تأثیر کارکردهای شبکه‌های اجتماعی بر سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی کاربران دانشگاهی در ایران (مطالعه موردی وایبر و تلگرام)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه تهران ن

2 استادیار روابط بین‌الملل دانشگاه تهران

چکیده

ایفای نقش ملموس انواع شبکه‌های اجتماعی مجازی، طی سال‌های اخیر در ایران، این احساس کلی را ایجادکرده که با افزایش سرعت تحول فنی این رسانه‌ها، سرعت تحول اجتماعی نیز افزایش‌خواهدیافت چراکه ایفای کارکردهای مختلف، جایگاهی مناسب به این شبکه‌ها در جامعه ایرانی بخشیده و نادیده‌گرفتن آنها را به‌طورتقریبی ناممکن‌کرده‌است اما اینکه «آیا این کارکردها سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی جامعه دانشگاهی را متأثرکرده یا خیر؟»، پرسشی است که تحقیق حاضر به روش آمیخته و در سطح توصیفی- تحلیلی، پاسخ آن را از استادان دانشگاه‌های هشت کلان‌شهر کشور به شیوه پیمایشی جویا شده‌است و با تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده با استفاده از آزمون تاو کندال و همبستگی اسپیرمن، ضمن مشخص نمودن جهت و سطح رابطه دو متغیر تحقیق به این نتیجه دست‌یافته‌است که سه کارکرد «توسعه قابلیت‌های نظارتی، هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی و ارزش‌سازی وایبر و تلگرام» بر شش مؤلفه از هشت مؤلفه فرهنگ سیاسی کاربران دانشگاهی در ایران مؤثر بوده که از این میان، تأثیر این کارکردها بر نقد نظام سیاسی، «متوسط» و تأثیر بر مؤلفه‌های بی‌اعتمادی، مطلق‌گرایی فکری، بیگانه‌ستیزی، افراط‌گرایی و غالب‌بودن ارزش‌های دینی، «ضعیف ولی مثبت» بوده‌است و دو مؤلفه رفتارهای فراقانونی و خودمداری، از این کارکردها تأثیری نمی‌پذیرند

کلیدواژه‌ها

موضوعات


رشد ارتباطات در فضای یک فرامتن الکترونیکی منعطف و متمایل می‌تواند تأثیرهایی بنیادین روی سیاست بگذرد چراکه رسانه‌ها تشکیل‌دهنده اتمسفر دنیای سیاست هستند؛ به‌طبع، تعداد زیادی از مردم با اطلاعاتی که از رسانه‌ها می‌گیرند عقاید سیاسی‌شان را شکل‌می‌دهند و رفتارهایشان را براساس آن بنامی‌کنند که این اثرگذاری در اشکال و ابعاد مختلف در تحقیق‌های محققان، خود را نشان‌داده‌است (نانسی بیم[1]2010، میلر و اسلاتر[2]2000، بورسی[3] 2013، دالگرن[4] 2005)؛ اما در پاسخ به پرسش تحقیق که «آیا کارکردهای شبکه‌های اجتماعی مجازی مانند وایبر و تلگرام می‌تواند فرهنگ سیاسی کاربران دانشگاهی را در ایران متأثرسازد؟» محققان این فرض را مطرح‌کرده‌اند که کارکردهای ارزش‌سازی، هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی و تکامل خط‌مشی‌های نظارتی وایبر و تلگرام، ضمن کاهش بیگانه‌ستیزی، رفتارهای فراقانونی، خودمداری، افراط‌گرایی و ارزش‌گرایی، باعث افزایش بی‌اعتمادی شده و بیشترین تأثیر را بر این سمت‌گیری فرهنگ سیاسی کاربران ایرانی داشته‌است.

تحقیق پیش ‌رو، کارکرد سه‌گانه این شبکه‌ها را در کنار هشت مؤلفه فرهنگ سیاسی کاربران ایرانی (مطلق‌گرایی فکری، بیگانه‌ستیزی، رفتارهای فراقانونی، خودمداری، افراط‌گرایی، برتری ارزش‌های دینی، نقد نظام سیاسی و بی‌اعتمادی) که با استفاده از روش دلفی به‌دست‌آمده، به‌آزمون‌گذاشته و با گردآوری نظریات استادان دانشکده‌های علوم انسانی دانشگاه‌های دولتی هشت کلان‌شهر کشور (که بنابر فرض محققان، به دلیل زمینه علمی و بهره‌مندی از سرمایه اجتماعی و فنی مناسب برای بهره‌گیری از فضای مجازی، آگاهی مناسبی از دو متغیر تحقیق دارند) به پرسش تحقیق پاسخ‌داده‌اند.

الف- مبانی نظری و روش تحقیق

تحقیق پیش ‌رو برای بررسی تأثیر متغیر مستقل (کارکردهای شبکه‌های اجتماعی توئیتر و فیس‌بوک) بر متغیر وابسته (فرهنگ سیاسی کاربران دانشگاهی) از روش آمیخته و در سطح توصیفی- تحلیلی بهره‌می‌برد؛ در این راستا پس از احصای مؤلفه‌ها و شاخص‌های هر دو متغیر در سه مرحله به روش دلفی، از نظریات 182 نفر از استادان دانشکده‌های علوم انسانی دانشگاه‌های دولتی هشت کلان‌شهر کشور برای بررسی تأثیر متغیر مستقل بر وابسته استفاده‌شده و با بهره‌گیری از ابزار پرسش‌نامه، نظریات جامعه آماری تحقیق گردآوری‌شده‌است. با توجه به اینکه داده‌های تحقیق در سطح سنجش ترتیبی و ناپارامتری و با استفاده از طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت اندازه‌گیری‌شده‌اند، برای سنجش تأثیر متغیر مستقل بر متغیر وابسته از آزمون تاو کندال[5] و برای سنجش میزان و جهت تأثیر متغیر مستقل بر متغیر وابسته از آزمون همبستگی اسپیرمن استفاده‌شده‌است.

به‌منظور استفاده از چارچوبی نظری، تحقیق‌هایی مختلف در حوزه رسانه و فرهنگ سیاسی، ازجمله تحقیق‌های هارل، آلام و علی، نیومن، یو، وولی و همکاران و... در کنار محققان ایرانی مانند علم، سریع‌القلم، اسماعیلی، قیصری و... بررسی‌شدند؛ برخی پژوهش‌ها که بیشتر روی ارتباط سیاست و فضای مجازی تمرکزداشتند نیز، مانند تحقیق‌های نانسی بیم، تامپسون، یونگ، بورسی، مؤسسه پیو و... بررسی‌شدند ولی نظریه‌ای که بتوان از آن برای چارچوب نظری بهره‌گرفت، حاصل‌نشد؛ به‌ناچار با تغییر رویکرد قیاسی به استقرایی، بر آن شدیم تا با احصای شاخص‌ها و مؤلفه‌های کارکرد شبکه‌های اجتماعی و سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی به چگونگی رابطه متغیرها پس از انجام تحقیق دست‌یابیم؛ به‌این‌منظور، ابتدا درخصوص کارکرد رسانه‌ها، نظریات مختلف هارولد لاسول، چارلز رایت، دنیس مک کوایل، ادوارد هرمان، نوام چامسکی، معتمدنژاد و کاستلز بررسی‌شدند که درنهایت با توجه به اینکه در میان همه محققان، کاستلز، کارکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی را مطرح‌کرده (که با مطالعه موردی تحقیق، بیشتر سنخیت‌دارد)، نظریه وی درخصوص کارکرد شبکه‌های اجتماعی، مفروض قرارگرفت تا مبنای متغیر مستقل باشد. در میان محققانی مانند بشیریه، سریع‌القلم، تاجیک و... که به شاخص‌های فرهنگ سیاسی پرداخته‌اند، نیز جمع‌بندی کاملی از سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی وجودنداشت تا به‌عنوان فرض اولیه مدنظر قرارگیرد ازاین‌رو، جمیع این سمت‌گیری‌ها که در کتاب مصلی‌نژاد آورده‌شده‌است، مفروض‌گرفته‌شد.

درادامه برای تکمیل یا اصلاح مؤلفه‌ها و شاخص‌های به‌دست‌آمده هر دو متغیر (کارکرد شبکه‌های اجتماعی و سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی) از روش دلفی استفاده‌شد؛ به‌این‌منظور با بهره‌گیری از یک پرسش‌نامه باز از نظریات اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های کشور استفاده‌شد و با استفاده از ادبیات به‌دست‌آمده، پرسش‌نامه‌ای بسته طراحی‌شد که 106 نفر از اعضای هیئت علمی شش دانشگاه کشور (خرم‌آباد، کرمانشاه، آزاد تهران، علامه و چمران اهواز)، آن را ارزش‌گذاری‌کردند. با احصای مؤلفه‌ها و شاخص‌های هر دو متغیر، دو مؤلفه (مطلق‌گرایی فکری و نقد نظام سیاسی) نیز به سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی افزوده‌شدند؛ در مرحله آخر، اصلی‌ترین مؤلفه‌ها و شاخص‌های هر دو متغیر در میز نخبگی که با استفاده از محققان مجمع تشخیص مصلحت نظام تشکیل‌شد، تعیین و پرسش‌نامه اصلی برای آزمون تأثیر متغیر مستقل بر متغیر وابسته با شش پرسش زمینه‌ای و چهل پرسش اصلی برگرفته از سه کارکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی (ارزش‌سازش، هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی یا خودارتباطات توده‌ای و تکامل خط‌مشی‌های نظارتی) و هشت مؤلفه سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی (مطلق‌گرایی فکری، نقد نظام سیاسی، بی‌اعتمادی، بیگانه‌ستیزی، رفتارهای فراقانونی، خودمداری، افراط‌گرایی و ارزش‌گرایی) طراحی‌شد.

برای سنجش روایی پرسش‌نامه محتوا مدنظر قرارگرفته‌است؛ به همین دلیل در زمان ساختن ابزار تحقیق (طراحی پرسش‌نامه) از نظریات استادان صاحب‌نظر بهره‌گرفته‌شده تا پرسش‌نامه به گونه‌ای طراحی‌شود که معرف متغیرهای تحقیق بوده، آنها را بسنجد.

ازآنجاکه پرسش‌نامه این تحقیق به‌صورت طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت طراحی‌شده برای محاسبه میزان پایایی[6] آن از آلفای کرونباخ استفاده‌شده‌است. دامنه ضریب پایایی در آلفای کرونباخ از 0 (عدم ارتباط) تا 1 (ارتباط کامل) است و هرچه ضریب به‌دست‌آمده به عدد 1 (یک) نزدیک‌تر باشد، پرسش‌نامه، پایایی (اعتبار) بیشتری دارد. پس از محاسبه آلفای کرونباخ برای پرسش‌نامه تحقیق حاضر، ضریب  82/0 به‌دست‌آمده که از اعتبار بالای پرسش‌نامه نشان‌دارد.

جدول1: پایایی پرسشنامه

Case Processing Summary

 

N

%

Cases

Valid

146

80.2

Excludeda

36

19.8

Total

182

100.0

a. Listwise deletion based on all variables in the procedure.

Reliability Statistics

 

Cronbach's Alpha

N of Items

 

           

ب- پیشینه تحقیق

در بررسی فرهنگ سیاسی ایران، پژوهش‌هایی مختلف انجام‌شده‌است که برخی پژوهشگران بر شاخص‌های مثبت این فرهنگ، بیشتر تأکیدداشته‌اند؛ از نظر لیمبرت (1391)، ایرانیان برای پذیرش اصول و روش‌های خارجی‌ها در دین، سیاست و رسوم اجتماعی فرهنگی باز داشته‌اند و از دیرباز این رسوم را می‌پذیرفته‌اند و سپس با قراردادن این اسلوب در شکل و قالب ایرانی، آنها را تحت کنترل خود درمی‌آوردند (لیمبرت، 1391: 89). شعبانی به سعه‌صدر و گشادگی نظر ایرانیان و خالی‌نبودن عرصه‌های ذهن ایرانی از اندیشه و کار که موجب‌شده به هیچ پدیده تازه‌ای به‌صورت چشم‌بسته و تسلیم بی‌قید و شرط ننگرد (شعبانی، 1386: 79 و80)، اشاره‌دارد.

آزاد ارمکی، فرهنگ ایرانی را با صفاتی مانند دین‌داری، خانواده‌گرایی، دولت ایرانی، فرهنگ شیعی، انطباق‌پذیری با شرایط جدید، قابل‌تعریف می‌داند (1386: 105) و به گمان رجایی، سنت غالب در حوزه تمدنی ایرانی، دو میراث برای ما ایرانیان به‌جاگذاشته‌است که یکی، اعتدال و میانه‌روی و دیگری، جوانمردی و فتوت است (رجایی، 1386: 143).

قیصری نیز عمده‌ترین ارزش‌های سیاسی در فرهنگ سیاسی ایران را نفوذ، اعتبار (پرستیژ) و احترام اجتماعی، استقلال‌طلبی (در برابر سلطه بیگانگان به‌صورت جمعی و در مقیاس فردی برای استقلال از حکومت)، مساوات‌خواهی، امنیت، وطن‌پرستی (چه در شکل محله‌گرایانه و چه در شکل جغرافیای سیاسی ملی) و ظلم‌ستیزی و ضدیت با ظلم (قیصری، 1388: 198 تا 201) می‌داند.

اما در کنار شاخص‌هایی مثبت که برای فرهنگ سیاسی ایران برشمرده‌اند، برخی بر شاخص‌های منفی، بیشتر تأکیدداشته‌اند؛ از نظر شریف، ساخت پاتریمونیالی حاکم بر ایران، هویت سیاسی خاصی به ایرانیان می‌بخشد که مهم‌ترین ویژگی‌های آن، فرصت‌طلبی سیاسی، انفعال، اعتراض پنهان، ترس و تسلیم، سکوت، فردگرایی منفی و... (شریف، 1381: 40) است.

 مصطفی ملکیان با اعتقاد به اولویت فرهنگ بر سیاست، عوامل عقب‌ماندگی ایرانیان را نوزده عامل «پیش‌داوری، جزمیت و جمود، خرافه‌پرستی، تلقین‌پذیری، القاء‌پذیری، تقلید، پذیرش به‌طورصرف تعبدی، شخصیت‌پرستی، تعصب، اعتقاد به برگزیدگی، تجربه نیندوختن از گذشته، جدی‌نگرفتن زندگی، نسبت‌نسنجی در امور، دیدگاه مبتذل نسبت‌به کار، قایل‌نبودن به ریاضت، ازدست‌رفتن قوه تمیز میان خوشایند و مصلحت، زیاده‌گویی، زبان‌پریشی و ظاهرنگری» می‌داند (اخوان کاظمی، 1386: 17 تا 19). امینی و خسروی، فرهنگ آمریت- تابعیت، عدم تساهل و سعه‌صدر، خشونت و سیاست‌گریزی (بهار 1389: 137 تا 139) را مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی ایران برمی‌شمرند.

ماروین زونیس،[7] فرهنگ سیاسی نخبگان ایران را در چهار ویژگی «بدبینی سیاسی، بی‌اعتمادی شخصی، احساس عدم امنیت آشکار و سوء‌استفاده‌های فردی» خلاصه‌می‌کند؛ ویژگی‌هایی که رفتار سیاسی را در جامعه شکل‌می‌دهند (جعفرپور کلوری، 1389: 17).

براساس پژوهش آر.دی. گاستیل،[8] فرهنگ سیاسی ایران، زمینه‌ای مساعد برای مشارکت و رقابت سیاسی ایجادنمی‌کند؛ وی در پژوهش خود نشان‌داده که ایرانیان معتقدند، آدمیان به‌طبع، شرور و قدرت‌طلب‌اند (بشیریه، 1384: 159).

حسین بشیریه، ویژگی‌های فرهنگ سیاسی ایران با فرهنگ تابعیتی را شامل نگرش نامساعد نخبگان حاکم نسبت‌به مشارکت و رقابت؛ رابطه عمودی قدرت عمومی، برتر و قهرمان‌گونه و بی‌همتا‌دانستن حاکم، انتظار انجام همه کارها از حکومت، بی‌اعتمادی به وعده‌های حکام، اعتراض ناگهانی و عصبی؛ نگرش منفی به قدرت سیاسی، اطاعت و تابعیت محض، عزلت‌گزینی، کناره‌جویی و انفعال کامل سیاسی؛ بی‌اعتمادی نسبت‌به یکدیگر؛ عدم همکاری و ضعف روحیه همکاری جمعی، تقدس حاکمان، جلب رضایت حاکم به هر نحو و رواج فرصت‌طلبی و چاپلوسی، ترس از اعمال حکومت، ادعای مالکیت جان و مال مردم ازسوی حکومت و اعتراض از موضع اخلاقی ضد فرصت‌طلبی و قدرت‌پرستی (خان‌محمدی، 1392: 41 تا 45) می‌داند.

صنیع‌اجلال، برخی شاخص‌های فرهنگ سیاسی ایران را شامل ضعف هویت جمعی و فقدان تعهداهای تعمیم‌یافته، نارضایتی عمومی و احساس محرومیت نسبی و ضعف اعتماد یا بی‌اعتمادی اجتماعی و مواردی مانند تقدم مصالح فردی بر مصالح جمعی، ضعف در سازوکارهای مشارکتی (مشارکت فرد در جامعه)، نقصان و کاهش تعلق اجتماعی و تعهدهای مشترک، اختلال در روابط و کاهش روابط اجتماعی گرم، سطح نازل همکاری و تعامل اجتماعی و افزایش میزان بیگانگی و بی‌هویتی اجتماعی به‌ویژه نزد جوانان و نوجوانان برمی‌شمرد (1384: 117 تا 119).

گراهام فولر،[9] ویژگی‌های فرهنگ سیاسی ایران را در چند محور اصلی «بدبینی و بی‌اعتمادی (نظریه توطئه)، پنهان‌کاری، افراط و تفریط، آرمان‌گرایی، دولت‌مداری و قیامت‌نگری» جمع‌بندی‌می‌کند و ماروین زونیس در کتاب روا‌ن‌شناسی نخبگان سیاسی ایران، چهار خصوصیت «بدبینی سیاسی، بی‌اعتمادی شخصی، احساس عدم امنیت آشکار و بهره‌کشی میان‌فردی (سوء‌استفاده)» را ویژگی‌های فرهنگ سیاسی ایرانیان به‌خصوص نخبگان سیاسی می‌داند (خان‌محمدی، 1392: 45 تا51).

ربانی و شایگان‌فر نیز، مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی ایران را «ضعف اعتماد سیاسی، تمرکزگرایی و نظام سلسله‌مراتبی، کاریزما و منجی‌گرایی، رفتارهای دوگانه، فرهنگ عشیره‌ای- قبیله‌ای، مقاومت و مبارزه، شهادت‌طلبی، بیگانه‌ستیزی، اصلاح‌طلبی و آرمان‌خواهی» (1389: 129 تا 137) می‌دانند.

ج- شاخص‌های سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی

تنوع نظریات درخصوص سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی ایرانیان، بسیار زیاد است ازاین‌رو مهم‌ترین مؤلفه‌ها و شاخص‌های فرهنگ سیاسی در سه مرحله به روش دلفی احصاشدند؛ در گام نخست، پرسش‌نامه باز برای 383 نفر از استادان رشته‌های علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و تاریخ و ادبیات دانشگاه‌های سراسر کشور ارسال‌شد که درنتیجه آن، مؤلفه‌ها و شاخص‌ها مشخص شدند؛ در مرحله دوم، این مؤلفه‌ها و شاخص‌ها در قالب پرسش‌نامه بسته برای 106 نفر از استادان و دانشجویان دکتری رشته‌های علوم انسانی دو دانشگاه در تهران (دانشگاه آزاد مرکز و دانشگاه علامه) و سه دانشگاه در شهرستان‌ها (اهواز، کرمانشاه و خرم‌آباد) ارسال و از آنها درخواست‌شد تا هر عنوان را با استفاده از مقیاس لیکرت، رتبه‌بندی و به‌عبارتی کمیت‌پذیرکنند.

در گام سوم با استفاده از نظریات ده نفر از محققان مرکز تحقیقات مجمع تشخیص مصلحت نظام، شاخص‌های احصاشده بررسی و درنهایت برای مطلق‌گرایی فکری شاخص‌های به‌طورصرف درست‌پنداشتن اندیشه خود در مباحث سیاسی، اعتقادنداشتن به فرصت برابر بروز فکر و اندیشه همه مردم با هر گرایش سیاسی و باور به حذف اندیشه‌های مخالف؛ برای مؤلفه نقد نظام سیاسی، شاخص‌های انتقاد از افراد شاخص سیاسی در قدرت، انتشار کلیپ‌های فعالان سیاسی مخالف دولت و نقد سیاست‌های دولت؛ برای مؤلفه بی‌اعتمادی، شاخص‌های توجه بیشتر به انگیزه‌های منفی کنش‌گران اجتماعی، فقدان احساس امنیت اجتماعی و محدودکردن ارتباط عاطفی به حلقه‌ای بسته و درونی (خانواده، دوستان یا آشنایان خود)؛ برای مؤلفه بیگانه‌ستیزی، شاخص‌های نپذیرفتن تفاوت فکری و فرهنگی بیگانگان، ضرورت رصد دایمی فعالیت‌های بیگانگان و بیگانگان عامل تهدید و ناامنی؛ برای مؤلفه رفتارهای فراقانونی، شاخص‌های باورنداشتن به حل‌وفصل مسائل با استفاده از ضوابط قانونی، توجه به گوینده به‌جای گفته، برتری تملق بر استدلال و برتری جنبه‌های عاطفی و احساسی نسبت‌به عقل و تفکر منطقی و استدلالی؛ برای مؤلفه خودمداری، شاخص‌های تأثیرنپذیرفتن از تصمیم‌ها، اعمال و کنش‌های دیگران، باورنداشتن به مشارکت و مساعی گروهی، ترجیح مصالح فردی بر مصالح جمعی و یکی‌دانستن فردیت با منیت؛ برای مؤلفه افراط‌گرایی، شاخص‌های باارزش‌شمردن اندیشه‌ها، باورها و آرمان‌های باثبات و بدون تغییر، استفاده از پرخاش به‌جای دلیل و امور را سیاه و سفید دیدن و برای مؤلفه غالب‌بودن ارزش‌های دینی، شاخص‌های برتری تعهد دینی نسبت‌به تخصص برای مسئولان، ارزش‌های اجتماعی برگرفته از ارزش‌های دینی و نیروهای مذهبی عامل شکل‌گیری همه حوادث تاریخی، به‌عنوان مهم‌ترین و دقیق‌ترین شاخص‌ها احصاشدند.

د- تأثیرپذیری فرهنگ سیاسی

فرهنگ سیاسی به‌عنوان نوعی رهیافت بینابینی تلاش‌می‌کند تا میان تفاسیر جامعه‌شناسانه (تحلیل کلان) و تفاسیر روان‌شناسانه (تحلیل خرد) ارتباط برقرارکند (شریف، 1381: 10) و ازآنجاکه رشته‌هایی از تار و پود فرهنگ کلی جامعه است، براساس نوع رابطه با فرهنگ، قوانین حاکم بر فرهنگ بر آن نیز حاکم است و کشف قوانین موجود در فرهنگ به کشف قوانین فرهنگ سیاسی می‌انجامد (اسماعیلی، 1390: 19)؛ برای نمونه، فرهنگ سیاسی نیز مانند فرهنگ رفتاری که انسان‌ها با خود چه آگاهانه و چه ناآگاهانه حمل‌می‌کنند، تحت تأثیر ساختارهایی است که در آن زندگی‌می‌کنند (سریع‌القلم، 1386: 16) و ساختار سیاسی موجب‌شده برخی ویژگی‌های ثابت در افراد متفاوتی که در آن موقعیت قرارمی‌گیرند، به‌صورت فرهنگی سیاسی تجلی‌کند (اسماعیلی، 1390: 330).

به‌واسطه این ارتباط، دگرگونی فرهنگ سیاسی به‌عنوان بازتاب نظام سیاسی، فکری، عقیدتی و تاریخی افراد جامعه‌ای که آنان را به‌وجودآورده و از آن تغذیه‌می‌کنند (رضایی و زهره‌ای، 1390: 45)، جزئی از فرایند کلی‌تر دگرگونی فرهنگی است و شناخت قواعد دگرگونی فرهنگی به ما کمک‌می‌کند تا قواعد تحول فرهنگ سیاسی را بشناسیم (شریف، 1381: 16)؛ البته این نکته را نیز بایددرنظرداشت، ازآنجاکه فرهنگ سیاسی در فصل مشترک سیاست و فرهنگ قراردارد، ضمن تأثیرپذیری از یکدیگر در شکل‌دهی به یکدیگر نیز نقش‌دارند (حسینی، بهار 1391: 152).

فرهنگ سیاسی، محصول تاریخ جمعی یک نظام سیاسی و تاریخ زندگی افرادی است که آن نظام را می‌سازند و به همین دلیل به‌طوریکسان در حوادث و تجربه‌های شخصی ریشه‌دارد (علم، 1387: 58). ازآنجاکه فرهنگ سیاسی، به‌طورعمده در بخش نهفته علم سیاست جای‌دارد و قسمت ناخودآگاه ذهن را دربرمی‌گیرد، طی سال‌ها حتی از دوره کودکی از طریق خانواده، نظام آموزشی، فرهنگ عمومی و ماهیت نظام سیاسی به‌طورپیچیده‌ای و اغلب با ابزار روانی و با نتایج سیاسی به فرد منتقل‌می‌شود و نظام کنش- واکنش او را نسبت‌به پدیده‌های سیاسی شکل‌می‌دهد (سریع‌القلم، 1386: 51).

درحقیقت، اجتماعی‌سازی سیاسی یک فرد، روندی مداوم است که به‌طورمستمر تحت تأثیر ارتباطات میان خانواده، دوستان، همکاران، وقایع شخصی و جمعی، تغییرهای چرخه حیات و همین‌طور رسانه‌ها قرارمی‌گیرد (Borzsei, 2013:11-12) چراکه یکی از ویژگی‌های فرهنگ سیاسی، ماهیت بازنمایی‌شده آن است و هرگاه تحول سیاسی شکل‌می‌گیرد یا اینکه فضای اجتماعی جدیدی به‌وجودمی‌آید، شاخص‌های فرهنگ سیاسی بازنمایی‌می‌شود؛ این امر، بیانگر آن است که فرهنگ سیاسی، قابلیت تطبیق و هماهنگ‌سازی خود را با بسیاری دیگر از شاخص‌های اجتماعی، تکنولوژیک، اقتصادی و سیاسی دارد (مصلی‌نژاد، 1387: 327).

بنابر تعریف اسلوین، فضای مجازی را می‌توان به‌عنوان شیوه‌ای از انتقال فرهنگی دانست (اسلوین، 2002: 619) چرا‌که فضایی مهیامی‌کند که در آن، مردم می‌توانند ارزش‌ها، اعمال و هویتشان را عرضه و با یکدیگر تبادل‌‌کنند (میلر و اسلاتر 2010، 10)؛ باورها و پیش‌فرض‌های سیاسی در این فرایند می‌تواند از دیگری به‌ارث‌برده‌شود یا تغییر شکل دهند (گلدفارب 2012، 34) که به‌ترتیب به آنها درک گسترش‌یافته و ظرفیت گسترش‌یافته نیز گفته‌می‌شود (میلر و اسلاتر 2000، 1 تا 10). جنبه ثانویه و پویای ظرفیت‌ گسترش‌یافته نشان‌می‌دهد که چگونه باورها و هویت‌ها می‌توانند از طریق برخورد خلاقانه و منتقدانه با زمینه‌های جدید و متفاوت بازسازی‌شوند و تغییر شکل یابند (Borzsei, 2013:12-13).

ه- رسانه‌ها و فرهنگ سیاسی

رسانه‌ها را بسیاری به‌درستی ابزاری فرهنگی می‌دانند زیرا از بطن فرهنگ برمی‌خیزند، با توجه به هر فرهنگ کاربردی متمایزمی‌یابند و سپس بر فرهنگ جامعه تأثیرمی‌نهند (ساروخانی، 1391: 20)؛ در این راستا رسانه‌های جدید در ساختن جامعه و فرهنگ تازه، تصور از زندگی و امکان دستیابی به جهان معاصر به‌طورمجازی، مؤثر هستند. انسان در جامعه رسانه‌ایِ دیروز، بیشتر نقش‌پذیر بود تا نقش‌آفرین؛ اما با شکل‌گیری جهان مجازی، نقش و سهم انسان به‌طورمجازی و تصور از خود و دیگری که جهان اجتماعی را می‌سازد، بیشتر شده‌است. رسانه‌های الکترونیکی، جهانی وسیع برای انسان‌ها ساخته، موجب‌می‌شوند تا محیطی چندبعدی تحت وضعیت محلی و جهانی ظاهر شود، برخلاف گذشته که ایجاد فاصله میان بیننده و وقایع را سبب‌شده‌بود. امروزه مخاطبان در رسانه‌های اجتماعی، حضوری بیشتر و تعامل‌هایی سریع‌تر نسبت‌به رسانه‌های جمعی دارند (Kempe, 2015:3-5) و مخاطبان در این رسانه‌ها به‌جای اینکه دریافت‌کنندگان غیرفعال اطلاعات باشند، می‌توانند با تولیدکنندگان محتوا و حتی با یکدیگر برخوردداشته، خود نیز به تولید محتوا بپردازند (Trentham&Sokoloff& Tsang&Neysmith, 2015:562) و وقتی این فناوری‌های جدید در جامعه گسترش‌می‌یابند و فراگیر می‌شوند، همه‌جا همه جا حضوری نامحسوس دارند (gustafsson, 2013:39-40).

فرهنگ دیجیتالِ حاصل توسعه فعالیت این رسانه‌ها، به‌طورعمده فرهنگ دسترسی طبق تقاضا به محتویات است، خواه برای آن هزینه‌کنند، خواه به‌صورت نظیربه‌نظیر آن را به‌اشتراک‌بگذارند (کریبر و مارتین، 1390: 252)؛ درحقیقت، این فرهنگ تلاش‌دارد تا از سنگینی بار جغرافیا خلاص شود زیرا تحدید و وضعیت جغرافیایی را منبع اصلی ناکامی و محدودیت در زندگی انسان می‌داند؛ این فرهنگ درصدد تأسیس نظم ضدفضایی بدیلی به‌جای جهانی واکنش‌پذیر است چون اعتقاددارد، برای انسانها خوشایندتر خواهد بود (وبستر و رابینز، 1385: 347)؛ در این فضای فرهنگی با توجه به شرایط زیستی نوین مبتنی‌بر خصلت محلی- جهانی به‌دلیل بازبودن زندگی اجتماعی نوین و همچنین به‌ دلیل تکثیریابی زمینه‌های عمل و تنوع مراجع اجتماعی، نظام کنش اجتماعی و انتخاب شیوه زندگی و مبانی رفتاری، بیش‌ازپیش در ساخت هویت کنش‌گران اجتماعی، سلطه نشانه‌ها، تصاویر و بازکرده‌های دنیای رسانه‌ای‌شده، متبلور می‌شوند (شایگان، 1388: 153)؛ به‌این‌ترتیب، نظام کنش اجتماعی از قید جباریت تک‌گفتار محض، آمریت امر واحد در تولید نظام ارزشی- معنایی خالص و تقلیل‌ناپذیر رهاست (پوررضا کریم‌سرا، 1393: 56)؛ این ویژگی‌ها باعث شده جامعه‌شناسان، فضای فرهنگی مجازی را به‌طورکامل جدید و پسامدرن دانسته، آن را نشانگر گسستی عمده و اساسی در الگوهای فرهنگی جامعه، هویت و ارتباطات درنظربگیرند (ابراهیمی، 1390: 114).

در این فضای فرهنگی، فضای مجازی می‌تواند به‌عنوان حوزه‌ای عمومی (که در آن شهروندان می‌توانند با یکدیگر درخصوص علایق مشترک خود ملاقات و تعامل‌داشته‌باشند)، نقشی مهم بازی‌کند و از این طریق، به گسترده‌ترکردن حوزه‌های عمومی برای ارتباطات سیاسی کمک‌‌کند (Brundin, 2008: 46)؛ حتی بسیاری از این رسانه‌های جدید، به شهروندان اطلاعاتی مفید می‌دهند تا بتوانند نتایج و دستاورد‌های سازمان‌های سیاسی را ارزیابی‌کنند و به انتخاب‌هایی آگاهانه‌تر دست‌بزنند (Ceron, 2015: 488)؛ البته نباید از این نکته، غافل بود که فضاهای مجازی به‌عنوان یکی از عناصر و اجزای فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی هم تأثیرگذار و هم تأثیرپذیر هستند؛ این فناوری‌ها هم شکل‌می‌دهند و هم شکل‌می‌گیرند و رابطه آنها با پدیده‌های فرهنگی- اجتماعی از نوع کنش متقابل است (میرمحمدی، 1391: 106)؛ در میان این رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی گوشی همراه در سال‌های اخیر در ایران توسعه فراوانی یافته‌اند.

و- شبکه‌های اجتماعی گوشی‌های همراه

در پاییز 2014 حدود 5/2 بیلیون اشتراک پهنای باند گوشی همراه (موبایل) در سراسر جهان وجودداشت و قابل‌پیش‌بینی است که تا سال 2020 به 4/8 بیلیون برسد (Dashtinejad, 2015: 1)؛ یکی از دلایل این رشد و دسترسی به ارتباط اینترنتی، تغییرهایی است که درزمینه ارسال پیام در تلفن‌های همراه در د‌ه ‌سال اخیر روی‌داده‌است، جایی که برنامه‌های کاربردی، امکان ارسال انواع فایل را بدون پرداخت هزینه و فقط با اتصال به اینترنت برای کاربران خود فراهم‌می‌آورند (کرمی و الماسی، 1392: 39).

این نرم‌افزارها پیشنهاد ارتباطات رایگان را ارائه‌می‌دهند و اغلب، رایگان نصب‌می‌شوند که این موضوع آنها را برای مشتریان بالقوه جذاب‌کرده‌است. تماس رایگان، ارسال پیامک رایگان، ارسال عکس و فیلم رایگان و تشکیل گروه‌های مختلف درسی، ورزشی و دانشگاهی، تنها بخشی از این امکانات هستند؛ افرادی که نرم‌افزار این شبکه‌های اجتماعی را در فهرست برنامه‌های گوشی تلفن همراه خود داشته‌باشند، فقط با اتصال به اینترنت قادرند تمام خدمات اشاره‌شده را انجام‌دهند که این امر، ضمن آسان‌کردن ارتباطات و نزدیک‌ساختن‌ جوامع بشری به یکدیگر، جذابیت‌هایی هم برای مخاطبان خود دارد (نجفی و نیرومند، 1395: 23).

در سال‌های اخیر در ایران، شبکه‌های اجتماعی مختلفی مانند وایبر، واتس‌آپ، لاین و تلگرام به‌عنوان مهم‌ترین شبکه‌های اجتماعی مجازی پیام‌رسان با استفاده از بستر گوشی‌های همراه استفاده‌شده‌اند که با جنبه‌هایی مثبت ازجمله دسترسی آسان به منابع اطلاعاتی، احساس صمیمیت میان افراد، یافتن دوستان جدید و جنبه‌های منفی مانند افزایش آسیب‌های اجتماعی، تغییر فرهنگ‌های محلی و... همراه بوده‌اند (زندوانیان و زین‌العابدینی، 1395: 65)؛ از میان این شبکه‌ها به دو شبکه وایبر و تلگرام در این تحقیق توجه‌شده‌است.

1- وایبر

وایبر، نوعی نرم‌افزار از گونه پیام‌رسان فوری با قابلیت انتقال صدا روی پروتکل اینترنت است که شرکت وایبر مدیا، آن را ساخته‌است؛ این شرکت را تلمن مارکو[10]، دانش‌آموخته علم رایانه (کامپیوتر)، در فوریه 2010 تأسیس‌کرد (کرمی و الماسی، 1392: 43 و 44).

پژوهشی که گروه آموزش و تحقیقات قوانین سایبر (UNH) به‌منظور بررسی امنیت نرم‌افزار وایبر انجام‌داده، نشان‌می‌دهد ازآنجاکه فایل‌های رسانه‌ای مانند عکس‌ها و ویدئوها که میان کاربران منتقل‌می‌شوند، رمزگذاری‌نمی‌شود، اطلاعات باز انباشته‌شده روی سرور وایبر می‌تواند بدون هیچ سازوکار احراز هویت قابل‌دسترسی باشد؛ این آسیب‌پذیری‌ها برای کاربران خرابکار به‌سادگی امکان خرابکاری، سرقت اطلاعات و دریافت داده‌های رمزگشایی‌شده‌ای را که روی خطوط یا شبکه‌های بی‌سیم هستند، فراهم‌می‌آورد (Dashtinejad, 2015: 13).

بااین‌حال از این برنامه کاربردی- ارتباطی، به دلیل سهولت استفاده نسبت‌به سایر برنامه‌های کاربردی مانند لاین، واتس‌آپ و...، بیشتر استقبال‌شده‌است؛ ازسوی‌دیگر امکان اضافه‌شدن عضوهای جدید در این برنامه کاربردی راحت‌تر و آزادانه‌تر از سایر برنامه‌هاست؛ ضمن آنکه به دلیل امکان نصب روی رایانه‌های شخصی، امکان نوشتن پیام‌ها در این برنامه راحت‌تر است؛ بنابراین نسبت‌به سایر برنامه‌های کاربردی، ایجاد و برقراری گروه‌ها در آن ساده‌تر و مبتنی‌بر تبادل و بحث‌های گروهی است (ابراهیم‌پور، 1393: 80).

وایبر همانند هر رسانه اجتماعی دیگری می‌تواند دو نوع کارکرد داشته‌باشد؛ هم‌زمان که می‌تواند سبب نوعی احساس رهایی در موضوع‌های اجتماعی شود، می‌تواند نوعی مقاومت هویتی را هم شکل‌بدهد و برای کاربرانش ابزار و رسانه‌ای رهایی‌بخش باشد که در آن می‌توانند دغدغه‌هایشان را مطرح‌‌کرده، با کسانی زندگی‌کنند که اشتراک‌های معنایی و حتی واژگانی دارند. وایبر برای نسل خود، جهانی ساخته که فراتر از واقعیت عمل‌می‌کند و حتی برخی‌اوقات به جهانی واقعی تبدیل‌می‌شود. رابطه‌ها و کنش‌هایی که در شبکه اجتماعی وایبر شکل‌می‌گیرند، گاهی‌اوقات دارای دوامی بیشتر از جهان واقعی هستند؛ چنین کنش‌ها و رابطه‌هایی، گاهی سبب تقویت پیوندهای سست هم می‌شوند. بسیاری از استفاده‌کنندگان وایبر، نوعی سبک گفتاری و نوشتاری خاص را دنبال‌می‌کنند که به‌کلی با سبک گفتاری و نوشتاری جهان عینی، متفاوت است (علیزاده و محمدی، 1394: 130 تا 132).

یکی از دلایلی که می‌توان براساس آن ادعاکرد که فضای وایبر، نوعی از عرصه عمومی است، بازنمایی حد متوسط اندیشه عموم اعضای گروه است که در جهت دموکراتیک‌بودن فضای عمومی قراردارد (ابراهیم‌پور، 1393: 92)؛ در کنار این ویژگی، از آسیب‌های جدی وایبر، تغییر نگرش‌ها و اعتقادهای کاربران از جمله تغییر ارزش‌های مذهبی است؛ این شبکه‌ها ارزش‌های مذهبی کاربران را با سازوکارهایی تغییرمی‌دهند و آسیب‌هایی نظیر کاهش ارزش‌های مترقی، تضعیف خرده‌فرهنگ‌ها، تضعیف ایمان و توسعه تردیدهای فکری، ارتقای تفکرهای سطحی، توسعه محصولات فرهنگ‌های منحط را واردمی‌سازند (Faraji& Taheri, 2015: 39).

کاربران ایرانی برای ماه‌ها، جزو بیشترین استفاده‌کنندگان از برنامه پیام‌رسان فوری وایبر بودند که پس از ایجاد اختلال در این برنامه و کندی سرعت آن، به ترک برنامه وادار شده، به تلگرام پیوستند به‌طوری‌که در سال 2016 حدود 4/83 درصد از ترافیک گروه‌ها و کانال‌های تلگرامی به کاربران ایرانی اختصاص‌داشت (کرمانی، 1395: 54).

2- تلگرام

تلگرام، نوعی سرویس پیام‌رسان متن باز چندسکویی است که کاربران آن می‌توانند پیام‌ها، تصاویر، ویدئوها و اسناد رمزنگاری‌شده را تا حجم 5/1 گیگابایت تبادل‌کنند. تلگرام به‌جای فراداده روی محتوای پیام تمرکزدارد و حالتی که استفاده‌می‌کند، رمزگذاری پشت‌سرهم است؛ این بدان معناست که در یک پیام امن، محتوا در تلفن فرستنده رمزگذاری‌می‌شود و فقط ارسال از طریق سرورها صورت‌می‌گیرد و پیام‌ها هرگز در جایی نگهداری‌نمی‌شوند و زمانی ارسال‌می‌شوند که هر دو فرستنده و گیرنده، آنلاین باشند و در زمانی‌که گیرنده، آنلاین نباشد، پیام در تلفن فرستنده خواهدماند (Van Schie, 2015: 20).

در فوریه 2016 (بهمن‌ماه 1394) تلگرام اعلام‌کرد که 100 میلیون کاربر فعال از این ابزار جدید برای انتشار 15 میلیارد پیام استفاده‌می‌کنند و هر روز نیز، 350 هزار کاربر جدید، عضو این شبکه می‌شوند (عبداللهی‌نژاد، قاسمی‌نژاد و صادقی، 1395: 42)؛ در ژانویه همان سال، فایننشال تریبون اعلام‌کرد که سرویس پیام‌رسان تلگرام از میان سایر شبکه‌های رسانه‌های اجتماعی، عنوان محبوب‌ترین را در سراسر منطقه غرب آسیا به خود اختصاص‌داده‌است. از میان همه مردمی که دست‌کم در یک شبکه رسانه اجتماعی عضوشده‌اند، 71 درصد جزو کاربران تلگرام هستند که 5/37 درصد کاربران فعال تلگرام را افراد بالای 18 سال تشکیل‌می‌دهند؛ همچنین در یک نظرسنجی که خبرگزاری ایسنا منتشرکرد، دست‌کم 20 میلیون نفر از ایرانی‌ها از کاربران تلگرام هستند و مسئولان شرکت تلگرام نیز اعلام‌کردند، به‌طورتقریبی ماهانه 20 درصد از کاربران فعال این پیام‌رسان، ایرانی هستند (اجاق و میرزایی موسوی، 1395: 78)؛ درحقیقت پذیرش ازسوی حکومت و عدم فیلتر این برنامه سبب‌شده، کاربران ایرانی، جزو بیشترین استفاده‌کنندگان از تلگرام در مقایسه با دیگر رسانه‌های اجتماعی باشند (کرمانی، 1395: 54).

ز. شاخص‌های سه کارکرد شبکه‌های اجتماعی مجازی

مانوئل کاستلز در کتاب قدرت ارتباطات، کارکردهای شبکه‌های اجتماعی را شامل ارزش‌سازی[11] (1393: 35)، هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی یا خودارتباطات توده‌ای[12] (1393: 85) و تکامل خط‌مشی‌های نظارتی (1393: 122) برمی‌شمارد که برای بومی‌کردن کارکردها و شاخص‌های آنها در چند مرحله از روش دلفی استفاده‌شد.

ابتدا با استفاده از نظریات اندیشمندان حوزه ارتباطات و ادبیات موجود در داخل و خارج کشور، شاخص‌های اجتماعی و سیاسی شبکه‌های اجتماعی وایبر و تلگرام، استخراج و در قالب پرسش‌نامه‌ای بسته برای طبقه‌بندی و ارزش‌گذاری هر شاخص در ذیل یکی از کارکردهای سه‌گانه کاستلز برای 106 نفر از استادان و دانشجویان دکتری دانشگاه‌های علامه طباطبایی، آزاد تهران مرکز، چمران اهواز، خرم‌آباد و کرمانشاه ارسال‌شد. شاخص‌هایی که استادان این دانشگاه‌ها بالاترین ارزش را به آنها اختصاص‌دادند، در میز نخبگی شامل ده نفر از استادان و محققان مرکز تحقیقات مجمع تشخیص مصلحت نظام به‌بحث‌گذاشته‌شد و درنهایت برای کارکرد تکامل خط‌مشی‌های نظارتی «مؤلفه‌های انعکاس نقاط ضعف و قوت دولت، شفافیت عملکرد نظام سیاسی، پایش لحظه‌ای زندگی اجتماعی مسئولان کشور و تشخیص درستی یا نادرستی ادعاهای دولت»؛ برای کارکرد هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی «شاخص‌های ازبین‌بردن تناقض فرهنگ جهانی مشترک و فرهنگ‌های هویتی محلی، کاهش تضاد فردگرایی و اجتماع‌گرایی، افزایش برابری ارتباطات چندگانه (ارزش یکسان هر نوع اطلاعات، در هر قالبی، از هرکسی، از هرجایی)، برابری وزن طیف‌های متنوعی از کاربردهای ارتباطات (شخصی، اجتماعی، سرگرمی، مذهبی، سیاسی و... ) و شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان جایگزین دیگر رسانه‌های جمعی (روزنامه، تلویزیون، رادیو و...)» و برای کارکرد ارزش‌سازی «شاخص‌های کاهش مقبولیت گروه‌های مرجع سنتی- مذهبی، ایجاد فرهنگ حق انتخاب برای کاربران، کاهش حساسیت نسبت‌به ارزش‌های فرهنگ ملی، ایجاد احترام برای تنوع و تفاوت در افکار سیاسی و ایجاد ارزش برابری دو طرف در بحث‌های سیاسی» مناسب‌ترین شاخص‌ها تشخیص‌داده‌شدند.

ح- توصیف فراوانی پاسخ به پرسش‌های زمینه‌ای تحقیق

1- جنسیت پاسخ‌دهندگان

پاسخ‌ها

جنسیت

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد مجموع

معتبر

خانم

64

2/35

2/35

2/35

آقا

118

8/64

8/64

100

جمع

182

100

100

 

 

 

از میان استادانی که پرسش‌نامه را دریافت‌کردند، تعداد 64 نفر، معادل 2/35 درصد حجم نمونه آماری تحقیق را خانم‌ها و 118 نفر معادل 8/64 درصد را آقایان تشکیل‌داده‌اند که با توجه به تعداد بیشتر استادان آقا نسبت‌به استادان خانم در دانشگاه‌ها این تفاوت آماری طبیعی به‌نظرمی‌رسد.

2- رشته تحصیلی پاسخ‌دهندگان

در توزیع پرسش‌نامه‌ها از نظریات استادان رشته‌های علوم انسانی که بنابر فرض محقق، بیشتر با مفاهیم این تحقیق آشنایی‌دارند، بهره‌گرفته‌شده‌است؛ البته به‌واسطه گستردگی رشته‌های علوم انسانی، سه رشته‌ای که در کشور ما بیشتری گستردگی‌دارند، از علوم اجتماعی جدا شد و عنوان «علوم اجتماعی» برای اشاره به رشته‌هایی غیر از علوم سیاسی، علوم ارتباطات و تاریخ و ادبیات استفاده‌شد. از پرسش‌نامه‌هایی که میان استادان این رشته‌ها توزیع‌شد، 9 نفر (معادل 9/4 درصد) به این پرسش پاسخ

پاسخ‌ها

رشته تحصیلی

فراوانی

درصد

درصد معتبر

درصد مجموع

معتبر

علوم اجتماعی

49

9/26

3/28

3/28

علوم سیاسی

81

6/44

8/46

1/75

علوم ارتباطات

25

7/13

5/14

6/89

تاریخ و ادبیات

18

9/9

4/10

100

جمع

173

1/95

100

 

نامعتبر

بدون پاسخ

9

9/4

 

 

مجموع

182

100

 

 

 

‌نداده‌اند و از میان بقیه پاسخ‌دهندگان، 18 نفر: رشته تاریخ و ادبیات (9/9 درصد)، 25 نفر: علوم ارتباطات (7/13 درصد)، 49 نفر: رشته علوم اجتماعی (9/26 درصد) و 81 نفر: علوم سیاسی (6/44 درصد) بودند. همان‌طورکه مشاهده‌می‌شود، روند افزایش تعداد استادان به سمت نزدیکی بیشتر به موضوع تحقیق تمایل‌دارد؛ به‌عبارتی، تعداد استادان علوم سیاسی که بیشترین رابطه علمی را با این موضوع دارند، بیشترین تعداد پاسخ‌دهندگان را به‌ خود اختصاص‌داده‌اند و پس از آن، علوم اجتماعی، علوم ارتباطات و تاریخ و ادبیات قراردارند.

ط- تأثیر کارکردهای وایبر و تلگرام بر مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی

1- تأثیر توسعه قابلیت‌های نظارتی بر نقد نظام سیاسی

 

 

نقد نظام سیاسی

مجموع

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

توسعه قابلیت‌های نظارتی

خیلی کم

0

1

0

1

0

2

کم

0

1

2

2

0

5

تا حدودی

1

4

12

29

6

52

زیاد

0

4

14

44

29

91

خیلی زیاد

0

0

2

10

20

32

مجموع

1

10

30

86

55

182

Symmetric Measures

 

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

 

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.357

.055

6.106

.000

 

N of Valid Cases

182

 

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

 

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

 

                           

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و توسعه قابلیت‌های نظارتی بر نقد نظام سیاسی تأثیردارد.

2- تأثیر توسعه قابلیت‌های نظارتی بر بی‌اعتمادی

 

بی‌اعتمادی

مجموع

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

توسعه قابلیت‌های نظارتی

خیلی کم

0

0

1

1

0

2

کم

0

1

3

1

0

5

تا حدودی

0

9

31

11

1

52

زیاد

0

15

50

24

2

91

خیلی زیاد

1

3

11

14

3

32

مجموع

1

28

96

51

6

182

Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.140

.068

2.053

.040

N of Valid Cases

182

 

 

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                       

 

 

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و توسعه قابلیت‌های نظارتی بر بی‌اعتمادی تأثیردارد.

3- تأثیر هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر نقد نظام سیاسی

 

نقد نظام سیاسی

مجموع

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی

بدون پاسخ

0

0

0

1

0

1

خیلی کم

1

0

0

0

0

1

کم

0

2

4

4

2

12

تا حدودی

0

4

13

32

11

60

زیاد

0

4

12

43

32

91

خیلی زیاد

0

0

1

6

10

17

مجموع

1

10

30

86

55

182


Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.274

.062

4.288

.000

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                         

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر نقد نظام سیاسی تأثیردارد.

4- تأثیر هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر بی‌اعتمادی

 

بی‌اعتمادی

مجموع

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی

بدون پاسخ

0

0

1

0

0

1

خیلی کم

0

1

0

0

0

1

کم

1

2

7

2

0

12

تا حدودی

0

12

40

8

0

60

زیاد

0

13

46

31

1

91

خیلی زیاد

0

0

2

10

5

17

مجموع

1

28

96

51

6

182


Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.357

.061

5.516

.000

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                         

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر بی‌اعتمادی تأثیردارد.

5- تأثیر هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر بیگانه‌ستیزی

 

بیگانه‌ستیزی

مجموع

بدون پاسخ

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی

بدون پاسخ

0

0

0

1

0

0

1

خیلی کم

0

0

0

1

0

0

1

کم

0

0

5

5

2

0

12

تا حدودی

0

1

16

33

9

1

60

زیاد

1

2

18

34

31

5

91

خیلی زیاد

0

0

3

4

8

2

17

مجموع

1

3

42

78

50

8

182

Symmetric Measures

 

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

 

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.216

.062

3.463

.001

 

N of Valid Cases

182

 

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

 

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

 

                             

 

 

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر بیگانه‌ستیزی تأثیردارد.

6- تأثیر هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر افراط‌گرایی

 

افراط‌گرایی

مجموع

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی

بدون پاسخ

0

0

0

1

0

1

خیلی کم

0

0

1

0

0

1

کم

1

3

3

5

0

12

تا حدودی

0

5

23

31

1

60

زیاد

1

3

36

41

10

91

خیلی زیاد

1

2

2

5

7

17

مجموع

3

13

65

83

18

182

Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.171

.071

2.359

.018

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                         

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر افراط‌گرایی تأثیردارد.

7- تأثیر هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر غالب‌بودن ارزش‌های دینی

 

غالب ‌بودن ارزش‌های دینی

مجموع

بدون پاسخ

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی

بدون پاسخ

0

0

1

0

0

0

1

خیلی کم

0

0

0

1

0

0

1

کم

0

2

7

3

0

0

12

تا حدودی

0

4

20

33

3

0

60

زیاد

1

5

28

34

17

6

91

خیلی زیاد

0

0

5

3

5

4

17

مجموع

1

11

61

74

25

10

182


Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.239

.062

3.749

.000

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                           

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر غالب‌بودن ارزش‌های دینی تأثیردارد.

8- تأثیر ارزش‌سازی بر نقد نظام سیاسی

 

نقد نظام سیاسی

مجموع

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

ارزش‌سازی

بدون پاسخ

0

0

0

1

0

1

خیلی کم

1

0

0

0

1

2

کم

0

6

4

9

3

22

تا حدودی

0

3

15

43

7

68

زیاد

0

1

11

32

32

76

خیلی زیاد

0

0

0

1

12

13

مجموع

1

10

30

86

55

182

Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.395

.061

6.240

.000

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                       

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و ارزش‌سازی بر نقد نظام سیاسی تأثیردارد.

9- تأثیر ارزش‌سازی بر بیگانه‌ستیزی

 

بیگانه‌ستیزی

مجموع

بدون پاسخ

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

ارزش‌سازی

بدون پاسخ

0

0

0

1

0

0

1

خیلی کم

0

0

1

1

0

0

2

کم

0

0

10

9

2

1

22

تا حدودی

0

0

15

36

17

0

68

زیاد

1

3

12

25

29

6

76

خیلی زیاد

0

0

4

6

2

1

13

مجموع

1

3

42

78

50

8

182


Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.165

.064

2.564

.010

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                           

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و ارزش‌سازی بر بیگانه‌ستیزی تأثیردارد.

10- تأثیر ارزش‌سازی بر خودمداری

 

خودمداری

مجموع

 

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

 

ارزش‌سازی

بدون پاسخ

0

0

0

1

0

1

 

خیلی کم

0

0

1

1

0

2

 

کم

0

0

17

5

0

22

 

تا حدودی

1

9

41

16

1

68

 

زیاد

0

9

57

10

0

76

 

خیلی زیاد

0

1

11

1

0

13

 

مجموع

1

19

127

34

1

182

 

Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

-.140

.059

-2.317

.020

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                           

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و ارزش‌سازی بر خودمداری تأثیردارد.

11- تأثیر ارزش‌سازی بر غالب‌بودن ارزش‌های دینی

 

غالب‌بودن ارزش‌های دینی

مجموع

بدون پاسخ

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

ارزش‌سازی

بدون پاسخ

0

0

1

0

0

0

1

خیلی کم

0

0

1

1

0

0

2

کم

0

2

11

8

1

0

22

تا حدودی

0

3

18

40

7

0

68

زیاد

1

6

24

23

16

6

76

خیلی زیاد

0

0

6

2

1

4

13

مجموع

1

11

61

74

25

10

182


Symmetric Measures

 

Value

Asymp. Std. Errora

Approx. Tb

Approx. Sig.

Ordinal by Ordinal

Kendall's tau-b

.136

.067

2.010

.044

N of Valid Cases

182

 

 

 

a. Not assuming the null hypothesis.

b. Using the asymptotic standard error assuming the null hypothesis.

                         

در جدول اندازی‌گیری متقارن، سطح معنی‌داری کمتر از 05/0 است و ارزش‌سازی بر غالب‌بودن ارزش‌های دینی تأثیردارد.

ی- سنجش همبستگی مؤلفه‌های تحقیق

ضریب همسبتگی، همیشه عددی میان ۱ تا ۱- است؛ ضریب میان ۰ تا 29/0 نشان‌دهنده همبستگی ضعیف، میان 30/0 تا 69/0 نشان‌دهنده همبستگی متوسط و میان 70/0 تا ۱ نشان‌دهنده همبستگی قوی است و هرچه عدد به ۱- نزدیک‌‎تر باشد، یعنی همبستگی منفی، قوی‌تر است. در خروجی جدول‌های زیر، عدد اول، نشان‌دهنده ضریب همبستگی و عدد دوم، نشان‌دهنده معناداری است که اگر کمتر از 05/0 باشد، نشان‌دهنده معنی‌داربودن رابطه میان دو متغیر است.

Correlations

 

 

فرهنگ سیاسی

 

Spearman's rho

توسعه قابلیت‌های نظارتی

Correlation Coefficient

.092

 

Sig (2-tailed)

.216

 

N

182

 

هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی

Correlation Coefficient

.318**

 

Sig (2-tailed)

.000

 

N

182

 

ارزش‌سازی

Correlation Coefficient

.180*

 

Sig (2-tailed)

.015

 

N

182

 

**. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed).

*. Correlation is significant at the 0.05 level (2-tailed).

 

همان‌طورکه جدول همبستگی بالا نشان‌می‌دهد، از میان سه کارکرد شبکه‌های وایبر و تلگرام، ارتباط دو کارکرد هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی و ارزش‌سازی با فرهنگ سیاسی، معنی‌دار است که از این میان، همبستگی میان هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی با فرهنگ سیاسی، ارتباطی متوسط است ولی ارزش‌سازی، ارتباطی ضعیف با فرهنگ سیاسی دارد.



Correlations

 

مطلق‌گرایی فکری

نقد نظام سیاسی

بی‌اعتمادی

بیگانه‌ستیزی

Spearman's rho

کارکردهای وایبر و تلگرام

Correlation Coefficient

.175*

.486**

.290**

.198**

Sig (2-tailed)

.018

.000

.000

.007

N

182

182

182

182


Correlations

 

رفتارهای فراقانونی

خودمداری

افراط‌گرایی

غلبه ارزش‌های دینی

Spearman's rho

کارکردهای وایبر و تلگرام

Correlation Coefficient

.022*

-.122**

.173**

.181**

Sig. (2-tailed)

.773

.102

.019

.014

N

182

182

182

182

                 

 

در جدول‌ بالا میزان همبستگی سه کارکرد وایبر و تلگرام و هشت مؤلفه فرهنگ سیاسی کاربران ایرانی بررسی‌شده‌است؛ همان‌طورکه جدول نشان‌می‌دهد، رابطه کارکردهای سه‌گانه وایبر و تلگرام با شش مؤلفه از هشت مؤلفه فرهنگ سیاسی، معنادار است که ازاین‌میان با نقد نظام سیاسی متوسط و با مؤلفه‌های بی‌اعتمادی، مطلق‌گرایی فکری، بیگانه‌ستیزی، افراط‌گرایی و غالب‌بودن ارزش‌های دینی، ضعیف است.

 

فرهنگ سیاسی

Spearman's rho

کارکردهای وایبر و تلگرام

Correlation Coefficient

.302*

Sig. (2-tailed)

.000

N

182

با بررسی میزان همبستگی میان کارکردهای وایبر و تلگرام در جدول بالا این نتیجه به‌دست‌می‌آید که همبستگی میان این دو متغیر، معنی‌دار است و رابطه‌ای متوسط، میان دو متغیر مستقل (کارکردهای وایبر و تلگرام) و متغیر وابسته تحقیق (فرهنگ سیاسی کاربران)، برقرار است.

در یک جمع‌بندی می‌توان‌گفت که مؤلفه‌های متغیر مستقل، اینچنین بر مؤلفه‌های متغیر وابسته تأثیردارند:

-   توسعه قابلیت‌های نظارتی بر نقد نظام سیاسی و بی‌اعتمادی؛

-   هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر نقد نظام سیاسی، بی‌اعتمادی، بیگانه‌ستیزی، افراط‌گرایی و غالب‌بودن ارزش‌های دینی؛

-   ارزش‌سازی بر نقد نظام سیاسی، بیگانه‌ستیزی، خودمداری و غالب‌بودن ارزش‌های دینی.

آنچه در این تأثیرها بیشتر خودنمایی‌می‌کند، تأثیرپذیری مؤلفه نقد نظام سیاسی از همه کارکردهای سه‌گانه شبکه‌های اجتماعی وایبر و تلگرام است؛ ازاین‌رو می‌توان مهم‌ترین مؤلفه سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی کاربران دانشگاهی متأثر از شبکه‌های اجتماعی را نقد نظام سیاسی دانست؛ به‌عبارتی، کاربران دانشگاهی شبکه‌های وایبر و تلگرام در ایران، هم‌گرایی بیشتری در نقد نظام سیاسی دارند و افزایش بهره‌گیری از این شبکه‌ها با افزایش نقد نظام سیاسی، همراه خواهدبود که این موضوع را می‌توان در کنار همبستگی بالای هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی با سمت‌گیری‌های فرهنگ سیاسی، نشان‌دهنده تغییر فرهنگ بهره‌گیری از رسانه‌ها به‌عنوان ابزاری کنشی دانست که در حال یافتن ارزشی برابر با رسانه‌های عمومی است و چه‌بسا در سال‌های آتی با ادامه این روند و توسعه کمی و کیفی، جایگزین‌شدن آنها به‌جای رسانه‌های عمومی از نظر اهمیت اخبار و ارزش رسانه‌ای دور از انتظار نباشد.

نتیجه‌گیری

شبکه‌های اجتماعی مجازی به‌عنوان یکی از زیرمجموعه‌های رسانه‌های اجتماعی، همواره در مقابل رسانه‌های صنعتی مانند مطبوعات، رادیو و تلویزیون ارزیابی‌شده‌اند؛ در این میان، پژوهش حاضر برای بررسی تأثیر کارکردهای توسعه قابلیت‌های نظارتی، هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی و ارزش‌سازی وایبر و تلگرام بر هشت مؤلفه فرهنگ سیاسی کاربران دانشگاهی در ایران شامل «مطلق‌گرایی فکری، بیگانه‌ستیزی، رفتارهای فراقانونی، خودمداری، افراط‌گرایی، برتری ارزش‌های دینی، نقد نظام سیاسی و بی‌اعتمادی فرهنگ سیاسی» در شش سال اخیر، از استادان دانشگاه‌های هشت کلان‌شهر کشور شامل «تهران، مشهد، شیراز، اصفهان، قم، کرج، اهواز و تبریز» به‌عنوان جامعه آماری تحقیق استفاده‌کرد که در آنها نسبت‌به شهرهای دیگر، دسترسی بیشتری به اینترنت وجوددارد.

در بررسی تأثیر کارکردهای وایبر و تلگرام بر فرهنگ سیاسی، مشخص شد که از میان سه کارکرد شبکه‌های وایبر و تلگرام، تأثیر دو کارکرد هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی و ارزش‌سازی بر فرهنگ سیاسی، معنی‌دار است البته تأثیر هم‌گرایی ارتباطات اجتماعی بر فرهنگ سیاسی، متوسط و تأثیر ارزش‌سازی بر فرهنگ سیاسی، ضعیف است و درنهایت اینکه کارکردهای وایبر و تلگرام، «تأثیری متوسط و معنی‌دار» بر فرهنگ سیاسی کاربرانشان داشته به‌طوری‌که تغییر در کارکردهای وایبر و تلگرام بر فرهنگ سیاسی کاربرانشان، مؤثر خواهدبود.

برای روشن‌کردن دلایل این تأثیرگذاری اگر به چرایی تغییر گرایش‌ها در فرهنگ سیاسی از منظر کارکردگرایانه بنگریم و مهم‌ترین کارکرد آن را تعریف باورهای سیاسی انسان درخصوص قدرت بدانیم، مادامی که فرهنگ موجود، نیازها را برآورده‌می‌کند، تغییری در نظام ارزشی فرد به‌وجودنمی‌آید اما اگر میان ارضای نیازهای فرد و حتی نوع آن با نظام باورهای فرد، ناسازگاری به‌وجودآید، به این معنی که فرهنگ سیاسی حاضر، نیازهای فرد را برآورده‌نسازد، به‌تدریج در باورهای فرد به آن فرهنگ، تردید ایجادمی‌شود؛ دراین‌صورت، تغییر تدریجی در گرایش‌های فرد به نظام باورهای خود یا بخشی از آن را که با نیازهای موجود او سازگاری‌ندارند، شاهد خواهیم‌بود اما نوع نیاز یا عامل تغییر گرایش‌ها ممکن است نتیجه تغییرها و ضروریات بیرونی باشد یا بر اثر آشنایی با امکانات مادی یا غیرمادی جدید در فرد پدیدبیاید یا نتیجه تغییر وضعیت او در سلسله‌مراتب اجتماعی باشد؛ درهرصورت در چنین مواقعی می‌توان تغییر را در نظام باورهای فرد مشاهده‌کرد.

با نتایج حاصل از این تحقیق به‌نظرمی‌رسد، درخصوص جامعه ایرانی، شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌توانند به‌عنوان نوعی ضرورت بیرونی، این نقش را ایفاکنند اما از میان گرایش‌های موجود در نظریه آلموند و وربا (گرایش‌های احساسی، شناختی و ارزیابانه)، این شبکه‌ها بیشتر بر گرایش‌های احساسی کاربران دانشگاهی در ایران، مؤثر بوده‌اند چراکه هرچند کاربران این دو شبکه معتقدند همه مردم با هر گرایش سیاسی باید فرصت بروز فکر و اندیشه خود را داشته‌باشند، به حذف اندیشه‌های مخالف باوردارند و به‌طورصرف، اندیشه خود را در مباحث سیاسی درست می‌پندارند؛ هرچند امنیت اجتماعی را احساس‌می‌کنند، به انگیزه‌های منفی کنش‌گران اجتماعی توجه‌کرده، ارتباط عاطفی خود را به حلقه‌ای بسته و درونی (خانواده، دوستان یا آشنایان خود) محدودمی‌کنند؛ هرچند به حل‌وفصل مسائل با استفاده از ضوابط قانونی باوردارند و برتری تملق بر استدلال را ردمی‌کنند، به گوینده به‌جای گفته توجه‌کرده، جنبه‌های عاطفی و احساسی را نسبت‌به عقل و تفکر منطقی و استدلالی برتر می‌دانند؛ هرچند به مشارکت و مساعی گروهی باوردارند، مصالح فردی را بر مصالح جمعی مقدم می‌دانند، فردیت را با منیت یکی می‌دانند، از پرخاش به‌جای دلیل استفاده‌می‌کنند و امور را سیاه و سفید می‌بینند.

هرچند تعهد دینی را برای مسئولان، برتر از تخصص نمی‌دانند و ارزش‌های اجتماعی‌شان برگرفته از ارزش‌های دینی نیست، نیروهای مذهبی را عامل شکل‌گیری همه حوادث تاریخی می‌دانند؛ ازاین‌رو تغییر برخی گرایش‌ها و سمت‌گیری‌ها را به‌طورصرف می‌توان تغییرهایی در نگرش احساسی قلمدادکرد که هنوز به نگرش شناختی و ارزیابانه آنان ارتقانیافته و می‌توان این کاربران را گرفتار نوعی فرهنگ سیاسی «مدرن نمایشی و ناباورانه» دانست؛ هرچند این گرایش‌های احساسی با مرور زمان قابلیت‌دارند که بر گرایش‌های شناختی و ارزیابانه کاربران تأثیربگذارند؛ ازاین‌رو به‌منظور بهره‌گیری مناسب‌تر از این رسانه‌های نوظهور درراستای ارتقای کیفیت فرهنگی- سیاسی کشور پیشنهادهایی قابل‌ارائه‌اند:

1- حفظ الگوی استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در مبارزات انتخاباتی برای ارتباط مستقیم مسئولان با مردم؛

2- رفع موانع اطلاع‌رسانی صحیح و مقابله با ابهام اطلاع‌رسانی برای مقابله با شایعه‌سازی در فضای شبکه‌های اجتماعی؛

3- اطلاع‌رسانی آسیب‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این شبکه‌ها با استفاده از بستر همین شبکه‌های اجتماعی؛

4- حمایت از سازمان‌های غیردولتی برای فرهنگ‌سازی صحیح به‌جای دولتی‌کردن انتقال فرهنگ؛

5- درنظرداشتن ظرفیت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این شبکه‌ها برای طراحی شبکه‌های بومی اطلاع‌رسانی.



[1] . Nancy Baym

[2] . Miller & Slater

[3] . Borzsei

[4] . Dahlgren

[5] . Kendall,stav-b

[6] . Reliability

[7] . Marvin Zonis

[8] . R. D. Gastil

[9] . Graham E. Fuller

[10] . Talmon Marco

[11] . Value -making

[12] . self mass communication

-   ابراهیمی، نبی‌الله (تابستان 1390)؛ «تأثیر شبکه‌های اجتماعی و کانال‌های ماهواره‌ای در وقوع و تکوین انقلاب‌های عربی»، فصلنامه مطالعات راهبردی؛ سال چهاردهم، ش 2، ص 111 تا 134.

-   ابراهیم‌پور، مهناز (پاییز و زمستان 1393)؛ «نقش فضاهای مجازی در ساخت اجتماعی واقعیت؛ وایبر»، فصلنامه فرهنگ مردم ایران؛ ش 38 و 39، ص 79 تا 102.

-   اجاق، سیده زهرا و سید رسول میرزایی موسوی (بهار 1395)؛ «تحلیل کنش‌های ارتباطی و مدیریت تأثیر در گروه‌های تلگرام»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین ؛ ش 5، ص 75 تا 100.

-      اخوان کاظمی، بهرام (پاییز 1386)؛ «بررسی تعاملات فرهنگ سیاسی و تحزب در ایران»، پژوهش‌نامه علوم سیاسی؛ سال دوم، ش 4، ص 7 تا 32.

-      امینی، علی‌اکبر و محمدعلی خسروی (بهار 1389)؛ «تأثیر فرهنگ سیاسی بر مشارکت سیاسی زنان و دانشجویان»، فصلنامه مطالعات سیاسی؛ سال دوم، ش 7، ص 127 تا  142.

-      اسماعیلی، حمیدرضا (1390)؛ انقلاب و فرهنگ سیاسی ایران؛ تهران: انتشارات سوره مهر.

-      بشیریه، حسین (1384)؛ موانع توسعه سیاسی در ایران؛ چ 5، تهران: گام نو.

-   پوررضا کریم‌سرا، ناصر (پاییز و زمستان 1393)؛ «تأثیر رسانه بر شبکه‌های اجتماعی و کنش اجتماعی در ایران»، فصلنامه رسانه و فرهنگ؛ سال چهارم، ش 2، ص 55 تا 72.

-      جعفرپور کلوری، رشید (1389)؛ فرهنگ سیاسی در ایران؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-      حسینی، سید مجید (بهار 1391)؛ «فیلم، معنا و تحول در فرهنگ سیاسی»، فصلنامه سیاست؛ دوره 42، ش 1، ص 151 تا 165.

-      خان‌محمدی، یوسف (1392)؛ فرهنگ سیاسی و رفتار انتخاباتی؛ تهران: انتشارات خرسندی.

-      ربانی، علی و فرهاد شایگان‌فر (زمستان 1389)؛ «فرهنگ سیاسی ایران و مؤلفه‌هایش»، فصلنامه سیاست؛ ش 4، ص 123 تا 141.

-      رجایی، فرهنگ (1386)؛ مشکله هویت ایرانیان امروز؛ تهران: نشر نی.

-   رضایی، علی‌اکبر و محمدعلی زهره‌ای (1390)؛ دیپلماسی فرهنگی؛ نقش فرهنگ در سیاست خارجی و ارائه مدل راهبردی؛ تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.

-   زندوانیان، احمد و زهره زین‌العابدینی (بهار 1395)؛ «رابطه سواد رایانه‌ای و تجربه شبکه‌های اجتماعی مجازی در دانشجویان دختر دانشگاه یزد»، نامه آموزش عالی؛ دوره جدید، سال نهم، ش 33، ص 63 تا 81.

-      ساروخانی، باقر (1391)؛ جامعه‌شناسی نوین ارتباطات (رسانه‌ها در جهان امروز)؛ تهران: انتشارات اطلاعات.

-      سریع‌القلم، محمود (1386)؛ فرهنگ سیاسی ایران؛ تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

-      شریف، محمدرضا (1381)؛ انقلاب آرام؛ درآمدی بر تحول فرهنگ سیاسی در ایران؛ تهران: انتشارات روزنه.

-      شعبانی، رضا (1386)؛ ایرانیان و هویت ملی؛ چ 2، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ اندیشه اسلامی.

-   عبداللهی‌نژاد، علیرضا، ابوذر قاسمی‌نژاد و جواد صادقی (بهار 1395)؛ «رسانه‌های اجتماعی و مشارکت سیاسی در انتخابات (رابطه استفاده از فیس‌بوک، تلگرام و اینستاگرام و مشارکت سیاسی دانشجویان در انتخابات هفتم اسفند 1394)»، مطالعات رسانه‌های نوین؛ ش 5، ص 33 تا 74.

-   علیزاده، توحید و نریمان محمدی (زمستان 1394)؛ «بررسی نقش شبکه اجتماعی وایبر در برساخت هویت نسلی جوانان»، فصلنامه مطالعات فرهنگ ارتباطات؛ سال شانزدهم، ش 64، ص 119 تا 144.

-      علم، محمدرضا (1387)؛ سهم فرهنگ سیاسی ایران در ناپایداری احزاب؛ تهران: انتشارات نیک‌فرجام.

-      قیصری، نوراله (1388)؛ نخبگان و تحول فرهنگ سیاسی در ایران دوره قاجار؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-   کاستلز، مانوئل (1393)؛ قدرت ارتباطات؛ ترجمه حسین بصیریان جهرمی؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

-      کریبر، گلن و مارتین رویستون (1390)؛ فرهنگ‌های دیجیتال؛ ترجمه مرضیه وحدانی؛ تهران: نشر ساقی.

-   کرمی، آزادالله و حجت‌الله الماسی (تابستان 1392)؛ «بررسی و مقایسه قابلیت‌های وایبر و واتس‌آپ در آموزش عالی»، فصلنامه فناوری آموزش و یادگیری؛ ش 1، ص 37 تا 56.

-   کرمانی، حسین (پاییز 1395)؛ «مشاهده مشارکتی در گروه‌های تلگرامی؛ راهنمای عمل و نمونه موردی»، مطالعات فرهنگ ارتباطات؛ سال هفدهم، ش 67، ص 53 تا 79.

-      صنیع‌اجلال، مریم (1384)؛ درآمدی بر فرهنگ و هویت ایرانی؛ تهران: انتشارات تمدن ایرانی.

-      لیمبرت، جان (1391)؛ ایران در مصاف با تاریخ؛ ترجمه سعیده ناجیان تبریز؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-      مصلی‌نژاد، عباس (1387)؛ فرهنگ سیاسی ایران؛ چ 2، تهران: فرهنگ صبا.

-      میرمحمدی، داود (1391)؛ فضای مجازی و تحولات هویتی در ایران؛ تهران: انتشارات تمدن ایرانی.

-   نجفی، یوسف و لیلا نیرومند (1395)؛ «رابطه تلگرام با بروز فردگرایی درخانواده‌ها (مطالعه موردی خانواده‌های شهر زنجان)»، مدیریت رسانه؛ ش 25، ص 21 تا 30.

-      Borzsei, Linda Kata (2013), Political culture on the national web; the role of political culture in online political activity and the case of Hungarian politics on facebook, M.A new media and digital culture, Utrecht University.

-      Brundin, Pia (2008), Politics on the Net, Orebro University.

-      Ceron, Andrea (2015), Internet, News, and Political Trust: The Difference Between Social Media and Online Media outlets, Journal of Computer-Mediated Communication, Vol.20, pp. 487-503.

-      Dashtinejad, Pejman (2015), Security System for Mobile Messaging Applications, Master of Science Thesis, Department of ICT, KTH University, Stockholm, Sweden.

-      Faraji, Forouzan & Abdolmohammad Taheri (2015), The effects of social networks (Face book, Viber, Lines) on religious aspects of eighth grade girls in the city of Shiraz in acacdemic year 2014-2015, Educational Research Journal, vol.3, pp.38-46.

-      Gustafsson, Nils (2013), Political participation, social network sites and inequality, Lund University: Faculty of Social Sciences, Department of Political Science.

-      Kempe, Emelie (2015), How social is the politics? A case study of how political parties.

-      Trentham, Barry&Sokoloff, Sandra& Tsang, Amie&Neysmith, Sheila (2015), Social media and senior citizen advocacy: an inclusive tool to resist ageism? , politics, Groups, and Identities, vol. 3, pp. 558-571, Published by Taylor& Francis.

-      Van Schie (2015),When Icarus Flew too High: Moral Mediation in Mobile Instant Messaging Apps, Master Thesis New Media and Digital Culture, University of Groningen, Nederland.