرآنی آشنا شوند (کد مربوط31).

1-4- برگزاری مراسم مذهبی

آیت­الله مهدوی کنی برای تکریم و بزرگداشت ائمه­ اطهار (علیهم‌السلام)، مراسم‌هایی به مناسبت شهادت و ولادت امام معصوم (علیه­السلام) در مسجد جلیلی برگزارمی­کردند؛ ایشان برای سال‌روز ولادت ائمه­ اطهار به‌ویژه جشن­های نیمه­ شعبان را باشکوه برگزارمی­کردند (کد مربوط33).

1-5- مقابله با فساد

آیت­الله مهدوی کنی زمانی‌که امام جماعت مسجد جلیلی بودند، فساد به‌صورتی گسترده در جامعه شیوع‌یافته‌بود؛ ایشان برای ریشه­کن‌کردن فساد، به کار فرهنگی روی‌آوردند که برخی موارد آن در محورهای بالا بیان‌شد؛ برای نمونه، در اطراف خیابانی که به مسجد جلیلی منتهی‌می­شد، مغازه­های شراب‌فروشی بود که ایشان بارها برای ازمیان‌برداشتن این مغازه­­ها تلاش‌کردند (کد مربوط 32).

1-6- تشویق به امر ورزش

آیت­الله مهدوی کنی برای اینکه اوقات فراغت و سرگرمی جوانان را به شیوه­ احسن پرکند، در کنار کارهای تعلیم و تربیتی خود، بسترهایی مناسب برای فعالیت­ها ورزشی آنان فراهم‌آورد که ازجمله این ورزش­ها «دو، فوتبال و فنون رزمی» بود؛ آیت­الله مهدوی کنی در میان این ورزش­ها، اولویت را در ورزش دو می­دانستند و به جوانان توصیه‌می­کردند، در شرایط حساس که ساواک آنها را تحت تعقیب قرارمی­داد، با آمادگی لازم فرارکنند (کد مربوط 30).

2- ویژگی‌های فرهنگی

به دلیل اهمیت جایگاه امام جماعتی، تحصیل ویژگی‌های فرهنگی به‌عنوان شرط اول و ضروری ورود به این حوزه، مطرح است؛ مهم‌ترین این ویژگی‌ها حسب نظر آیت‌الله مهدوی‌ کنی در جدول زیر آمده‌است: 

جدول 9: ویژگی‌های عملکرد فرهنگی امام جماعتی آیت­الله مهدی‌کنی

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

هر جوانی را می‌دید، او را می‌خواست تا حمد و سوره‌ا‌ش را درست‌کند؛ جلوی جمع هم نباشد که خجالت‌بکشد؛ پس از انقلاب هم همین‌طور

A

آموزش توأم با عمل

عامل‌بودن

34

ایشان روی ظاهر، خیلی تأکیدداشت؛ هم خوش‌تیپ بود، هم خوش‌پوش... ؛ روی نظافت هم خیلی تأکیدداشت و می‌گفت: اگر آخوندی کثیف باشد، دنبالش نماز نخوانید.

A

تأکیدداشتن به نظافت و رسیدگی به ظاهر

 

آراستگی

35

رسیدگی به ظاهر

 


ادامه جدول 9: ویژگی‌های عملکرد فرهنگی امام جماعتی آیت­الله مهدی‌کنی

متن

منبع

مضمون

دلالت

کد

ایشان، وقت زیادی را می‌گذاشت، برای نوشتن کتاب­ها، تمام اینها به خط خود ایشان هست. هر دو فهرست‌بندی کتاب‌ها، خلاصه‌نویسی کتاب‌ها، کدبندی کتاب­ها را خودشان انجام‌می‌دادند.

 

ساماندهی به کتابخانه

اهل مطالعه و تحقیق

 

36

ظهر که می‌خواستند به منزل بروند یک‌‌دفعه، یک نفر پرسش‌می‌کرد؛ ایشان بدون کوچک‌ترین ناراحتی می‌ایستاد و نیم‌ساعت، سه‌ربع، به این آقا پاسخ‌می‌داد و تا آن فرد قانع نمی‌شد، حاج ‌آقا نمی‌رفت.

C

وقت‌گذاشتن برای پرسش‌های نمازگزاران

پاسخ‌گوبودن به مسائل مردم

37

ایشان انسانی بسیار شریف، ارزشمند و قابل‌استفاده در ابعاد مختلف دیگر اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی هم هست، چون ایشان مسائل اقتصادی را هم واقف بودند و تدریس‌می‌کردند.

B

تک‌بعدی‌نبودن

عالم‌بودن(آگاه به علم اقتصاد)

38

یکی از خواننده‌های معروف لاله‌زار توبه‌کرد و به مسجد جلیلی آمد که من توبه‌کردم و می‌خواهم آدم شوم... ؛ حاج ‌آقا فرمودند:  همین‌که شما می‌گویید، من پشیمانم بس است، عهدکن که دیگر ادامه‌ندهید... ؛ صدای خوبی هم داشت؛ یک ‌وقتی دوستان مسجدی گفتند: آقا ایشان که توبه‌کرده، صدایش هم که خوب است... برای اذان ایشان را هم بگذاریم؛ گفتیم اجازه‌بدهید پرسش‌کنیم. من خدمت ایشان عرض‌کردم: حاج ‌آقا! دوستان پیشنهاددادند. ایشان فرمودند: این کار را نکنید و خیلی محترمانه باشد که زده‌نشود ولی پخش هم نشود، چرا؟ ایشان یک نگاهی به ما کردند و فرمودند: ایشان را چند نفر به‌عنوان خواننده می‌شناسند؟ گفتیم: خیلی،  گفت: چند نفر می‌دانند ایشان توبه‌کرده؟ خب یک تعداد کمی! گفت: حالا این از مسجد پخش‌بشود، این شنونده‌ها می‌گویند که این اذان‌گوها همان خواننده‌ها هستند؛ این از اعتبار مسجد کم‌نمی‌کند.؟ هروقت کسانی‌که دانستند ایشان توبه‌کرده و آدم خوبی شده‌است و بیشتر از اندازه آنهایی که خوانندگی‌اش را می‌شناسند، شد، صوت اذانش را پخش‌کنید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A

توجه به خدشه‌واردنشدن به دین

بصیرت‌افزایی

39

(منبع: نگارنده)

با تأمل در مضامین و دلالت‌های ارائه‌شده، می­توان چنین بیان‌کرد که لازم است امام جماعت از حیث فرهنگی، دارای ویژگی‌های زیر باشد:

2-1- عامل‌بودن

آیت­الله مهدوی کنی در امور فرهنگی علاوه‌بر توصیه­های سنجیده­‌ای که بیان‌می‌کردند، خود نیز عامل به آن بودند. ایشان اگر به دانش­آموزان خود در مسجد جلیلی تکلیفی‌می­داد و برای نمونه می­فرمودند، حدیثی از پیامبر(ص) حفظ‌کنید یا سوره‌ا­ی تلاوت‌کند، درابتدا خود، آن ­را حفظ و تلاوت‌می­کرد و سپس دانش­آموزان از ایشان پیروی‌می‌کردند و این نوع عمل ایشان، آنان را به فراگیری علوم اسلامی مشتاق‌می­کرد (کد مربوط34).

2-2- اهل مطالعه و تحقیق

آیت­الله مهدوی کنی بخشی از وقت خود را به مطالعه متون اختصاص‌می‌دادند و حتی برخی از کتاب­های موجود در کتابخانه را خلاصه‌می­کردند و دراختیار نمازگزاران قرارمی­دادند (کد مربوط 36).

2-3- پاسخ‌گوبودن به مسائل مردم

آیت­الله مهدوی کنی زمانی‌که در مسجد، حاضر می‌شدند، نمازگزاران، نزد ایشان می­آمدند و مسائل و پرسش‌های خود را بیان‌می‌کردند و ایشان بادقت به آنها پاسخ‌می­دادند تا فرد، آن موضوع را به‌خوبی متوجه‌شود (کد مربوط37).

2-4- عالم‌بودن

آیت­الله مهدوی کنی، به مسائل و احکام دین، تفسیر قرآن و فقه، عالم بودند. ایشان به مسائل اقتصاد اسلامی اشراف‌داشته، مباحث آن را در مسجد جلیلی برای دانشجویان تدریس‌می‌کردند (کد مربوط38).

2-5- بصیرت­افزایی

آیت­الله مهدوی کنی، همواره تلاش‌می­کرند، مسائل را به‌گونه‌ا­ی تبیین‌کنند که سبب آگاهی بیشتر نمازگزاران شود و از این طریق، بصیرت آنان افزایش‌یابد؛ برای نمونه، فردی خواننده­ که نزد ایشان آمد و توبه‌کرد، عده‌ا­ی از مسئولان مسجد به آیت‌الله‌ مهدوی کنی پیشنهاددادند به دلیل این که خواننده صدایی خوب دارد، اذان و اقامه بگوید؛ آیت­الله مهدوی کنی با این کار مخالفت‌ورزیدند و به آنها فرمودند: بیشتر مردم، ایشان را به خوانندگی می­شناسند و اگر ایشان، پشت بلندگو اذانش پخش‌شود، مردم چه می­گویند؟؛ ایشان زمانی می­تواند پشت بلندگو اذان‌بگوید که بیشتر مردم فهمیده باشند که توبه‌کرده‌است درغیراین‌صورت، اذان وی به اعتبار مسجد صدمه‌می‌زند (کد مربوط 39).

نتیجه‌گیری      

تحلیل سیره آیت‌الله مهدوی ‌کنی در مسجد جلیلی از آن حیث که بیانگر نوعی الگوی موفق در مدیریت مسجد و نشان‌دهنده سطح بالای تأثیرگذاری امام جماعت در امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است، اهمیت‌دارد. بررسی محققان از آن حکایت‌می‌کند که ایشان برنامه‌ای چندبعدی را در دستور کار داشته‌اند؛ برنامه‌ای که به‌صرف بیان اصول اعتقادی و اقدام به امور عبادی ختم‌نمی‌شود. امام جماعت در اندیشه و عمل ایشان، فردی مؤمن با رسالت سیاسی و اجتماعی دانسته‌می‌شود.

دراین‌راستا و با استفاده از روش تحلیل محتوا ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مدیریت آیت‌الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی،‌ شناسایی و تحلیل‌شد. یافته‌های تحقیق نشان‌می‌دهند که امام جماعت موفق، فردی است که بتواند در چارچوب اصول عبادی و شرعی نسبت‌به امور زیر، حساس بوده، مدیریت فعال‌داشته‌باشد:

بسیج مردم در حمایت از حق و مبارزه با ظلم، حمایت از جبهه­ مقاومت، روشن­سازی ماهیت رژیم اسرائیل، حمایت از فلسطین و جذب حداکثری نیروهای مبارز؛ انجام این امور، به وجود ویژگی‌هایی، نیازمند است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: استقامت در رأی، عمل‌گرایی، آینده­نگری و روشنگری.

­در حوزه اجتماعی، لازم است که مسجد به‌عنوان یک حامی اصلی برای مردم عمل‌کند؛ دراین‌خصوص، شاهد مدیریت ایشان درزمینه‌هایی متعدد هستیم که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تأسیس صندوق، ارائه خدمات اجتماعی و توجه به حال عمومی مردم.

ویژگی‌های مدنظر ایشان برای امام جماعت از این بعد عبارت‌اند از: داشتن روابط اجتماعی قوی، مخاطب‌شناسی و درنهایت جذابیت اجتماعی.

در بخش فرهنگی، آیت­الله مهدوی کنی در مسجد جلیلی، بر مدیریت برنامه‌های اساسی‌ تأکیدداشته‌اند که عبارت‌اند از: تعلیم و تربیت، رواج کتابخوانی، تبلیغ و تبیین مسائل دینی، برگزاری جشن‌های مذهبی، تشویق به امر ورزش و مقابه با فساد.

برای انجام این امد مهم، لازم است، امام جماعت، چند ویژگی بارز داشته‌باشد: حساس‌بودن و پاسخ‌گوبودن به مسائل مردم، عالم‌بودن، بصیرت­افزایی، اهل مطالعه بودن، آراستگی، و درنهایت عامل‌بودن.

سرانجام به ترسیم الگوی امام جماعت می‌پردازیم که مبنی‌بر سیره‌ عملی آیت‌آلله مهدوی کنی در مسجد جلیلی است؛ در این الگو، چهار بعد اساسی برای امام جماعت تعریف‌شده که عبارت‌اند از: ابعاد «عبادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی» که برای هریک از ابعاد نامبرده، مؤلفه‌ها و شاخص‌هایی مشخص شده‌است که در جدول زیر قابل‌مشاهده‌اند. لازم است، یاداوری‌شود که همه این ابعاد برپایه اصل مسجد به‌عنوان کانون عبادی، استوار بوده، تربیت عبادی و ایمانی به‌عنوان رسالت اصلی مسجد مفروض‌انگاشته‌شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1 : الگوی امام جماعت مبتنی‌بر سیره آیت‌الله مهدوی کنی

-استراوس، انسلم و جولیت کربین (1396)؛ مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه‌ای؛ ترجمه ابراهیم افشار؛ تهران: نی.

-ایمان، محمدتقی (1388)؛ مبانی پارادایمی روش‌های تحقیق کمی و کیفی در علوم انسانی؛ قم:پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-آژده، مجید (1390)؛ حوزه­ علمیه­ مروی و نقش آن در تاریخ معاصر با مقدمه حضرت آیت­الله مهدوی کنی؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).

-آیت­الله مهدوی کنی به روایت اسناد ساواک (1385)؛ تهران: مرکز رسیدگی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

-جعفرزاده، محمدحسین (1392)؛ مسجد تراز اسلامی از منظر امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری؛ تهران: دفترمطالعات و پژوهش‌های مرکز رسیدگی به امور مساجد.

-جمعی از نویسندگان (1384)؛ کارکرد مساجد؛ تهران: انتشارات رسانش.

-حسینیان، روح­الله (1383)؛ چهارده سال رقابت ایئولوژیک شیعه در ایران؛ تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-خمینی، روح­الله (1384)؛ صحیفه­ امام؛ چ 4، تهران: انتشارات عروج.

-خواجه­سروی، غلامرضا (1385)؛ خاطرات آیت­الله مهدوی کنی؛ چ 2، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-رضایی، علی (1382)؛ جایگاه مساجد در فرهنگ اسلامی؛ تهران: مؤسسه­ فرهنگی انقلاب اسلامی.

-عباسی، رسول (1390)؛ مسجد طراز اسلامی؛ چ 1، تهران: ستاد عالی هماهنگی و نظارت عالی بر کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد.

-عسکری، سید مرتضی (1391)؛ نقش ائمه در احیای دین؛ چ 3، ج 1، قم: انتشارات علامه عسکری.

 

-فرخی، میثم (1395)؛ سیاست­گذاری مسجد در جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).

-فروغ مسجد (1393)؛ تهران: دفترمطالعات و پژوهش‌های مرکز رسیدگی به امور مساجد.

-قدسی‌زاد، پروین (1383)؛ تاریخ شفاهی مسجد جلیلی؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-قرائتی، محسن (1371)؛ تفسیر قرآن؛ تهران: مرکز فرهنگی درس­های از قرآن.

-قیصری، مهدی (1395)؛ یار امام، یاور رهبر؛ چ 1، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-محمدى، منوچهر (1373)؛ تحلیلی در انقلاب اسلامی؛ تهران: امیرکبیر.

-مدنی، جلال­الدین (1369)؛ تاریخ سیاسی معاصر ایران؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه­ مدرسین حوزه­ علمیه قم.

-مهری، فرشید (1383)؛ مسجد بازار تهران در تهضت امام خمینی؛ چ 1، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

 

-آیت‌الله خامنه‌ای، سید علی؛ «بیانات در دیدار با ائمه جماعات استان تهران»؛ سایت Khamenei.ir، 31/05/1395.

 

-زواره­ای، محمد­علی (11/6./96)؛ متن مصاحبه در آدرس زیر موجود است: آرشیو دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله مهدوی کنی.

-قاضی، علی (12/6./96)؛ متن مصاحبه در آدرس زیر موجود است: آرشیو دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله مهدوی کنی.

-گل‌افشانی، محمدعلی (29/01/1396)؛ متن مصاحبه در آدرس زیر موجود است: آرشیو دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله مهدوی کنی.

-گودرزی، آیت (4/6./96)؛ متن مصاحبه در آدرس زیر موجود است: آرشیو دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله مهدوی کنی.