قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران و جریان‌های سیاسی شیعه غرب آسیا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد علوم سیاسی دانشگاه شاهد

2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی، دانشگاه اصفهان

3 کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)

چکیده

امروزه، اهمیت قدرت نرم کشورها در پیگیری و دستیابی به اهداف و منافع ملی بر کسی، پوشیده نیست به‌ویژه اینکه با توجه به تحولات شکل‌گرفته در عرصه‌های سیاسی و انقلاب ارتباطات، اعمال قدرت نرم بیش از هر زمانی دیگر، میسر شده‌است؛ در این راستا، کشورها سعی‌دارند منافع و اهداف ملی خود را در دیگر کشورها از طریق اعمال قدرت نرم و تأثیرگذاری بر افکار عمومی و به‌واسطه آن، همراه‌ساختن توده‌های مردم با سیاست‌های موردنظر تأمین‌کنند؛ در این میان، جمهوری اسلامی ایران با تکیه و تأکید بر آموزه‌ها و ارزش‌های دین اسلام و مذهب تشیع، از ظرفیتی مناسب برای تأثیرگذاری بر جریان‌های سیاسی شیعی در منطقه و به‌ویژه کشورهایی مانند عراق، بحرین و لبنان به‌عنوان کشورهایی دارای جمعیت شیعه‌مذهب، بهره‌مند است. در قالبی توصیفی- تحلیلی، مقاله حاضر درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش اصلی است که قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران چه تأثیری بر جریان‌های سیاسی شیعه منطقه غرب آسیا داشته‌است. یافته‌های این مقاله نشان‌می‌دهند که قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران با تأثیرگذاری بر ساختار سیاسی و انسجام‌بخشی جریان‌های سیاسی شیعه منطقه، سبب رشد و تقویت این جریان‌ها شده‌است.

کلیدواژه‌ها


هر دولت و جامعه‌ای برای بقای خود، به طرحی (ایده‌ای) پیونددهنده و یک ایدئولوژی سازمان‌دهنده، نیازمند است؛ به‌عبارت‌بهتر، دولتی که فاقد این نیروی اتصال‌دهنده باشد، در شرایط رقابت‌آمیز بین‌المللی با مخاطراتی بسیار مواجه‌‌خواهد‌شد اما درمقابل، دولتی که  ابزارهای فرهنگ، تاریخ، جغرافیا و تمدن خود را در عرصه بین‌المللی بسط‌داده، سایر ملت‌ها را نیز با این طرح‌ها پیونددهد، می‌تواند به‌مراتب، قدرتی ماندگار و مؤثر در صحنه سیاست جهانی داشته‌باشد؛ برای تحقق این امر، بهره‌گیری از قدرت نرم می‌تواند موثرترین روش باشد چراکه  قدرت نرم، همواره نتیجه‌ای پایاتر در عین کم‌هزینگی (در مقایسه با کاربرد زور و ابزار نظامی) و تأثیرگذاری دارد؛ به‌عبارت‌بهتر، قدرت نرم از طرق توانایی کسب مطلوب با استفاده از جاذبه با توجه به نقاط مثبت و دارابودن تفکر مثبت دربارة خود به‌دست‌می‌آید؛ درواقع، زمانی قدرت نرم خواهیم‌داشت که بتوانیم بدون استفاده از زور و فشار فیزیکی بر افکار، اذهان، اندیشه‌ها و تصمیم‌های ملت‌ها و دولت‌های موردنظر تأثیربگذاریم (غریب‌آبادی، 1389: 1).

با توجه به اهمیت قدرت نرم به‌عنوان روشی کم‌هزینه و مؤثر، همواره کشورها برای افزایش این قدرت تلاش‌می‌کنند. ارزش‌های سیاسی و فرهنگ کشورها تعیین‌کننده توان قدرت نرم است و از این حیث، جمهوری اسلامی ایران با اتکا به فرهنگ ایرانی- اسلامی و ارزش‌های سیاسی انقلاب اسلامی و دراختیارداشتن ظرفیت‌های فرهنگی بالا و غنی، همواره درپی ارتقا و بهبود جایگاه قدرت نرم خود در منطقه و جهان بوده‌است. چنان‌که در سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه ایران درزمینه الهام‌بخشی انقلاب اسلامی و به‌تبع آن، جمهوری اسلامی ایران آمده‌است که «گزینش سیاست‌های مسالمت‌آمیز و نرم‌افزاری که مترصد ترویج و اشاعه ارزش‌ها، مبانی و اهداف انقلاب اسلامی و جامعه ایرانی در کشورهای منطقه و جهان اسلام است و درعین‌حال،

مؤلفه‌های الهام‌بخشی در سیاست‌های کلی این برنامه که مواردی مانند توسعه دانایی‌محور، ارزش‌ها و مبانی انقلاب اسلامی، ارائه سبک زندگی اسلامی- ایرانی، فرهنگ و معارف دینی، توسعه هویت اسلامی- ایرانی و علم و فناوری را دربرمی‌گیرد، توانمندی و ظرفیت قدرت نرم جامعه ایرانی را در جهان اسلام ارتقامی‌دهند» (قربی، 1394: 85)؛ در همین راستا بررسی کیفیت اثرگذاری قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر کشورهای جهان و در این مقاله به‌طور مشخص، کشورهای منطقه خاورمیانه یا غرب آسیا، مسئله اصلی اثر حاضر را تشکیل‌می‌دهد.

با توجه به مؤلفه‌های قدرت نرم، همسویی فرهنگی و ایدئولوژیکی کشورها با یکدیگر می‌تواند عرصه را برای افزایش قدرت نرم فراهم‌آورد؛ درواقع، همبستگی فرهنگی می‌تواند زمینه‌های افزایش قدرت نرم را فراهم‌کند. همبستگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با کشورهای منطقه خاورمیانه و به‌ویژه شیعیان، زمینه‌ افزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران را در این منطقه فراهم‌آورده‌است؛ همین امر، سبب اهمیت بیش‌ازبیش بررسی این زاویه از تأثیرگذاری قدرت نرم ایران را ضروری‌ساخته‌است.

با عطف به توضیح‌های بالا، پرسش اصلی که در این مقاله درپی پاسخ‌گویی به آن برخواهیم‌آمد این است که «قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران چه تأثیری بر جریان‌های سیاسی شیعه منطقه خاورمیانه داشته‌است؟»؛ فرضیه‌ پیش‌بینی‌شده در پاسخ به پرسش بالا این است که قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران با تأثیرگذاری بر ساختار سیاسی و انسجام‌بخشی جریان‌های سیاسی شیعیِ منطقه، رشد و تقویت این جریان‌ها را موجب شده‌است.

الف- چارچوب نظری

1- قدرت نرم

آدمی در طول تاریخ منازعات بشری، به‌خوبی دریافته‌است که غیراز زخمی‌کردن، کشتن و اسیرکردن افراد، می‌توان از ابزارهای کم‌خرج‌تر و سهل‌الوصول‌تر نیز استفاده‌کرد؛ این ابزارها عبارت‌اند از: متقاعدکردن یک طرف نسبت‌به پذیرش خواست‌های طرف دیگر، بدون دریافت امتیاز درخور توجه (عیوضی و امامی، 1390: 45).

اگرچه واژه قدرت نرم، واژه­ای جدید در ادبیات سیاسی محسوب‌می­شود، تأمل درخصوص بعد نرم قدرت سیاسی، ریشه‌ای بس عمیق در سرزمین‌هایی با تاریخ باستانی داراست چنان‌که یکی از قدیمی‌ترین شواهد درباره وجود مفهوم و محتوی قدرت نرم، به لائوتسه، فیلسوف چینی و بنیان‌گذار اخلاق عملی «تائو»، معاصر کنفوسیوس برمی­گردد (بولتز، 1993).

یونانیان باستان نیز، حتی پیش از رواقیون، درزمینه قدرت نرم، از خود میراثی گران‌بها برجای‌گذاشته‌اند. یونانیان، از پرایکلس سیاست‌مدار تا دموکریتوس، با مطرح‌کردن مفاهیمی اجتماعی نظیر قانون اساسی، دموکراسی، گستره عمومی سیاست و رحجان آن بر گستره خصوصی و... در عرصه قدرت نرم گام‌هایی استوار برداشتند. در سرزمین‌های دیگر عهد باستان، ازجمله ایران نیز می‌توان نشانه‌هایی از طرح قدرت نرم را به‌وضوح مشاهده‌کرد. بسیاری از اشعار و اصطلاح‌ها و ضرب‌المثل‌های فارسی، مانند «با پنبه سربریدن» وجوددارند که از گذشته‌های بسیار دور به‌ارث‌رسیده‌اند که همگی به وجود ایده (طرح) و مفهومی از قدرت در جامعه گذشته ایران اشاره‌داشتند که با ویژگی‌های قدرت نرم، همخوان بودند.

اگرچه مفهوم قدرت نرم را می­توان در آثار ‌هانس جی مورگنتا، کلوس کنور[1]و رای کلاین[2] ردیابی‌کرد (شهرام‌نیا و دیگران، 1391: 75)، جوزف نای[3] در اوایل دهه 1990، این مفهوم را نخستین‌ در ادبیات سیاسی رایج‌کرد و در دو دهه اخیر، این مفهوم، جای خود را در میان ادبیات مهم و اساسی روابط بین­الملل پیداکرده‌است؛ او می‌نویسد: «در قرن 21، تحت نفوذ انقلاب اطلاعاتی و جهانی‌سازی، منابع و شیوه توزیع قدرت به‌گونه‌ای عمیق در حال دگرگونی است. بازیگران غیردولتی، قدرتی بیشتر کسب‌کرده، درنتیجه، فعالیت‌هایی وسیع‌تر در خارج از کنترل حتی قدرتمندترین دولت‌ها صورت‌می‌گیرد» (نای، 1383: 3).

 نای بر این باور است که «قدرت نرم، نه زور است و نه پول». در قدرت نرم، روی ذهنیت‌ها سرمایه‌گذاری‌می‌شود؛ در این نوع قدرت، از جذابیت برای ایجاد اشتراک میان ارزش‌ها و از الزام به همکاری، درراستای رسیدن به همه خواست‌ها استفاده‌می‌شود. قدرت نرم، تبلیغات سیاسی نیست بلکه مباحث عقلانی و ارزش‌های عمومی را دربرمی‌گیرد و هدف اولیه قدرت نرم، تأثیرگذاری بر افکار عمومی در خارج و داخل کشورهاست؛ به‌عبارت‌بهتر، قدرت نرم، به آن دسته از قابلیت‌ها و توانایی‌های کشور گفته‌می‌شود که با به‌کارگیری ابزاری مانند فرهنگ و با ارزش‌های اخلاقی به‌صورت غیرمستقیم بر منافع یا رفتار دیگر کشورها اثرمی‌گذارد .(Nay, 1990: 11)

امام خمینی (ره) نیز در گفتمان خود به ابعاد و اقسام قدرت اشاره‌کرده‌اند؛ ایشان قدرت را جریانی واحد که در کانون هستی، یعنی الله ریشه‌دارد، معرفی‌می‌کنند. امام هدف از به‌کارگیری قدرت را استقرار جامعه‌ای سالم با شهروندانی فرهیخته و مذهبی می‌دانست که در پرتو آن، آرمان‌های الهی، تأمین و تحصیل‌شوند؛ به همین دلیل است که پدیده برتری‌جویی غرب بر شرق را از عدم توجه آنها به عوامل و سنن حاکم بر جریان سیاست، ناشی دانسته‌اند. قدرت از منظر امام، امری مهم و ارزشمند بود و هیچ‌گونه مصالحه‌ای را بر سر آن نمی‌پذیرفتند چراکه بسامان‌شدن امور جامعه را در گرو کسب آن دانسته، زوال ستم ابرقدرت‌ها را به تحکیم و گسترش میزان قدرت اسلامی منوط می‌دانستند (صحیفه امام، ج2: 246). قدرت موردنظر امام خمینی، بر سه حوزه، متکی است: حوزه نخست به بعد هستی‌شناسی قدرت، مربوط است؛ این بعد قدرت را جزء ذات مقدس باری تعالی می‌داند که تمام قدرت‌های هستی در طول آن معنا می‌یابند؛ حوزه دوم قدرت با رویکرد معنوی و روان‌شناسانه خاص در متون اخلاقی ایشان متجلی شده‌است که براساس آن، قدرت به معنای کنترل امیال و خودسازی است و درنهایت، حوزه سوم قدرت، مربوط به قدرت سیاسی و اجتماعی تعریف‌شده‌است(عیوضی و امامی، 1390: 112).

درمجموع می‌توان‌گفت که در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، اسلام، مرکز است و همه چیز بر گرد اسلام و احکام آن می‌گردد. آنچه موجب اقتدار و افزایش قدرت نرم در نظر ایشان می‌شود، اسلام سیاسی است که برنامه جامع عملی زندگی انسان «ز گهواره تا گور» است. در نگاه ایشان، منابع قدرت نرم عبارت‌اند از: اسلام، قدرت روحانیت، حکومت اسلامی، روحیه جهاد و شهادت، تکلیف‌محوری، ظلم‌ستیزی، بیدارسازی، خودباوری، مردم، وحدت و استقلال؛ در همین راستا، از ابزارهایی مانند اخلاق حسنه اسلامی، تبلیغ پیام‌های الهی، راهپیمایی‌های دینی و مذهبی، رسانه‌های جمعی و خدمت به مردم، برای نیل به قدرت نرم نام‌می‌برند؛ همچنین از نظر ایشان، قدرت نرم را آسیب‌هایی نظیر اختلاف، عدم توجه و رسیدگی به مردم، قدرت‌طلبی، استبداد، حب دنیا و عدم تهذیب نفس تهدیدمی‌کنند (پورطاهر زرعی، 1391: 25).

قدرت نرم را همچنین می‌توان در پیوند دو مفهوم جنگ نرم و تهدید نرم بررسی‌کرد. در جهان امروز، تأکید صرف بر قدرت سخت، موفقیتی پایدار را درپی‌نخواهدداشت مگر اینکه به این قدرت، مشروعیت بخشیده‌شود. جهان‌شمولی فرهنگ یک کشور و توانایی‌اش برای تعیین هنجارها و قواعد، از منابع کلیدی قدرت آن کشور به‌شمارمی‌آید؛ درواقع، قدرت نرم دولتمردان را در رویارویی با مسائل بین‌المللی آماده‌می‌کند (غریب‌آبادی، 1389: 4).

بر این اساس می‌توان‌گفت که قدرت نرم را نه به‌عنوان یک نظریه بلکه به‌عنوان یک شیوه عمل برای حکومت‌ها می‌توان‌استفاده‌کرد و کاربرد رو‌به‌افزایش برای آن، متصور شد به‌نحوی‌که می‌توان آن را شیوه استعمار فرانو غرب دانست؛ شیوه‌ای که به منازعه مسالمت‌آمیز با دیگر جوامع از طریق برپایی جنگ نرم و در‌ هاله‌ای از خشونت پنهان و نامرئی به‌منظور اغوای فکار عمومی می‌پردازد؛ همچنان‌که در عرصه جهان اسلام می‌تواند ابزاری برای ترمیم یا تشدید منازعات میان شیعه و سنی باشد؛ درنتیجه، قدرت نرم، مفهومی چندوجهی است که در این نگرش، سه مؤلفه «قدرت نرم، تهدید نرم و امنیت نرم» هریک شاخصه‌های مربوط به خود را دارد و چهره چندوجهی قدرت نرم را سازمان‌می‌دهد لذا قدرت نرم، زمانی، نوعی مقوله قدرت تأثیرگذار محسوب‌می‌شود که بتواند قدرت شناخت تهدید و امنیت نرم اجتماعی را هم درک‌کند و براساس آن از ظرفیت‌های درونی بهره‌ببرد (امامی، 1391: 18).

گرچه هریک از این مؤلفه‌ها منابع منحصربه‌فرد خود را دارند، در نگاهی دقیق‌تر می‌توان به منابعی اشاره‌کرد که کارکرد مثبت آنها مولد قدرت نرم و امنیت نرم خواهدبود و کارکرد منفی آنها مولد تهدید نرم است؛ از رهگذر این اندیشه، چنین استنتاج‌می‌شود، مهم‌ترین عناصری که در تشخیص پدیده‌ای به نام جنگ نرم مؤثرند، رابطه گفتمانی سه مؤلفه «امنیت، قدرت و تهدید نرم» هستند (امامی، 1390: 21). به اقتضای عنوان مقاله، درادامه تلاش‌می‌شود تا به تبیین و بررسی جریان سیاسی، به‌طور کلی و سپس جریان‌های سیاسی شیعی به شکل خاص پرداخته‌شود.

شکل 1:

قدرت نرم  

 

 

کارکرد منفی

 

 

 

کارکرد مثبت

 

 

 

ابزارهای قدرت نرم

 

 

 

منابع قدرت نرم

 

 

 تفاوت های قدرت نرم و قدرت سخت

 

                                   
   

امنیت نرم

 
 
     
 
   

تهدید نرم

 
     
 
 
   
 
     
     
         
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منبع : نگارندگان

 

2- جریان‌های سیاسی

به‌طور کلی، جریان،[4] بیانگر مجموعه‌ای از پدیده‌های در حال تطور است؛ این واژه به معنای پویش، فراگرد و روند نیز ترجمه‌شده‌است؛ در علم سیاست، این مفهوم به معنی دگرگونی‌ها و جنبش‌های سیاسی به‌کارمی‌رود (آقابخشی، 1374: 112). یک جریان از سه عنصر اساسی تشکیل‌می‌شود: اول، فکر و اندیشه؛ دوم، وجود رهبر برای عملی‌کردن آن فکرها و اندیشه‌ها و سوم، پایگاه مردمی برای آن اندیشه.

گروه‌هایی که دارای گرایش‌های سیاسی همگون یا یکسان مبتنی‌بر ارزش‌های مشترک‌اند و به‌سوی پدیدآوردن یک خرده‌فرهنگ سیاسی پیش‌می روند و در مقطع زمانی معینی در حرکت و جنبش در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی مشارکت‌داشته‌اند، به‌عنوان یک جریان تلقی‌می‌شوند‌. جریان سیاسی، پدیده تاریخی و سیاسی با خصلت جامعه‌شناختی است؛ یعنی پدیده‌ای که از یک تاریخ و دوره معین آغازشده، در مدت یا دوره‌ای مشخص و معین استمرارداشته و به‌پایان‌رسیده یا ادامه‌دارد و درنهایت به شکل‌گیری یک جنبش ختم‌می‌شود (عیوضی، 1391: 9).

جنبش[5] نیز به معنای حرکت یا رفتار گروهیِ به‌نسبت منظم و بادوام برای رسیدن به هدف اجتماعی- سیاسی معین و براساس نقشه‌ای مشخص است که امکان‌دارد، اصلاحی یا انقلابی باشد. (آقابخشی،1374: 114)؛ در این راسستا امروزه جریان‌ها و حرکت‌های اجتماعی و سیاسی همواره با استفاده از قدرت نرم و سخت، به تحقق اهداف و منافع فردی و گروهی خود اقدام‌می‌کنند. ما با توجه به تفاوت‌های موجود میان قدرت سخت و قدرت نرم تلاش‌می‌کنیم که در قالب جدول و سپس نمودار (به‌عنوان تبیین الگوی نظری این بخش)، به‌طور مختصر به ابعاد تفاوت میان قدرت سخت و قدرت نرم اشاره‌کنیم:

 

 

 

 

 

 

جدول 1: ابعاد تفاوت میان قدرت سخت و قدرت نرم

موضوع‌ها

قدرت سخت

قدرت نرم

منابع

1-توان اقتصادی، ثبات اجتماعی، منابع طبیعی و نیروی نظامی

1- فرهنگ، ارزش‌ها و سیاست‌های داخلی و خارجی

ابزار

2- زور، تهدید، جنگ وتطمیع

2- رسانه، دیپلماسی فرهنگی، عملیات روانی و رایانه

حوزه نفوذ

3- امنیتی – نظامی

3- اجتماعی، فرهنگی و سیاسی درسطح نخبگان و مردم

اهداف

3-حذف یا تضعیف فیزیکی حریف

4- تأثیر بر هویت فرهنگی

کاربرد

5- فروپاشی نظام‌های معارض

5- فرهنگ‌سازی و نهادسازی همگام با دموکراسی

نوع واکنش سایرین

6- محسوس و عینی همراه با پاسخ طرف مقابل

6- نامحسوس و بدون پاسخ طرف مقابل

دیپلماسی

7- سنتی، رسمی و پنهان و مخاطب دولت‌ها

7- عمومی، آشکارو علنی، مخاطب عموم مردم و با درنظرگرفتن تمایل‌های مردم

منبع:( Nay, 1990: 11-20و امامی، 1390،15-22)

شکل 2: الگو نظری

 

 

 

 

 

 

1-                قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

 

 
   

 

 

 

 

 

منبع: نگارندگان

ب- روش و سازماندهی

در مقاله حاضر با اتکا بر منابعی که از طریق روش کتابخانه‌ای گردآوری‌شده‌است و با استفاده از روش توصیفی – تحیلی به تجزیه‌وتحلیل اطلاعات پرداخته‌خواهدشد؛ در همین راستا، ساختار و سازماندهی این اثر، بر چهار بخش اصلی، مشتمل است که به‌ترتیب به موضوع‌های زیر اختصاص‌دارند:

در بخش اول، چاچوب نظری بحث در قالب تبیین نسبت دو مفهوم قدرت نرم و جریان‌های سیاسی متناسب با عنوان مقاله ارائه‌خواهدشد؛ در بخش دوم، قدرت نرم ایران، مؤلفه‌ها و شاخص‌های تشکیل‌دهنده آن بررسی‌می‌شوند؛ سپس در قسمت سوم، به ماهیت و کیفیت جریان‌های سیاسی شیعی در غرب آسیا با تأکید بر سه کشور عراق، بحرین و لبنان پرداخته‌خواهدشد و در بخش چهارم، تأثیرگذاری قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر جریان‌های سیاسی شیعی گفته‌شده، تبیین و بررسی‌می‌شود؛ درنهایت نیز، نتیجه‌گیری و بیان منابع پژوهش در پایان ارائه‌خواهدشد.

 ج - قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران

قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران درپی کسب این توانایی با استفاده از نیروی جاذبه و دوری از زور و اجبار و خشونت است اما این قدرت که نشأت‌گرفته از قدرت نرم اسلام است با قدرت نرم مطرح در غرب، تفاوت‌هایی اساسی دارد. ریشه و عمق قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران برپایه آموزه‌های دینی و الهی منبعث از اسلام نهاده‌شده‌است؛ این خود می‌تواند به‌تنهایی، دلیلی بر تفاوت ماهوی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران و قدرت نرم مطرح در غرب باشد. اسلام دین سیاست است؛ دینی که در احکام آن، سیاست به‌وضوح دیده‌می‌شود. نکته کلیدی و قابل‌تأمل در بحث قدرت نرم از منظر اسلام، این است که خاستگاه و منشأ قدرت نرم، حاکمیت (یا واژه‌هایی نظیر ولایت و خلافت که مترادف حکومت‌اند) خداوند است لذا همه قدرت‌ها به خداوند برمی‌گردند؛ به‌عبارت‌دیگر در بحث قدرت نرم در اسلام، صرف مؤلفه‌های مادی قدرت بدون درنظرگرفتن جنبه‌های آسمانی آن مدنظر نیست؛ به‌ویژه اینکه دین اسلام برمبنای فطرت شکل‌گرفته و جنبه‌های غریزی و جذاب مادی و منافع ظاهری در آن اصالت‌ندارد.

قدرت واقعی در ‌اندیشه­ رهبر معظم انقلاب عبارت‌است از: «قدرت ملتی که اولأ آگاه باشد پیرامون او چه می‌گذرد؛ ثانیأ به حق و راه خود ایمان‌داشته‌باشد و ثالثأ تصمیم‌بگیرد که این راه را ادامه‌دهد؛ اگر ملتی، این سه خصوصیت را داشت، هیچ قدرتی در دنیا از او قوی‌تر نیست»(بیانات مقام معظم رهبری، 23/4 /68).

در جایی دیگر، ایشان درباره اهمیت قدرت نرم می­فرمایند: «یکی از مباحث زنده در عرصه روابط بین‌الملل علوم سیاسی، مسئله قدرت نرم است که همیشه مورد توجه بیشتر شده‌است اما در این زمان، اهمیت آن را بسیار مهم و گسترده ساخته‌است؛ تبیین این موضوع در تاریخ اسلام و تفاوت قدرت نرم اسلامی در تقابل قدرت نرم غربی، یکی از مباحثی است که باید بدان توجه‌داشت به‌خصوص، طلاب و روحانیت معظم شیعه که در طول تاریخ تشیع محوریت تولید قدرت نرم تشیع را به‌عهده‌داشته­اند». «بی­‌تردید، انقلاب اسلامی ایران علاوه‌بر اهداف داخلی، دارای ابعاد جهانی است که برای تحقق اهداف جهانی انقلاب می‌بایست از طریق قدرت نرم و نفوذ در دل ملت‌ها و مستضعفان عالم کوشید» (آیت‌الله خامنه‌ای، 1389).

بنابراین، ایشان با شناخت عمیق و دقیق دشمن، بیدار­سازی ملت‌های مسلمان و مظلوم و ایجاد الهام و حرکت در آنها، وحدت و عزت جهان اسلام و حل مشکلات آن را از طریق قدرت نرم اسلام و انقلاب اسلامی در دستور کار قرارداده­اند. حمایت از مظلومان و محرومان عالم، وحدت جهانی اسلام، پرهیز از تفرقه، آگاهی­بخشی درخصوص جنگ نرم دشمن، حمایت از جریان‌های سلطه و ظلم‌ستیز، نفی امپریالیسم و صهیونیسم، نفی رژیم‌های وابسته و اقتدارگرا در جهان اسلام و حمایت از مردم‌سالاری دینی و... همه جنبه‌هایی از منظومه­ فکری مقام معظم رهبری درباره قدرت نرم است.

همچنین در مقدمه و برخی از اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نمونه‌هایی از توجه به قدرت نرم در برابر قدرت سخت را مشاهده‌می‌کنیم. در مقدمه قانون اساسی آمده‌است: قانون اساسی با توجه به محتوای اسلامی انقلاب ایران که حرکتی برای پیروزی تمامی ‌مستضعفان بر مستکبران بود، زمینه تداوم این انقلاب را در داخل و خارج کشور فراهم‌می‌کند؛ به‌ویژه در گسترش روابط بین‌المللی، با دیگر جنبش‌های اسلامی و مردمی ‌می­کوشد تا راه تشکیل امت واحده جهانی را هموارکند و استمرار مبارزه در نجات ملل محروم و تحت ستم در تمامی‌جهان قوام‌یابد (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران).

براساس این، جمهوری اسلامی ایران در سایه توجه به ملت‌ها و حقوق آنها ازجمله حق تعیین سرنوشت و مبارزه با استکبار درپی ایجاد جامعه‌ای جهان‌شمول از ملت‌های مسلمان است که براساس عقاید و ارزش‌ها تشکیل‌شده‌باشد و مرزهای جغرافیایی و زمینی در به‌وجودآمدن آن نقشی‌نداشته‌باشند. جمهوری اسلامی با بهره‌گیری از قدرت نرم، برای احقاق حقوق ملت‌های مستضعف و تحت ستم بدون دخالت در امور داخلی آنها می‌کوشد و این مهم را تکلیف و وظیفه نظام می‌داند و بر این اساس و مطابق جدول زیر می‌توان منابع قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران را در سه حوزه تقسیم‌بندی‌ و پیگیری‌کرد:

       1.فرهنگ؛

2.ارزش‌های اجتماعی؛

3.دیپلماسی.

- در حوزه فرهنگ: 1- فرهنگ اسلامی؛ 2- فرهنگ ایرانی؛ 3- فرهنگ منتج از انقلاب اسلامی؛                 4- فرهنگ عزت‌مداری؛ 5- فرهنگ شهادت و انتظار؛ 6- توحید و یکتاپرستی؛ 7- اخلاق‌محوری و 8- فرهنگ دفاع مقدس.

- در حوزه ارزش‌های اجتماعی، عواملی همچون: 1- مردم‌سالاری دینی؛ 2- علم و فناوری؛ 3- وحدت و اراده ملی؛ 4- بسیج؛ 5- عدالت و برابری و 6- مرجعیت ولایت فقیه.

- درزمینه دیپلماسی: 1- فعالیت‌های آموزشی و 2- رسانه.(درویشی و همتی،1393. 70)

جدول 2: منابع قدرت نرم ایران

فرهنگ

ارزش‌های اجتماعی

دیپلماسی

- فرهنگ اسلامی

 - فرهنگ ایرانی

- فرهنگ منتج از انقلاب اسلامی

- فرهنگ عزت‌مداری

- فرهنگ شهادت و انتظار

- توحید و یکتاپرستی

- اخلاق‌محوری

- فرهنگ دفاع مقدس

- مردم‌سالاری دینی

- علم و فناوری

- وحدت و اراده ملی

 - بسیج

 - عدالت و برابری

-  مرجعیت ولایت فقیه

- فعالیت‌های آموزشی

- رسانه

منبع: نگارندگان

د-  جریان‌های سیاسی شیعی غرب آسیا

بررسی جریان‌های سیاسی شیعه کشورهای عراق، بحرین و لبنان، تلاشی‌است برای دستیابی به نوعی شناخت کلی از این جریان‌ها و درنتیجه [کوششی‌است] برای بررسی تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر این جریان‌ها؛ درادامه تلاش‌می‌شود تا مهم‌ترین جریان سیاسی شیعی در این سه کشور بررسی‌شود.

1-  جریان‌های سیاسی شیعی در عراق

تا پیش از انقلاب اسلامی ایران و سقوط صدام، در طول تاریخ عراق، شیعیان ازلحاظ سیاسی، به‌طور عمده، ضعیف و از نظر اقتصادی، عقب‌افتاده بوده‌اند. با آنکه شیعیان، همواره اکثریت جمعیت عراق را تشکیل‌می‌دانند، فقط مناصب کم‌اهمیت را دراختیارداشتند. تشیع در عراق، پس از انقلاب اسلامی ایران از جایگاهی مهم در عرصه سیاسی و اجتماعی عراق، بهره‌مند شد به‌طوری‌که پس از سقوط صدام، حضور شیعیان را در بالاترین مناصب قدرت در عراق شاهد هستیم.

ازجمله مهم‌ترین جریان‌های شیعی فعال در عراق می‌توان به جریان‌های مجلس اعلا و الدعوه الااسلامیه و سازمان عمل اسلامی اشاره‌کرد که در زیر به بررسی آنها می‌پردازیم.

 

1-1- حزب الدعوه الاسلامیه

رویدادهایی مانند گسترش اندیشه‌های کمونیستی و ناسیونالیستی و پس از آن، روی‌کارآمدن حزب بعث در سال 1968 و سرکوب سازمان‌یافته شیعیان و اعمال تبعیض‌های آشکار، «گفتمان جنبش شیعی عراق و حوزه‌های علمیه» را به نوزایی در اندیشه سیاسی و حوزه تفکر وادارکرد که تجسم آن را در آراء شهید صدر و تشکیلات حزب الدعوه الاسلامیه و مبارزه بیش از چهاردهه‌ای آن به‌عنوان گفتمان مقاومت، در برابر گفتمان‌های قدرت می‌توان‌دید. حزب الدعوه، مهم‌ترین حزب شیعی در ساختار سیاسی عراق است (خرمشاد، 1393: 167). آیت‌الله صدر با نوشتن کتاب فلسفه ما و اقتصاد ما، درعمل، به چالش با گروه‌های چپ‌گرا پرداخت و زمینه را برای پایه‌گذاری حزبی با عنوان «حزب‌الدعوه» ازسوی ایشان فراهم‌آورد.

 

1-2- مجلس اعلای انقلاب اسلامی

  درپی اعدام سید محمدباقر صدر و روحانیان دیگر در 1980 و آغاز جنگ ایران و عراق، شمار زیادی از روحانیان عراقی به‌همراه بسیاری از طرف‌دارانشان به ایران رهسپار شدند؛ این روحانیان  که پیش‌ازاین در عراق تحت جریان سیاسی جماعه العلما فعالیت‌می‌کردند، در ایران به تأسیس مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق مبادرت‌ورزیدند. مشی اساسی فعالیت‌های مجلس اعلا، سیاسی، فرهنگی و عقیدتی است و تا زمان سقوط رژیم بعثی بر تحرک‌های شبه‌نظامی نیز تأکیدداشت؛ در گذشته، مبانی نظری عقیدتی آن، مبتنی‌بر نظریه «ولایت فقیه» بود اما در شرایط عراق پس از صدام، متأثر از تجارب رهبران این مجلس درخصوص مسائلی مانند تحولات داخلی ایران، مقتضیات جامعه‌شناختی عراق و راهبرد (استراتژی) هژمونیک آمریکا در کشور عراق، رویکرد اساسی مجلس، با توجه به اکثریت شیعی جمعیت عراق، «پیگیری نهادینه‌سازی فرایندهای دموکراتیک در عراق» است چراکه نهادینه‌شدن ایستارهای دموکراتیک در عراق، درمجموع با توجه به اکثریت جمعیتی شیعیان به نفع آنان است. مجلس اعلای عراق، پس از سقوط صدام، مهم‌ترین محور فعالیت خود را در قبال شکل‌گیری ساختار دولت آینده عراق، کمک به فروپاشی نظام حکومتی سنی‌محور و تشکیل نظام سیاسی شیعه‌محور قرارداد؛ درعین‌حال، درعمل درصدد رفع نگرانی دولت‌های عربی درزمینه نقش و جایگاه شیعیان در دولت عراق بود (دهشیار، 1382).

 

1-3- سازمان عمل اسلامی

 در اواخر دهه 1960، مقارن با اوج‌گیری فشارهای حزب بعث بر مخالفان، به‌ویژه مبارزان اسلامی، تشکلی پاگرفت که در نوع و شیوه مبارزاتی خود، در قیاس با معارضان پیشین، به‌طور مشهود تفاوت‌داشت؛ آغاز فعالیت این تشکل به سال‌های میانی دهه 60 میلادی برمی‌گردد، زمانی‌که احزابی مانند حزب الدعوه، قریب به یک دهه از تحرک‌ها و فعالیت‌های خود را سپری‌کرده و فراز و نشیب‌هایی را طی‌کرده‌بودند؛ دلیل نام‏گذاری این تشکّل نیز، تمایل این گروه در به‌کارگیری شیوه‏های به‌نسبت خشونت‏آمیز و به‌تعبیری، خط‌مشی مسلّحانه است که در میان گروه‏های معارض عراقی شناخته‌شده‌بود اما درزمینه رویکردهای «سازمان عمل اسلامی» پس از سقوط رژیم بعث بایدگفت: اگرچه عمده اعضا و هواداران آن در عراق در شهر کربلا و جنوب عراق قراردارند. تعمیق مرجعیت سید محمد تقی مدرسی و انجام فعالیت‌های فرهنگی ازجمله توزیع کتب متعدد این عالم و همچنین سید‌ هادی مدرسی، مدیریت حوزه‌های علمیه این سازمان در سوریه (زینبیه) و ایران (قم، تهران و اصفهان) از عمده‌ترین فعالیت‌های این گروه است (متقی‌زاده، 1384).

به‌طور کلی می‌توان‌گفت که جریان‌های سیاسی شیعه در عراق از قدمت و سابقه‌ای طولانی، بهره‌مند بوده‌اند. بیشترجمعیت عراق را شیعیان تشکیل‌می‌دهند و این جمعیت، همواره از جریان‌های سیاسی شیعه حمایت‌کرده‌اند. با سقوط رژیم بعث در این کشور و برپایی انتخابات، مردم عراق، تعلق خاطر خود را به جریان‌های شیعی با انتخاب آنها برای اداره حکومت نشان‌دادند و حقوق تضییع‌شده شیعیان را طی سال‌های متمادی به‌دست‌آوردند.

2-  جریان‌های سیاسی شیعی در بحرین

بحرین، سومین کشور با اکثریت شیعه در خاورمیانه به‌حساب‌می‌آید که 70 درصد از جمعیت هفتصدهزارنفری آن را شیعیان تشکیل‌می‌دهند. نزدیک به یک‌سوم بحرینی‌ها اصلیت ایرانی دارند. ازلحاظ ساختار اجتماعی، شیعیان در بحرین، جمعیت روستانشین را تشکیل‌می‌دهند و ازلحاظ سیاسی در اقلیت به‌سرمی‌برند و تنها پنج وزیر از هفده وزیر کابینه از شیعیان هستند. از بعد اقتصادی، شیعیان بحرینی در فقر، بیکاری و بحران اقتصادی قراردارند (خبرگزاری فارس:1393). نوام چامسکی، دلیل اهمیت بحرین را در وجود دو عامل می‌داند: اول اینکه بحرین از دیرباز به دلیل موقعیت ژئواستراتژیکی و ژئوپلیتیکی از اهمیتی خاص، بهره‌مند بوده‌است؛ اما عدم بهره‌مندی از نظام دفاعی نیرومند و احساس ضعف در این مورد، بحرین را به قدرت‌های دیگر به‌خصوص آمریکا و عربستان متمایل‌ساخته‌است و دوم اینکه 70 درصد از جمعیت بحرین را شیعیان تشکیل‌می‌دهند. در بحرین، جمعیت الوفاق، بزرگ‌ترین مخالف دولت است که در تحولات اخیر، با توجه به تبعیض‌های اعمال‌شده در قبال شیعیان، تظاهراتی را در شمال این کشور با هدف انحلال پارلمان، لغو انتخابات میان‌دوره‌ای و ایجاد راهکار سیاسی برای حل بحران کنونی در کشور و اجرای اصلاحات سیاسی و قانون اساسی و آزادی بازداشت‌شدگان سیاسی انجام‌داد (چامسکی، 30/3/1390)؛ با بیان این مقدمه، به بررسی مهم‌ترین جریان‌های سیاسی این کشور، یعنی جمعیت الوفاق و جنش اقدام اسلامی می‌پردازیم.

 

2-1-الوفاق (جمعیة الوفاق الوطنی الاسلامیه)

 الوفاق، بزرگ‌ترین سازمان شیعیان در بحرین است که 6500 عضو دارد و توانست در دهه 1990 به‌جای جنبش آزادسازی بحرین، رهبری مبارزات سیاسی را برعهده‌گیرد. بیشتر رهبران الوفاق درپی عفو عمومی فعالان سیاسی انقلاب 1990، توسط امیر حمدبن عیسی به بحرین بازگشتند و به‌دنبال امضای پیمان مشروطه 1993 (توسط وی که در آن، تمام قدرت قانون‌گذاری را در اختیار مجلس منتخب می‌گذاشت)، از او حمایت‌کردند؛ این جمعیت در نوامبر 2001، به‌طور رسمی موجودیت خود را اعلام‌کرد (rubin, 2010) و شیخ علی سلیمان، رهبری آن را برعهده‌گرفته‌است؛ او در دهه 1990 در قم به مطالعه علوم دینی پرداخت.

حزب الوفاق، همواره بر اجرای ارزش‌های اسلامی در بحرین تأکیددارد و این مسئله را از طریق نمایندگان خود در مجلس پیگیری‌می‌کند (خبرگزاری فارس، 16/2/1391). می‌توان‌گفت، الوفاق توانسته بالاترین پایگاه مردمی را در بحرین کسب‌کند به‌نحوی‌که 64 درصد رأی‌دهندگان در انتخابات سال 2010 به نامزدهای الوفاق رأی‌دادند. مردم بحرین در جریان اتنخابات‌های 2002، 2006 و 2010 و همچنین انقلاب سال 2011، با قرارگرفتن در پشت سر الوفاق نشان‌دادند که عقلانیت، زکاوت و اخلاص الوفاق را در رزمایش‌های سیاسی با حاکمیت، به‌طور عمیق باوردارند.

 

2-2- جنش اقدام اسلامی (جمعیة العمل الاسلامی)

 این حزب که به امل، مشهور است، یکی از فعال‌ترین احزاب اسلامی بحرین به‌شمارمی‌رود؛ این گروه شیعی، مبنای حرکت خود را دستورهای مرجع تقلید خود، یعنی آیت‌الله سید محمد حسینی شیرازی قرارداده‌است. هم‌اکنون شیخ محمود علی امحفا، رهبری این جنبش را عهده‌دار است؛ اهداف او به آرمان‌های آیت‌الله مدرسی، بسی قرابت‌دارد؛ این جنبش با حزب شیعی الوفاق، بسیار ارتباط‌دارد. با وقوع انقلاب 14 فوریه 2011، این جنبش به حمایت از آن پرداخت و بسیاری از رهبران این جنبش، طی ماه‌های فوریه و مارس 2011 به جمع مخالفان در میدان لؤلؤ پیوستند (متقی‌زاده، 1384: 200)

 درمجموع، جریان‌های سیاسی شیعه در بحرین تاکنون نتوانسته‌اند همانند عراق در ساختار سیاسی حاکم به ایفای نقش بپردازند. هرچند اقدام‌هایی فراوان برای اصلاح جایگاه شیعیان در بحرین صورت‌پذیرفته‌است، حضور رژیم آل خلیفه در رأس حکومت، به این جریان‌ها اجازه‌نداده، فعالیتی گسترده داشته‌باشند و این رژیم، اقدام‌های اصلاحی آنها را به‌شدت سرکوب‌می‌کند.

 

 2-3- جریان‌های سیاسی شیعه در لبنان

 لبنان، کوچک‌ترین کشور خاورمیانه، پس از بحرین است که در نوامبر 1943 به‌استقلال‌رسید. خاستگاه اصلی شیعیان لبنان، منطقه جبل عامل است و علمای شیعه، ابوذر غفاری را مؤسس جامعه شیعه جبل عامل می‌دانند (buheiri, 1981).  قرن بیستم برای شیعیان لبنان با ورود امام موسی صدر به لبنان همراه بود و اصلاحات ایشان درراستای بهبود وضع شیعیان، مؤثر واقع‌شد. درادامه به بررسی حزب‌الله به‌عنوان مهم‌ترین جریان سیاسی شیعی در لبنان پرداخته‌خواهدشد.

 

2-4- حزب‌الله

 گام‌های اولیه تأسیس حزب‌الله در سال 1980 برداشته‌شد؛ به این ترتیب که تعدادی از گروه‌های دین‌دار و مؤمن با اندیشه‌های اسلامی به ضرورت ایجاد فرمولی مشخص به‌منظور مقابله با سستی حاکم بر صحنه‌های مبارزه با اسرائیل و تحقق هدف‌های اسلامی دست‌یافتند؛ درواقع، هسته اولیه حزب‌الله و ساختار تشکیلاتی آن، از اسلام‌گرایان، نیروهای حزب الدعوه به رهبری علامه سید محمدحسین فضل‌الله، مسئولان جنبش امل، اعضای جنبش فتح به رهبری ابوجهاد (خلیل الوزیر) شکل‌گرفت. پیروزی در مقاومت ضد رژیم صهیونیستی و مهم‌ترین آنها جنگ 33روزه سال 2006، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در عملکرد حزب‌الله تلقی‌می‌شود. با آغاز جنگ 33روزه ضد لبنان، بازیگران جهانی و منطقه‌ای هریک به فراخور منافع و علایق خود جهت‌گیری‌ها و مواضعی مختلف را درخصوص این جنگ اتخاذکردند؛ در این میان، تلاش‌های دولت‌های غربی به‌عنوان قدرت‌های برتر و مدعیان حقوق بشر در جهان، در حمایت از اسرائیل و ضربه‌زدن به حزب‌الله لبنان از جلوه‌های بارز مسائل پیرامون این جنگ محسوب‌می‌شود که با شکست اسرائیل به‌پایان‌رسید (کشاورز، 1393: 71).

به‌طور کلی، حزب‌الله لبنان از سال ۲۰۰۹، چهره‌ای سیاسی به خود گرفت و به‌‎طور جدی به عرصه‌ رقابت‌های سیاسی پاگذاشت و در تمام انتخابات‌های پارلمانی و شهری لبنان به‌گونه‌ای فعال حضورداشته‌است که برخی از آنها با پیروزی و برخی نیز با شکست، همراه بوده‌است.

هـ- تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر جریان‌های سیاسی شیعه

قدرت نرم، محصول و برآیند تصویرسازی مثبت و کسب اعتبار نزد افکار عمومی جهان است که با به‌کارگیری  فرهنگ (چون فرهنگ مهم‌ترین شاخصه انسان و جامعه انسانی است و همه ارزش‌ها و هنجارها را به‌همراه سبک زندگی از خانواده و جامعه‌ای که در آن زندگی‌می‌کند، می‌آموزد؛ ازاین‌رو، نقش فرهنگ و ارزش‌ها و هنجارهای آن برای زندگی، بسیار حیاتی است و شناخت یک جامعه یا گروه انسانی، تنها با شناخت فرهنگ و مشتقات آن ممکن است) (بختیاری، 1385: 287)، به‌صورت غیرمستقیم بر منافع یا رفتارهای دیگر کشورها اثرمی‌گذارد. انقلاب اسلامی ایران با هدف نشر و گسترش اندیشه‌های اسلامی، استقلال سیاسی و آزادی، تکامل روحی و اخلاقی انسان معاصر، تحقق کامل حکومت و جامعه دینی ظهورکرد و سیاست فرهنگی برگرفته از جهان‌بینی و انسان‌شناسی اسلامی براساس احترام به کرامت انسانی، سرنوشت معنوی بشر، خیرخواهی، کمال‌جویی، آرمان‌طلبی، استقلال‌گرایی، آزادی‌خواهی، عزت‌نفس و قدرت ایمان را محور فعالیت‌های خود قرارداد. با توجه به ماهیت شیعی انقلاب اسلامی، طبیعی است که بیشترین تأثیرگذاری انقلاب در میان جوامع شیعی رخ‌دهد. شیعیان درحقیقت، پس از یک دوره فترت و سستی با ظهور انقلاب اسلامی از خـواب غفلـت، بیـدار شده‌اند. پیروزی انقلاب ایران، آنان را با الگوی عینی یک جنبش شیعی، آشنا و امیـدهایی تازه را برای آنها ایجادکرد؛ به‌این‌ترتیب، انقلاب ایران، نقطه عطفـی در احیـای هویـت شیعی و اسلامی بود (متقی‌زاده، 1384: 200).

بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که جریان‌های سیاسی شیعه عراق، بحرین و لبنان، متأثر از جریان تشیع در ایران پس از انقلاب اسلامی، نشأت و شکل‌گرفته. جریان سیاسی تشیع در عراق و احزاب شیعی منبعث از این جریان، تحت تأثیر اندیشه انقلاب اسلامی ایران رشدونموکردند؛ با بیان این مقدمه، درادامه، تأثیرهای قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر جریان‌های سیاسی شیعه را  در سه کشور عراق، بحرین و لبنان بررسی‌خواهیم‌کرد.

1-    عراق

تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر جریان‌های سیاسی شیعه در عراق را توسعه روابط نزدیک با احزاب سیاسی شیعه عراق تأییدمی‌کند که بی‌تردید، توانایی ایران پس از سقوط صدام برای پیگیری اهداف ملی خود در عراق افزایش‌یافته‌است. جمهوری اسلامی ایران در روابط خارجی، روابط نزدیک خود را با مجلس اعلای اسلامی عراق، حزب الدعوه اسلامی و جریان صدر حفظ‌کرده‌است؛ از این طریق، ایران در عراق به‌دنبال تشویق سیاست‌مداران عراقی برای تعقیب سیاست‌های مطلوبِ منافع مشترک منطقه‌ای است. تأثیر اصلی قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران را بر جریان‌های سیاسی شیعه در عراق می‌توان [در مواردی مانند] مذهب تشیع، دیپلماسی عمومی و رسانه‌ها، مشارکت سیاسی، وحدت اسلامی، تبادل علمی ودرنهایت، فعالیت‌های اقتصادی بررسی‌کرد(صادقی،1392: 95).

 - مذهب تشیع: جریان سیاسی تشیع در عراق با اتکا به نمادهای شیعه افکار عمومی شیعیان عراقی را با خود همراه‌ساخته و با اتکا به آن، نقشی مهم در ساختار سیاسی حاکم در عراق ایفامی‌کند؛ درواقع، حرکت جریان تشیع در عراق با الهام از احیای هویت و نمادهای شیعه است (سعادت، 1383: 131)؛ ازسوی‌دیگر، قدرت‌یابی شیعیان در عراق جدید علاوه‌برآنکه چشم‌اندازهایی نوین را برای احقاق حقوق بیشتر شیعیان در سایر کشورهای عربی ایجادکرد، برای ایران نیز فرصت‌ساز بوده‌است. دستیابی شیعیان به قدرت در عراق، ظرفیت‌هایی جدید را برای تغییر ساختار قدرت و شکل‌گیری فرایندهای جدید امنیتی در سطح منطقه ایجادکرده و الگوهایی تازه برای تعامل دو کشور ایران و عراق و روابط دو طرف با قدرت‌های فرامنطقه‌ای به‌وجودآورده‌است. تسلط شیعیان بر قدرت در عراق که به دلیل مشارکت سایر اقوام از تعادلی مطلوب، بهره‌مند هستند، علاوه‌برآنکه می‌تواند جو بی‌اعتمادی و تهدید را که در گذشته بر روابط دو کشور، حاکم بوده‌است، ازمیان‌ببرد، برای ایجاد همکاری مشترک در چارچوب منافع مشترک نیز ظرفیت‌دارد.

- دیپلماسی عمومی: دیپلماسی عمومی ایران در عراق [با فعالیت‌هایی] مانند «کمک به آوارگان، حمایت از گروه‌های آزادی‌خواه، سیاست‌گذاری در جهت احقاق حقوق فلسطینیان، حمایت از خیزش‌های مردمی در جهان اسلام و عرب، مشارکت فعال درزمینه کمک‌های بشردوستانه، مقابله با سیاست‌های منطقه‌ای غلط ایالات متحده و مخالفت صریح با حضور نیروهای خارجی در عراق و به‌طور کلی خاورمیانه»، همگی سیاست‌هایی هستند که در میان ملت‌های منطقه، بسیار پذیرفتنی‌اند و اتخاذ چنین سیاست‌هایی در منطقه، ایران را به یک بازیگر کلیدی و مهم در جهان اسلام از نگاه ملت‌ها تبدیل‌کرده ونقشی مهم درافزایش نفوذ ایران برعهده‌داشته‌است(جعفری و نیکروش، 1394: 9).

- رسانه: رسانه‌ها یکی از مهم‌ترین ابزارهای اعمال دیپلماسی عمومی هستند، رسانه‌های عرب‌زبانی نظیر شبکه العالم، روزنامه الوفاق و شبکه آی‌فیلم، ازجمله مهم‌ترین ابزارهای اثربخشی در عراق هستند. بنابر گزارش نیوریورک تایمز، شبکه العالم در مدت زمانی کوتاه توانسته‌است نظر مثبت مردم عراق را به خود جلب‌کند و بینندگان بسیاری در این کشور دارد زیرا مردم عراق به اخبار این شبکه درطول دوران جنگ،بیشتر از شبکه‌های دیگراعتماد داشتند(www.jamjamonline.com، 15/8/1393).

- مشارکت سیاسی: مشارکت سیاسی در عراق برای تعیین سرنوشت خود ازجمله مهم‌ترین محورهای تأثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر شیعیان عراق است. به‌طوری‌که درصورت عدم مشارکت سیاسی جریان‌های سیاسی شیعه و شیعیان در انتخابات پس از سقوط صدام امکان پیروزی جریان‌های شیعه وجودنداشت. با وجود حکومت شیعیان در عراق، مسئله وحدت اسلامی و وحدت میان شیعه و سنی، همواره از عوامل (فاکتورهای) اساسی جریان تشیع در عراق است. وحدت میان شیعه و سنی و پرهیز از اختلاف، یکی از مهم‌ترین آرمان‌های انقلاب اسلامی ایران بوده‌است. جریان‌های سیاسی شیعه عراق، متأثر از جریان تشیع در ایران درراستای حفظ وحدت ملی و وحدت جهان اسلام، درپی برقراری اتحاد میان شیعه و سنی و اجتناب از قوم‌گرایی مخرب هستند. از دیدگاه امام خمینی (ره)، حفظ وحدت جهان اسلام برای مبارزه با مخالفان و دشمنان اسلام ضروری است. در شرایط کنونی، حفظ وحدت برای مردم عراق، اهمیتی کلیدی دارد. حضور گروه‌های تروریستی مخالف اسلام در این کشور، لزوم همراهی و همکاری میان فرقه‌های مختلف عراقی را دوچندان‌می‌کند (سمیعی و فتحی، 1391: 42 و43).

- تبادل علمی: حضور قریب به چهارهزار دانشجوی عراقی در ایران (www.mehrnews.com)، امضای تفاهم‌نامه‌های همکاری درراستای تربیت نیروی متخصص پزشکی و فناوری انتقال خون (www.isna.ir)، همکاری‌های حوزه علمیه قم و نجف، قرارداد تأسیس دانشگاه آزاد اسلامی در شهرهای نجف، کربلا، بغداد، بصره و سلیمانیه و حضور چشمگیر دانشجویان عراقی در جامعه المصطفی و تحصیل به‌صورت مجازی و حضوری در این دانشگاه، ازجمله همکاری‌های علمی و فناوری جمهوری اسلامی ایران و عراق است (www.jahannews.com).

- فعالیت‌های اقتصادی: از سال 2009 ایران از طریق برقراری روابط دوجانبه با کشور عراق به بزرگ‌ترین شریک تجاری این کشور در منطقه تبدیل‌شد؛ به‌علاوه، دولت جمهوری اسلامی ایران و شرکت‌های دولتی برای بازسازی عراق، سرمایه‌گذاری‌هایی عظیم انجام‌داده‌اند؛ همچنین، گزارشی از سال 2009 نشان‌می‌دهد که دو شهر پرتقدس عراق، یعنی نجف و کربلا (مقدس‌ترین مکان‌های زیارتی شیعه)، هزاران زائر ایرانی را هرساله جذب‌می‌کنند (drcyfuss, 2008).

2-    بحرین

با توجه به شرایط خاص و ساختار سیاسی حاکم در بحرین، تأثیرگذاری قدرت نرم ایران را در این کشور در چارچوب رهبران جریان‌های سیاسی و افکار عمومی شیعیان (این کشور) می‌توان‌ بررسی‌کرد. با درنظرگرفتن حاکمیت آل خلیفه در بحرین، به‌رغم اکثریت شیعی در این کشور، ساختار استبدادی اجازه‌نمی‌دهد که شیعیان در جریان‌های سیاسی شیعه، همانند عراق در ساختارهای سیاسی حضورداشته‌باشند هرچند همان‌طورکه می‌دانیم، جریان سیاسی تشیع در بحرین با اقدام‌هایی مانند تحریم انتخابات، نقشی مهم در تحولات کشور ایفامی‌کند؛ به‌ویژه پس از پیروزی انقلاب فوریه 2011 میدان لؤلؤ، اهمیت جریان تشیع در بحرین چندبرابر شده‌است (توتی و دوست‌محمدی، 1392: 209).

- رهبران جریان‌های سیاسی: رهبران جریان تشیع در لبنان، اعم از شیخ قاسم نعیم، رهبر معنوی انقلاب و شیخ علی سلمان، رهبر جریان الوفاق و درواقع رهبر سیاسی انقلاب، ازجمله روحانیانی بلندپایه هستند که روابطشان با نظام جمهوری اسلامی ایران، حسنه و مثبت است؛ تبعیت این رهبران از اندیشه‌های امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی، به همسویی فکری اندیشمندان جریان سیاسی تشیع در بحرین با ایران منجرشده‌است؛ همچنین، جمهوری اسلامی ایران، نمایندگی فرهنگی نیز در کشور بحرین دارد که وظیفه مهم ارتباط با افکار عمومی و نخبگان جوامع و انتقال ارزش‌های اسلامی- ملی را برعهده‌دارد (سمیعی و فتحی، 1391: 45).

- افکار عمومی: درواقع ایران درصددبرآمد تا از مؤلفه‌های قدرت نرم برای اثرگذاری بر تحولات بحرین به‌طور اخص و معادلات منطقه به‌طور اعم استفاده‌کند و در این راستا تلاش‌کرد، مردم این کشور به حقوق ضایع‌شده خود دست‌یابند. با آغاز روند بیداری اسلامی در بحرین با پیروزی انقلاب فوریه، شرایط، دگرگون شد و هر تغییر و تحولی در منطقه خلیج فارس، به‌طور پایدار در سیاست داخلی (ثبات و امنیت اقتصادی، سیاسی و نظامی)، منطقه‌ای (گسترش یا محدودشدن حوزه نفوذ ایران در آینده بحرین) و فرامنطقه‌ای (کاهش‌یافتن تهدید‌های فرامنطقه‌ای به دلیل محدودشدن دسترسی دشمنان ایران مانند آمریکا به پایگاه‌های نظامی به‌واسطه ازدست‌دادن هم‌پیمانانش در منطقه) تأثیرخواهدداشت؛ ازاین‌رو، حوادث بحرین هم از بعد ملی و هم از بعد ارزشی- ایدئولوژیک برای ایران حائز اهیمتی بسیار است (صادقی، 1393: 51).

درمجموع، شواهد عینی نشان‌می‌دهند که موقعیت معنوی و فرهنگی و به‌اصطلاح قدرت نرم ایران در بحرین، پس از وقوع بیداری اسلامی روبه‌‌فزونی‌نهاده و در حال تبدیل‌شدن به یک قطب فرهنگی مؤثر در این کشور است. ایران زمینه‌ها و شرایط لازم را برای کسب قدرت معنوی و ارتقای نصاب محبوبیت خود در میان افکار عمومی فراهم‌ساخته‌است؛ درنتیجه می‌توان‌گفت که سقوط حکومت دست‌نشانده در بحرین می‌تواند روی‌کارآمدن حکومت شیعی و گسترش مناسبات جمهوری اسلامی ایران در منطقه و شورای همکاری خلیج فارس و درنهایت، محدودشدن دسترسی نظامیان آمریکا به پایگاه‌های منطقه در بلندمدت را موجب شود (امیدی، 1393: 184).

3-    لبنان

پیروزی انقلاب اسلامی، پیروزی ارزش‌های تفکر شیعه در صحنه سیاسی بود و جریان‌ها و کشورهای متأثر از انقلاب اسلامی درواقع از ارزش‌ها و نمادهای تفکر شیعه تأثیرمی‌گیرند اما درخصوص منابع تأثیرگذاری قدرت نرم ایران بر حزب‌الله لبنان به شکل خاص، باید به موارد زیر اشاره‌‌شود:

- الگوی ولایت فقیه: اصلی‌ترین تأثیرپذیری حزب‌الله لبنان در مقایسه با گروه‌های اسلام‌گرای دیگر در جهان عرب از قدرت نرم ایران، علاوه‌بر تشکیل، «پذیرش کامل نظریه‌ ولایت فقیه و رهبری امام خمینی(ره)» است (اسدالهی، 1387: 174) ؛ حزب‌الله در کتابچه‌ای که درخصوص تاریخچه و دیدگاه‌های خود منتشرکرده‌است، اینچنین بیان‌می‌کند: «درخصوص ولایت امر، ما خود را به مرجعیتی رشید، پایبند می‌دانیم. ولایت در ولی جامع‌الشرایطی که عدالت، اعلمیت، کفایت، آگاهی به مسائل روز، مدیریت، تقوا و سایر صفات لازم در او تجلی‌یافته‌است» (اسداللهی، 1387: 175)؛ این مسئله، به‌خوبی، میزان تأثیرپذیری حزب‌الله را از ایدئولوژی و اندیشه‌ انقلاب اسلامی و پیرو آن جمهوری اسلامی بیان‌می‌کند؛ درواقع، مسئولان این جنبش با پیروی از ایدئولوژی اسلام شیعی منبعث از اندیشه‌ امام خمینی(ره) به سمت توسعه‌ اصول‌گرایی اسلامی، روحیه‌ جهاد و مبارزه با ظلم و قدرت‌های استعماری و به‌خصوص رژیم صهیونیستی رفتند (جعفرپورکلوری، 1389: 107).

- زبان فارسی: از دیگر محورهای اثرگذاری قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران بر شیعیان لبنان، زبان فارسی است. مردم لبنان در طول تاریخ به ادوار گوناگون با زبان فارسی آشنا شده‌اند، طی حکومت دولت عثمانی بر منطقه جبل عامل و پس ازآن با افزایش همکاری‌ها و مناسبات دو کشور، همواره فرهنگ و ادب فارسی به این منطقه نفوذکرده‌است؛ به‌علاوه، لبنان نه‌تنها کانال حضور انقلاب   اسلامی در کل جهان عرب است، مهم‌ترین کانال برای تأثیر بر مسئله فلسطین و منازعه اعراب و اسرائیل است؛ موارد بالا را می‌توان نمونه‌هایی ازدیپلماسی عمومی ایران در لبنان درنظرگرفت     (بیکی، 1389: 239).

- مسئله اسرائیل – فلسطین: مقاومت در برابر اسرائیل در جنوب لبنان و آزادسازی این منطقه و حمایت همه‌جانبه از مقاومت فلسطین، ازجمله اقدام‌های حزب‌الله لبنان در مقابله و مبارزه با اسرائیل است. همسویی و اشتراک دیدگاه حزب‌الله و شیعیان لبنان با اهداف منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران، ازجمله مصادیق تأثیر قدرت نرم ایران و انقلاب اسلامی در این کشور محسوب‌می‌شود؛ همچنین، سیاست‌مداران و ملت ایران، همواره به حمایت از ملت‌هایی که در حال جنگ با تروریسم و تکفیری‌ها هستند، تأکیدداشته‌اند؛ این حمایت در بعد معنوی و مادی در طول سال‌های گذشته، جاری و برقرار است که همین مهم می‌تواند زمینه‌ساز و بستری مناسب برای همسویی ملت‌های درگیر با تروریست‌ها و ملت‌هایی که در معرض تهدید ترویست‌ها هستند، باشد (صادقی، 1392: 87).

درمجموع می‌توان‌گفت: حزب‌الله با الگو و محورقراردادن اندیشه‌های ولایت فقیه در ایران، ضمن اولویت وحدت ملی، طی جنگ 33روزه اسرائیل را شکست‌داد و جنوب لبنان را آزادساخت. حزب‌الله، مبازره با استکبار، استبداد و وحدت‌طلبی را ازجمله مهم‌ترین اهداف خود قرارداده‌است. به‌طور کلی، شیعیان لبنان با بیشترین تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی توانستند از انزوای چندین ساله خود رهایی‌یافته، درپی احقاق حقوق تشیع در جامعه چندپارچه لبنان برآیند.

حمایت از تشکیل حزب‌الله و موفقیت‌های بین‌المللی و منطقه‌ای این حزب در مقابل اسرائیل، کمک‌های مادی و معنوی جمهوری اسلامی ایران از شیعیان لبنان، توجه به وحدت و یک‌پارچگی در لبنان و پرهیز از اختلاف‌های قومی - مذهبی، مبادلات علمی، فعالیت‌های اقتصادی، تأسیس نهادها و سازمان‌های اجتماعی و درنهایت، رسانه‌های بین‌المللی اسلامی، ازجمله اقدام‌های تأثیرگذار قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در سطح افکار عمومی جامعه لبنان است.

 نتیجه‌گیری

قدرت نرم، روشی کم‌هزینه و مؤثر است که همواره کشورها برای افزایش این قدرت در عرصه روابط بین‌الملل و نیل به اهداف سیاست خارجی تلاش‌می‌کنند. سیاست خارجی، ارزش‌های سیاسی و فرهنگ کشورها تعیین‌کننده توان قدرت نرم است؛ از این حیث، جمهوری اسلامی ایران با اتکا به فرهنگ ایرانی- اسلامی و ارزش‌های سیاسی انقلاب اسلامی و دراختیارداشتن ظرفیت‌های فرهنگی بالا و غنی، همواره درپی ارتقا و بهبود جایگاه قدرت نرم خود در منطقه و جهان بوده‌است. جمهوری اسلامی ایران با تکیه و تأکید بر ظرفیت [یادشده در] بالا برای تأثیرگذاری بر جریان‌های سیاسی شیعی در منطقه و به‌ویژه کشورهایی مانند عراق، بحرین و لبنان به‌عنوان کشورهایی دارای جمعیت شیعه‌مذهب  (عراق، بحرین و لبنان) از توانی بالا بهره‌مند بوده‌است.

جمهوری اسلامی ایران از منابع متنوع قدرت نرم، ازجمله پیوندهای تاریخی و فرهنگی، ایدئولوژی انقلاب اسلامی، موقعیت هم‌جواری، دیپلماسی و ... در عراق استفاده‌می‌کند و این امر، بهبود و گسترش روابط ایران و عراق را موجب شده‌است. نکته مهم، این است که توان نرم ایران به‌ویژه در حوزه فرهنگی، برجسته می‌شود. در حوزه فرهنگی، مهم‌ترین منبع قدرت نرم ایران در عراق، نظام تشیع و روابط مذهبی دو کشور است. سفرهای زیارتی زائران ایرانی به شهرهای مقدس عراق ازجمله نجف و کربلا و مبادلات فرهنگی و مذهبی میان شهرهای پرتقدس عراق با شهرهای زیارتی ایران مانند قم و روابط نزدیک میان علمای دو کشور در این زمینه، به‌طور خاصی اهمیت‌دارند. درخصوص کشور بحرین، با توجه به شرایط خاص و ساختار سیاسی حاکم در بحرین، تأثیرگذاری قدرت نرم ایران در این کشور را در چارچوب رهبران جریان‌های سیاسی و افکار عمومی شیعیان این کشور می‌توان‌بررسی‌کرد. شواهد عینی نشان‌می‌دهند که موقعیت معنوی و فرهنگی و به‌اصطلاح قدرت نرم ایران در بحرین، پس از وقوع بیداری اسلامی روبه‌فزونی‌نهاد و در حال تبدیل‌شدن به یک قطب فرهنگی مؤثر در این کشور است. ایران زمینه‌ها و شرایط لازم را برای کسب قدرت معنوی و ارتقای نصاب محبوبیت خود در میان افکار عمومی فراهم‌ساخته‌است اما اصلی‌ترین تأثیرپذیری حزب‌الله لبنان در مقایسه با گروه‌های اسلام‌گرای دیگر در جهان عرب از قدرت نرم ایران، علاوه‌بر تشکیل، «پذیرش کامل نظریه‌ ولایت فقیه و رهبری امام خمینی(ره) است. همسویی و اشتراک دیدگاه حزب‌الله و شیعیان لبنان با اهداف منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران ازجمله مصادیق تأثیر قدرت نرم ایران و انقلاب اسلامی در این کشور محسوب‌می‌شود؛ همچنین، سیاست‌مداران و ملت ایران، همواره بر حمایت از ملت‌هایی که در حال جنگ با تروریسم و تکفیری‌ها هستند، تأکیدداشته‌اند؛ این حمایت در بعد معنوی و مادی در طول سال‌های گذشته، جاری و برقرار است. به‌طور کلی، منابع قدرت نرم ایران در مناطق شیعی غرب آسیا را می‌توان «جایگاه امام خمینی (ره) و اندیشه‌های ایشان، ریشه‌های ایرانی بعضی کشورها مانند عراق، سنت‌ها و عادت‌های تاریخی، گسترش زبان فارسی، موقعیت علمی ایران، سازمان‌های فعال فرهنگی- مذهبی، حضور درصدی  قابل‌توجه از شیعیان در این مناطق، وجود انجمن‌ها و حوزه‌های علمیه و مبادلات علمی و فرهنگی ایران و این کشورها، جایگاه والای مرجعیت و فعالیت‌ها و همکاری‌های اقتصادی ایران با این کشورها» دانست.

بنابراین می‌توان این‌گونه نتیجه‌گیری بحث را به‌پایان‌رساند که جمهوری اسلامی ایران با اتکا بر قدرت نرم و با کاربرد منابع و به‌تبع، مؤلفه‌های نرم‌افزارانه قدرت، به‌ترتیب در سه کشور عراق، بحرین و لبنان توانسته‌است با اعمال نفوذ در ساختار سیاسی و انسجام‌بخشی به جریان‌های شیعی این سه کشور، بر فرایند رشد و تقویت این جریان‌ها اثرگذار باشد.



1. Klaus Knour

2. Ruy Klein

3 . joseph Nye

1 . Process

2 . Movement

-      آقابخشی، ع. (1374)؛ فرهنگ علوم سیاسی؛ تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.

-      اسداللهی، مسعود (1387)؛ از مقاومت تا پیروزی: تاریخچه حزب الله لبنان 1361 تا 1379؛ تهران: مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور.

-      افتخاری، اصغر (1387)؛ «تهدید اجتماعی‌شده؛ رویکردی تازه در تهدیدشناسی»، فصلنامه مطالعات دفاعی استراتژیک؛ ش 27، ص 74 تا 109.

-      امامی، اعظم (1390)؛ تحلیلی بر دیدگاه‌های انقلاب نرم؛ تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

-   امیدی، راضیه (1393)؛ مطالعه تطبیقی سیاست خارجی ایران و عربستان در قبال بحرین از سال 1979 تا 2012، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مطالعات منطقه‌ای؛ تهران: دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه، ص 184.

-      بختیاری، محمدعزیز (1385)؛ شیعیان افغانستان؛ قم: مؤسسه شیعه‌شناسی.

-      بیکی، مهدی (1389)؛ قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران: مطالعه موردی لبنان؛ تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

-      پورطاهر زرعی، محمدتقی (1391)؛ قدرت نرم در اندیشه امام خمینی (ره)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی؛ تهران: دانشگاه امام صادق (ع).

-   توتی، حسنعلی و احمد دوست‌محمدی (1392)؛ «تحولات انقلابی بحرین و بررسی راهبردهای سیاست خارجی ایران در قبال آن»، فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی؛ سال دهم،                        ش 33،ص 209 تا 226.

-      جعفرپور، محمود (1387)؛ قدرت نرم: درآمدی بر جنگ‌های رسانه‌ای و رایانه‌ای؛ تهران: پژوهشکده مطالعات و تحقیقات بسیج.

-   جعفری، علی‌اکبر و ملیحه نیکروش (1394)؛ «منابع فرهنگی قدرت نرم جمهوری                       اسلامی ایران در عراق نوین»، دوفصلنامه مطالعات قدرت نرم؛ سال پنجم، ش 1، ص 29 تا 50.

-   خرمشاد، محمدباقر و احمد نادری (1393)؛ «نقش حزب الدعوه الاسلامیه در گفتمان مقاومت جنبش شیعی عراق»، فصلنامه شیعه‌شناسی؛ سال نهم، ش 33، ص 167 تا 200.

-      دهشیار، حسین (1382)؛ مسائل ایران و عراق؛ تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.

-   درویشی سه‌تلانی، فرهاد و زهره همتی (1392)؛ «هویت ایرانی اسلامی آماج قدرت نرم آمریکا»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام؛ ش 7، ص 61 تا 81.

-   رهبر، عباسعلی و دیگران (1394)؛ «قدرت نرم انقلاب اسلامی ایران و بیداری اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست؛ سال چهارم، ش 14، ص 9 تا 39.

-      سعادت‌فرد، اسماعیل (1383)؛ راهنمای کشورهای حوزه خلیج فارس؛ تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.

-   سمیعی اصفهانی، علیرضا و عبدالرضا فتحی مظفری (1391)؛ «نقش و جایگاه قدرت نرم در دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات خاورمیانه؛ سال نوزدهم،                   ش 70، ص 145 تا 176.

-   شهرام‌نیا، امیرمسعود و دیگران (1391)؛ «واکاوی مفهومی قدرت نرم و                               راهکار (فرصت)‌های ایران در قبال آن»، مجله دانش سیاسی و بین‌الملل؛                                سال اول، ش 3، ص 71 تا 88.

-   صادقی، محمدمسعود (1393)؛ مؤلفه‌های دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: مرکز مطالعات فرهنگی- بین‌المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی.

-      عیوضی، محمدرحیم (1391)؛ انقلاب اسلامی و ریشه‌های تاریخی آن؛ تهران: دانشگاه پیام‌نور.

-   قربی، سید محمدجواد (1394)؛ «مؤلفه‌های الهام‌بخشی و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جهان اسلام: مطالعه سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه»، پژوهشنامه انقلاب اسلامی؛                    سال چهارم، ش 16، ص 85 تا 115.

-   کشاورز شکری، عباس و هاجر صادقیان (1393)؛ «کالبد شکافی سیاست خارجی و مواضع بازیگران معارض غربی در جنگ 33 روزه لبنان»، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام؛ سال سوم، ش 1، ص 71 تا 96.

-      متقی‌زاده، زینب (1384)؛ جغرافیای سیاسی شیعیان منطقه خلیج فارس؛ قم: مؤسسه شیعه‌شناسی.

-      موسوی خمینی، روح‌الله (بی‌تا)؛ صحیفه امام؛ ج 2، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار                        امام خمینی (ره).

-      میرموسوی، سید علی (1384)؛ اسلام، سنت، دولت مدرن؛ نوسازی دولت و تحول در اندیشه سیاسی معاصر شیعه؛ تهران: نشر نی.

-   مسعودنیا، محمد و دیگران (1393)؛ «نقش فرهنگ سیاسی شیعه در میزان قدرت                  نرم جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج؛ سال هفتم،                        ش 63، ص 27 تا 52.

-      نای، جوزف (1383)؛ کاربرد قدرت نرم؛ ترجمه محسن روحانی؛ تهران: انتشارات                       دانشگاه تهران.

-   هرسیج، حسین و تویسرکانی، مجتبی(1388)؛ مقایسه قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه،دانش سیاسی،ص 169تا 204.

-      یعقوبی، سینا (1389)؛ سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: مرکز اسناد                    انقلاب اسلامی.

2.منابع انگلیسی

-       Diamond, L. (2005). “Building democracy after conflict, lessons from Iraq” journal of democracy. Vo: 16, no, January

-       Faleh, A, J. (2003), the Shiite Movement in Iraq, first published, London, Saqi, book

-       Nye, j (2010), “The Future of Americanof Power”, foreign Affairs, November/December.

-       Rubian, b. (2010), Guide to Islamic Movements, New York: Amrican national Standard for Information Sciences.

3.منابع الکترونیکی

-      چامسکی، نوام؛ «امنیت منطقه در گرو ایران هسته‌ای»؛ نوشته‌شده در تاریخ 30/3/1390؛ قابل‌دسترس در:  www.irdiplomacy.ir

-      خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (23/1/1390)؛ قابل‌دسترس در: www.informer.com/irna.ir

-      خبرگزاری فارس (16/2/1391)؛ «فراکسیون شیعی الوفاق رسما از پارلمان بحرین استعفاداد»؛  قابل‌دسترس در: www.farsnews.com

-      خبرگزاری فارس (19 خرداد 1388)؛ «تمامی نامزدهای حزب‌الله به پارلمان راه‌یافتند»؛ قابل‌دسترس در: www.farsnews.com

-      خبرگزاری فارس(16 آذر 1393) ؛ کابینه جدید آل خلیفه بحرین، قابل دسترس در:  www.farsnews.com

-   «عضو جمعیت الوفاق بحرین: آل خلیفه از اتحاد شیعه و سنی هراس دارد، بیانیه تجمع اهل سنت، آل خلیفه را دستپاچه‌کرد» (20/4/1391)؛ قابل‌دسترس در:                                                                www.taghrinews.com

-   دفتر بازرگانی کشورهای عربی و آفریقایی (اردیبهشت 1393)؛ «آمار کل واردات و صادرات به مقصد جمهوری اسلامی ایران»؛ اتاق بازرگانی صنایع، معادن و کشاورزی تهران؛ قابل‌دسترس در: www.tccim.ir

-      غریب‌آبادی، ذبیح‌اله؛ «جنگ نرم در یک نگاه»؛ نوشته در تاریخ 19/03/1389؛ قابل‌دسترس در: www.baghgah.net/fa/=43353

-   مهاجرنیا، محمد؛ «جریان‌شناسی تفکر سیاسی در جهان اسلام»؛ نوشته‌شده در تاریخ 20/04/1389؛ قابل‌دسترس در: www.baghgah.net/fa/=44446

-      http://www.miu.ac.ir

-      حاتمی، علی؛ کتاب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران؛ قابل‌دسترس در: http://www.parsbook.org/

-      وب سایت مقام معظم رهبری: www.khamenei.ir