مدل‌سازی تحقق تمدن نوین اسلامی به کمک شبکه‌سازی اجتماعی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد گروه مدیریت فناوری اطلاعات

2 مدرس حوزه علمیه اهواز

3 دکترای برنامه‌ریزی درسی، مدرس دانشگاه پیام نور

چکیده

 مقالۀ حاضر یک پژوهش میان‌رشته‌ای در حوزۀ علوم اجتماعی، تاریخ انقلاب، هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مکانیک سیالات بوده که با هدف تببین چگونگی تحقق تمدن نوین اسلامی، در صدد پاسخ به این سؤالات است: ویژگی‌های حرکتیِ جریان تمدن نوین اسلامی چیست؟ مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی حرکت جریان تمدن‌ نوین اسلامی کدام است؟ با استناد به مدل‌ اکتشافی، آیا شبکه‌سازی اجتماعی می‌تواند زیرساخت مناسبی برای تحقق جریان تمدن‌ نوین اسلامی باشد؟ برای جست‌وجوی پاسخ، در مطالعه‌ای توصیفی‌کتابخانه‌ای، سی‌وپنج مقاله، بیست‌وپنج متن سخنرانی امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری، نُه کتاب و پنج منبع مرجع، مطالعه و تحلیل شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد جریان تمدن نوین اسلامی دارای ویژگی‌های حرکتی شامل اصلاح‌گری، مردمی‌بودن، نوگرایی، انعطاف‌پذیری، اتکا به خِرد جمعی، تأثیر و تأثر در سطح جهانی (سطح یک)، آرمان‌گرایی، تقید به اصول (سطح دو)، و جایگاه رهبری (سطح سه) می‌باشد. باتوجه‌به تأثیر این ویژگی‌های نُه‌گانه بر جریان، الگوریتم مسیریابی چشمه، مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی، شیوۀ حرکتی تمدن نوین اسلامی است. بر مبنای تحلیل مدل چشمه، حرکت انقلاب اسلامی ایران در مسیر تحقق این تمدن، با چالش گران‌رَوی یا ضعفِ  سرعت و وسعتِ اثرگذاری ویژگی‌های سطح یک مواجه است. برای روان‌سازی این جریان، شبکه‌سازی اجتماعی مناسب‌ترین سازوکار می‌باشد.
واژگان کلیدی: تمدن نوین اسلامی، انقلاب اسلامی، مدل‌سازی، الگوریتم مسیریابی چشمه، شبکه‌سازی اجتماعی.[1]



 

کلیدواژه‌ها


مدل‌سازی تحقق تمدن نوین اسلامی به کمک

شبکه‌سازی اجتماعی

حامد سمسار*[1]                                                                                             تاریخ دریافت: 12/06/1394

محمدصادق سمسار[2]                                                               تاریخ پذیرش: 20/09/1394

صدیقه کریمی[3]                                                                     

چکیده

 مقالۀ حاضر یک پژوهش میان‌رشته‌ای در حوزۀ علوم اجتماعی، تاریخ انقلاب، هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مکانیک سیالات بوده که با هدف تببین چگونگی تحقق تمدن نوین اسلامی، در صدد پاسخ به این سؤالات است: ویژگی‌های حرکتیِ جریان تمدن نوین اسلامی چیست؟ مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی حرکت جریان تمدن‌ نوین اسلامی کدام است؟ با استناد به مدل‌ اکتشافی، آیا شبکه‌سازی اجتماعی می‌تواند زیرساخت مناسبی برای تحقق جریان تمدن‌ نوین اسلامی باشد؟ برای جست‌وجوی پاسخ، در مطالعه‌ای توصیفی‌کتابخانه‌ای، سی‌وپنج مقاله، بیست‌وپنج متن سخنرانی امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری، نُه کتاب و پنج منبع مرجع، مطالعه و تحلیل شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد جریان تمدن نوین اسلامی دارای ویژگی‌های حرکتی شامل اصلاح‌گری، مردمی‌بودن، نوگرایی، انعطاف‌پذیری، اتکا به خِرد جمعی، تأثیر و تأثر در سطح جهانی (سطح یک)، آرمان‌گرایی، تقید به اصول (سطح دو)، و جایگاه رهبری (سطح سه) می‌باشد. باتوجه‌به تأثیر این ویژگی‌های نُه‌گانه بر جریان، الگوریتم مسیریابی چشمه، مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی، شیوۀ حرکتی تمدن نوین اسلامی است. بر مبنای تحلیل مدل چشمه، حرکت انقلاب اسلامی ایران در مسیر تحقق این تمدن، با چالش گران‌رَوی یا ضعفِ  سرعت و وسعتِ اثرگذاری ویژگی‌های سطح یک مواجه است. برای روان‌سازی این جریان، شبکه‌سازی اجتماعی مناسب‌ترین سازوکار می‌باشد.

واژگان کلیدی: تمدن نوین اسلامی، انقلاب اسلامی، مدل‌سازی، الگوریتم مسیریابی چشمه، شبکه‌سازی اجتماعی.[4]

 

مقدمه

 بی‌تردید، نوع نگاه مکتب شیعه به مقولۀ تمدن نوین، از دیگر مکاتب پراگماتیک رایجِ امروز متفاوت است. برخلاف نگاه سایرین که منبعث از واقع‌گرایی مادی و آینده‌پژوهی مبتنی‌بر تحلیل سناریوهای ممکن است، در تفکر شیعه، انگارۀ تمدن‌سازی نوین اسلامی با یک آرمان موعود به ‌نام مهدویت گره خورده و در حدود و ثغور آن تفسیر می‌شود. در این نگرش، واقع‌گرایی و آرمان‌گرایی در نسبت با تمدن‌سازی، توأمان دنبال ‌شده و از هیچ‌کدام غفلت نمی‌شود. به این معنا که فرایند بسترسازی رویداد موعود، مبتنی‌بر نگرشی واقع‌گرایانه و با تکیه بر مؤلفه‌های کاملاً ملموس، منطقی و میدانی بوده و ابتنای چشم‌انداز آرمانی آن، بر امداد موسع الهی و متکی بر برکاتِ موعود در آیات و روایات خواهد بود.

 تحقق عدالت، توحید، علم و حکمت، رشد عقول، رفاه و آبادانی، امنیت و آرامش، فراوانی و برکت و... از اوصاف تمدن موعود در روایات ائمۀ معصومین علیهم‌السلام است؛ اما توجه دقیق به این شاخصه‌ها حاکی از آن است که آن‌ها، صرفاً در یک مقدار مشخص محدود نمی‌شوند، بلکه قابل ارتقا هستند. ازاین‌رو، در تمدن آرمانی موعود، حرکت در جهت بهبود شاخصه‌های تمدنی، یک روند مستمر الی‌الابد است. به‌عبارت‌دیگر، «بشریت دارد همین‌طور این راه را طى می‌کند تا به اتوبان برسد؛ این اتوبان، دورانِ مهدویت است... این‌جور نیست که وقتى به آنجا رسیدیم، یک حرکت دفعى انجام بگیرد و بعد هم تمام بشود؛ نه، آنجا یک مسیر است. زندگى اصلى بشر و حیات مطلوب بشر، از آنجا آغاز می‌شود و بشریت تازه مى‌افتد در راهى که این راه، یک صراط مستقیم است و او را به مقصد آفرینش می‌رساند» (مقام معظم رهبری، 1393 الف).

لذا در بیان چیستیِ تمدن نوین اسلامی، این تمدن، ماهیتی سیال و از جنس حرکت خواهد داشت و نه از جنس موقعیت و مقصد؛ چراکه این‌ ضرورت یک تمدن پویا و روان به‌سوی «هدف نهایی، تعالی و تکامل و قرب الهی است» (مقام معظم رهبری، 1390 د).

 در این راستا، انقلاب اسلامی ایران، به گفته امام خمینی (ره) (1361، ج21: 180) و همچنین، در بیان مقام معظم رهبری (1370) ، آغازی بر شکل‌گیری جریان تمدن‌ساز موعود است.

 پدیدۀ انقلاب اسلامی درحقیقت، نه یک مقطع تاریخی پایان‌پذیر، بلکه یک حرکت مستمر و پیش‌رونده به‌سوی افقی مشخص و معین است که میثاق خود را تا اتصال به جریان عظیم موعود محکم می‌کند (امام خمینی، 1378ب، ج16: 230). البته این سؤال مطرح است که به‌رغم آرمان بلند انقلاب، چرا موقعیت کشور در زوایای مختلف همواره دچار فاصله‌ای معنادار با چشم‌انداز حکومت مهدوی بوده (امام خمینی، 1378، ج21: 409) و در این شرایط، چه نسبتی میان انقلاب اسلامی در ایران و آرمان تمدن موعود، متصور است؟

 پاسخ این پرسش در توجه به ماهیت حرکتی انقلاب نهفته است. واژۀ «انقلاب اسلامی» در معنای صحیح خود، نه یک وضعیت بی‌عیب‌ونقص، بلکه روندی مستمر، روبه‌جلو و سازنده است که دائماً در حال اصلاح فرایندها و تطبیق خود بر اصول اسلام است (مقام معظم رهبری، 1390الف؛ 1390 ب). با تفسیر این معنا در دکترین مهدویت، انقلاب اسلامی جریانی است که علی‌الدوام، مسیر بسترسازی را با قطب‌نمای چشم‌انداز موعود، منطبق نموده و خطاهای خود را اصلاح می‌کند.

 در یک نگاه کلان به سِیر حرکت انقلاب اسلامی ایران، می‌توان مشاهده کرد که به‌رغم تمام کاستی‌ها و نواقص و با وجود فشارها و دشمنی‌ها، مبانی حرکت و خطوط قرمز اصولی، مورد اهتمام حاکمیت و توده‌ها بوده و حرکت پیش‌روندۀ انقلاب، ادامه‌دار مانده است (مقام معظم رهبری، 1392؛ 1390ب). در‌عین‌حال، همسویی با آرمان مهدویت اهتمام دیگر حرکت انقلاب اسلامی ایران است که با جهت‌گیری‌های اصیل و ویژگی‌های اصولی خود، به آن وفادار مانده است (مقام معظم رهبری، 1368). فراتر از این‌ها، انقلاب اسلامی ایران با عزم راسخ و مقاومت و اصرار بر اصول، الهام‌بخش قلوب سلیم در خارج از مرزها بوده که این به‌نوبۀ خود، رویش‌های جدیدی را به دنبال داشته و خواهد داشت؛ تاآنجاکه امتداد فرامرزی انقلاب، در مورادی، حتی بیش از داخل، به فرایند بسترسازی رونق بخشیده است (مقام معظم رهبری، 1390ب). به‌این‌ترتیب و با استناد به سخنان حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری، انقلاب اسلامی ایران را باید یک مقیاس کوچک از جریان جهانی موعود به‌شمار آورد که می‌توان با تکیه بر تجارب میدانی آن، به شناسایی ویژگی‌های حرکت تمدن نوین اسلامی پرداخت؛ لذا سؤالات زیر، با هدف تببین چگونگی تحقق تمدن نوین اسلامی، پاسخ داده می‌شود:

ـ ویژگی‌های حرکتیِ جریان تمدن نوین اسلامی چیست؟

ـ مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی جریان تمدن‌ نوین اسلامی کدام است؟

ـ با استناد به مدل‌ اکتشافی، آیا شبکه‌سازی اجتماعی می‌تواند زیرساخت مناسبی برای تحقق جریان تمدن‌ نوین اسلامی باشد؟

 لازم به ذکر است که در فرایند شناسایی ویژگی‌ها، استناد به سخنان و منویات حضرت امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری، معتبرترین منبع برای این پژوهش خواهد بود.

روش تحقیق

 مقالۀ حاضر پژوهشی کیفی و ازلحاظ هدف، کاربردی است و بر‌اساس نحوۀ گردآوری داده‌ها، توصیفی‌کتابخانه‌ای می‌باشد. برای شناسایی ویژگی‌های حرکتیِ جریان تمدن نوین اسلامی، مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی این جریان و جست‌وجوی زیرساخت مناسب برای تحقق جریان تمدن‌ نوین اسلامی ازطریق جست‌وجوی کتاب‌ها، مجلات و اینترنت، سی‌وپنج مقاله، بیست‌وپنج متن سخنرانی امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری، نُه کتاب و پنج منبع مرجع شامل قرآن کریم، نهج‌البلاغه، بحارالانوار، اصول کافی و مصباح‌الشریعه جمع‌آوری و با روش تحلیل محتوا، تجزیه‌وتحلیل شدند. داده‌ها ابتدا در سه مقولۀ کلیِ ویژگی‌های حرکتی، مدل‌سازی حرکت و زیرساخت مناسب دسته‌بندی شدند. سپس، برای هرکدام از آن‌ها، مقوله‌های جزئی‌تر شناسایی شده و مورد بررسی قرار گرفته است.

الف. ویژگی‌های حرکتیِ جریان تمدن‌ساز نوین اسلامی

ویژگی‌های حرکتیِ جریان تمدن نوین اسلامی، با تکیه بر تجارب انقلاب‌اسلامی، عبارت‌اند از: آرمان‌گرایی، تقید‌ به اصول، اصلاح‌گری، مردمی‌بودن، نوگرایی، انعطاف‌پذیری، اتکا به خِرد‌ جمعی، تأثیر و تأثر در سطح جهانی، جایگاه رهبری.

1. آرمان‌گرایی

 حرکت تمدن موعود، آن‌گونه که از متون روایی برمی‌آید، کاملاً رو به آرمان‌های دین مبین اسلام دارد و ازآنجاکه این آرمان‌ها غایت‌ناپذیرند، این تمدن هیچ‌گاه دچار رخوت و کندی نشده و میل در رسیدن به سطوح بالاتر کمال، انگیزۀ حرکت مستمر را فراهم می‌آورد. در نگاه شهید مطهری، «عامل ‌اصلى حرکت تاریخ، فطرت تکامل‌جو و قناعت‌ناپذیر انسان است که به هر مرحله‌اى برسد، مرحلۀ بالاتر را آرزو و جست‌وجو مى‌کند. تضادها، آن‌هم نه به‌صورت دیالکتیکى، آهنگ حرکت را تندتر و سریع‌تر مى‌کند» (مطهری، 1390: 428). ازسوی‌دیگر، این وجود آرمان‌هاست که برای هر جریانی، مفاهیم بالا، پایین و عقب و جلو را معنا و به‌تبع آن، پسرفت و پیشرفت جریان را تعیین می‌کند. بدون آرمان‌ها، نسبیت همه‌چیز را فرا خواهد گرفت و در خلأِ هرگونه سمت و سو، هیچ جریانی در هیچ جهتی شکل نمی‌گیرد و حرکت تمدنی بشر دچار رکود و منجلاب و تعفن می‌شود.

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: در سابقۀ انقلاب اسلامی ایران نیز آرمان‌ها از جایگاه برجسته‌ای برخوردار است و به‌رغم تمام کارشکنی‌های داخلی و خارجی، تداوم این آرمان‌گرایی موجب استمرار روحیۀ صبر و پایداری در توده‌ها بوده و مردم به لطف وجود همین آرمان‌ها، دربرابر سختی‌ها، کوتاهی‌ها و کمبودها، نشاط خود را حفظ کرده‌اند. مقام معظم رهبری در‌این‌باره می‌فرمایند «این آرمان‌ها فطری و خدایی هستند؛ به‌ همین علت، ذاتاً کهنه‌شونده نیستند و هیچ‌گاه از طراوت و تازگی نمی‌افتند. بنابراین، جامعه‌ای نیز که به‌دنبال این اهداف والا حرکت کند، هیچ‌گاه دچار کهنگی و فرسودگی نمی‌شود و همیشه می‌تواند جوان باقی بماند (یوسف، 76؛ مقام معظم رهبری، 1390 ج).

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: بااین‌اوصاف، آرمان‌گرایی را باید به‌مثابۀ یک عامل کشش بیرونی و یک نیروی جریان‌ساز برای ایجاد حرکتی رو به مقصود و کمال نهایی در نظر گرفت. آن‌چنان‌که با جذابیت بی‌پایان خود، توده‌ها را به‌سوی خود جلب کرده، جریان به راه می‌اندازد و همواره این جریان را برای رسیدن به مرتبۀ بالاتری از تکامل، به جلو فرامی‌خواند. (اثرِ آرمان‌گرایی، حرکت رو به مقصود است).

2. تقید به اصول

 پایبندی به اصول الهی جزو ویژگی‌های ذاتی تمدن‌های دینی است؛ زیرا برخلاف مکتب ماکیاولیسم، رسیدن به اهداف و آرمان‌ها به هر شیوه‌ای ممکن نیست. برای رسیدن به یک رشد واقعی و متوازن در تمام ابعاد و آرمان‌ها، تقید به اصول، امری ضروری است. به ‌همین معنا «در اسلام، کسب‌ قدرت‌ به‌ هر قیمتی‌ وجود ندارد؛ در اسلام،‌ روش‌ها خیلی‌ مهم‌اند. امروز، اگر می‌خواهیم‌ حکومت‌ ما به‌ معنای‌ حقیقی‌ کلمه، اسلامی‌ باشد، بدون‌ ملاحظه‌ باید در همین‌ راه‌ حرکت‌ کنیم (روزنامۀ‌ جمهوری‌ اسلامی، 27/12/1379). نصرت الهی هم بستۀ به‌ همین است که ما این مبانی و اصول را حفظ کنیم» (مقام معظم رهبری، 1390 ج).

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: در خطّ‌مشی انقلاب اسلامی، پایبندی به اصول، در قالب خطوط قرمز ترسیم‌شده از سوی رهبری نظام، همواره مورد اهتمام توده‌ها و غالب مسئولین بوده است و به‌رغم فرازونشیب‌های فراوان، عدول از اصول در سیاست‌گذاری دستگاه‌های حکومتی ممکن نشده است. هرچند «سیاست‌های نظام ممکن است تغییر پیدا کند؛ اما این تغییر بایستی مبتنی باشد بر اصول اسلامی» (مقام معظم رهبری، 1390‌ د). در سوی دیگر، مردم نیز با رأی به جمهوری اسلامی و قانون اساسی اسلامی به درخواست امام (ره)، حراست از کشور در دفاع مقدس با تکیه بر اصل جهاد، تأیید منویات و اصول تبیینی از سوی مقام معظم رهبری، با حضور گستردۀ مردم در انتخابات و راهپیمایی‌ها و... پایبندی خود را به اصول و مبانی اسلامی اثبات نموده‌اند.

 البته این پایبندی، بی‌هزینه نبوده است و رهبر معظم انقلاب از چالش‌های بین حفظ اصول با پیشرفت درجهت آرمان‌ها این‌گونه سخن می‌گویند: «تحقق اهداف کلان مادی و معنوی این نظام، به‌طور طبیعی، به زمان طولانی نیاز دارد و به‌ همین علت، ممکن است این تصور در ذهن برخی پیش آید که حفظ و پایبندی به اصول و مبانی نظام، مانع از پیشرفت و محقق‌شدن اهداف شده است» (مقام معظم رهبری، 1390‌ ب). ایشان تذکر می‌هند «حفظ اصول از یک طرف و ازطرف‌دیگر، دست‌یافتن به آن اهدافی که نظام تعریف کرده است، با یکدیگر سازگار است. ما نمی‌توانیم به آن اهداف برسیم، مگر اینکه به این اصول پابند باشیم، اگر ما از اصول دست برداشتیم، هویت نظام از بین خواهد رفت، به آن هدف‌ها هم نمی‌رسیم» (مقام معظم رهبری، 1390 ‌ب).

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: براساس این گفتار، تقید به اصولی که از منشأ وحیانی برخوردارند مانند یک کانال و حریم برای رودخانه، از هرز و هدررفتن جریان در مسیرهای انحرافی جلوگیری کرده و توان توده‌ها را در بستر جریان اصیل نگاه می‌دارد تا از شدت و سرعت جریان تمدن به‌سوی آرمان‌های واقعی کاسته نشود. (اثر پایبندی به اصول، حرکت در حریم حدود است.)

3. اصلاح‌گری

 در تعالیم دین مبین اسلام، مفهوم اصلاح در تضاد با افساد تعریف می‌شود. اصلاح به‌معنای عملی است که درجهت تکامل و رشد بشریت، به بازسازی مادی و معنوی دنیا و حل مشکلات آن می‌پردازد. در بیان شهید مطهری «اصلاحات جزئى و آرام‌آرام، کمک به مبارزۀ انسان حق‌جو و حق‌طلب با انسان منحط است و آهنگ حرکت تاریخ را به سود اهل حق تند مى‌نماید و برعکس، فسادها، تباهی‌ها، فسق و فجورها کمک به نیروى مقابل است و آهنگ حرکت تاریخ را به زیان اهل حق کُند مى‌نماید» (مطهری، 1390، ج‌24: 428). با این تعریف، پیامبران و اولیای الهی بزرگ‌ترین مصلحین تاریخ بشریت‌اند که به اصلاح عقاید باطل مردم و همچنین آبادانی جهان آن‌ها در طول تاریخ مبادرت کرده‌اند. حضرت امام زمان (عج) نیز تحت عنوان مصلح جهانی، به اصلاح دنیای پس از ظهور اقدام می‌کند (مجلسی، 1404، ج53: 95). پس مطمئناً حرکت تمدن موعود نیز در ذات خود، ماهیتی اصلاح‌گر داشته و با حضور خود، در هر زمان و مکانی، به اصلاح و آبادانی بلاد و قلوب می‌پردازد.

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: انقلاب اسلامی ایران نیز با هدف اصلاح امور دینی و دنیوی کشور و رهایی از فساد و افساد طاغوت، به دست یک مصلح الهی، به جریان افتاد و در سِیر تکامل خود، اصلاح‌گری را به‌عنوان یک اصل حرکتی، در عرصه‌های خرد و کلان مورد اهتمام قرار داده است. این روحیۀ اصلاح‌گری، در توده‌ها و حاکمیت نمود یافته و منشأ برکاتی در صحنه‌های مختلف شده است. ازجمله آن‌ها می‌توان به اقدامات عمرانی و فرهنگی در سطح داخلی و بین‌الملل توسط دولت‌ و مشارکت مردمی در جهاد سازندگی، نهضت سوادآموزی، تشکیل اردوهای جهادی و فرهنگی و... اشاره کرد. لذا، ترویج این روحیۀ اصلاح‌گری و اعتقاد به ضرورت اصلاحات در هر میدان و عرصه‌ای، از لوازم اصلی تمدن‌سازی است. در‌این‌باره مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «ما به اصلاحات احتیاج داریم. اصلاحات، تصحیح روش‌ها، تصحیح هدف‌هاى مرحله‌اى، تصحیح تصمیم‌‌گیری‌ها و تعصب‌نورزیدن روى تصمیم‌‌های ناحق است. اصلاحات باید ضابطه‌‌مند و مبتنى‌بر ارزش‌ها و معیارها و خط‌کش‌هاى‌اسلامى و ایرانى باشد» (مقام معظم رهبری، 1385).

 اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: ویژگی اصلاح‌گری در جریان تمدن‌ساز را باید عامل رفع مشکلات، بهبود محیط و درنتیجه، کاهش اصطکاک جریان دانست که با اصلاح‌کردن موانع، به روان‌شدن جریان در حرکت تمدن‌سازی کمک می‌کند. (اثر اصلاح‌گری، روان‌کنندگی حرکت است.)

4. مردمی‌بودن

 مردمی‌بودن هر جریان و انقلاب، به میزان تعلق آن مجموعه به مردم بستگی دارد که در بالاترین سطح، مردم احساس و باوری واقعی نسبت‌به مالکیت انقلاب پیدا می‌کنند. در قاموس انقلاب اسلامی ایران نیز  حضرت امام (ره) (1378ب، ج14: 165) و مقام معظم رهبری (روزنامۀ جمهوری‌ اسلامی، 1/9/1379) فرموده‌اند مردم صاحبان این نظام هستند؛ زیرا اولاً اسلام بیشترین حق را در ادارۀ نظام‌های اجتماعی به مردم می‌دهد و هر دستگاه حاکم را یک دستگاه خدمتگزار برای مردم می‌داند؛ ثانیاً چون مردم تشکیل‌دهندگان و به‌وجودآورندگان این نظام بودند، زیرا این نظام مبتنی‌بر یک انقلاب بود و آن انقلاب را مردم به‌وجود آوردند؛ ثالثاً چون دخالت و نظارت مردم بیشترین تضمین را برای حفظ این نظام از انحراف می‌کند» (داعیان، 1391، به نقل از رهبری: 1) همچنین، از نظر ایشان، «در نظام اسلامی، رأی، خواسته و عواطف مردم، تأثیر اصلی را دارد و نظام اسلامی بدون رأی و خواست مردم تحقق نمی‌یابد» (روزنامۀ‌ اطلاعات، 10/06/1379).

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: در حرکت اصیل انقلاب اسلامی، همواره مردمی‌بودن و اعتقاد به مالکیت مردم یک شاخصۀ اصلی بوده که تخطی از آن، حرکت را از مسیر اصیل خود منحرف خواهد کرد. البته تداوم تعلق انقلاب به مردم و بالعکس، درحقیقت یک رابطۀ دوسویه است که نیاز به کنشی از سوی حاکمیت و واکنشی از سوی مردم دارد. دراین‌باره حضرت امام (ره) فرموده‌اند: «همه باید کوشش بکنید که رضایت مردم را جلب بکنید؛ در همۀ امور... . امروز، مردم می‌دانند که دولت از خودشان است و انتخابات هم از خودشان است. شما باید کوشش کنید که این چیزی که الان در ذهن مردم هست که دولت را از خودشان می‌دانند... از دل آن‌ها بیرون نرود» (امام خمینی، 1378، ج18: 378و379) و «ملت ما هرطور رأی داد، ما هم از آن‌ها تبعیت می‌کنیم» (امام خمینی، 1378، ج11: 34). مقام معظم رهبری نیز دراین‌رابطه تأکید می‌کنند: «جمهورى اسلامى حکومت مردم و شایستگان است. در جمهورى اسلامى، رسیدن به مقامات مؤثر در سلسله‌مراتب حکومتى، تابع صلاحیت‌هاست. هرکه صلاحیت دارد، باید در میدان‌هاى فعالیت و تلاش و مسئولیت جلو برود؛ از هر نقطۀ کشور و از هر قشر اجتماعى باشد... و امتیاز‌دادن به یک قشر خاص، با نظام جمهورى اسلامى سازگار نیست» (مقام معظم رهبری، 1384‌ الف). براین‌اساس وظایف حاکمیت را دراین‌زمینه می‌توان این‌گونه برشمرد:

ـ تعیین اولویت‌های نظام بر مبنای دغدغه‌های واقعی مردم و درجهت رضایت افکار عمومی؛

ـ توجه به رأی مردم در تصمیم‌گیری‌ها و کاستن از فاصلۀ مردم با سطوح تصمیم‌گیری؛

ـ شایسته‌سالاری در تمام صحنه‌ها و حذف هرگونه رانت و ویژه‌خواری.

 درصورتی‌که با این تمهیدات، مردمی‌بودن انقلاب به یک باور و احساس فراگیر در میان توده‌ها تبدیل شود، خود به واکنش طبیعی مردم می‌انجامد. «در اساس کار جمهوری اسلامی، اصلاحات لازم است و این اصلاحات با مشارکت کامل همۀ مردم خواهد بود» (امام خمینی، 1378، ج5: 155). «اینکه دولت ایستاده است و به‌خوبی دارد عمل می‌کند، برای این است که مردم هستند، کمک مردم است، هرجا هر نقیصه‌ای پیدا می‌شود، مردم دنبالش هستند، برای رفعش به دنبال هستند» (امام خمینی، 1378، ج18: 378و379) و با‌این‌اوصاف، «آگاهی مردم و مشارکت و نظارت و همگامی آن‌ها با حکومت منتخب خودشان، خود بزرگ‌ترین ضمانت حفظ امنیت در جامعه خواهد بود» (امام خمینی، 1378، ج4: ص248) و با این شرایط، «مردم‌ از همۀ مسئولان، جناح‌ها و احزاب‌ جلوتر هستند» (فیاض، 1388، به نقل از رهبری: 1). بنابراین، می‌توان گفت که توده‌ها در واکنش به خدمات یک نظام مردمی، بازخورد مثبت خود را این‌گونه ابراز می‌کنند:

ـ همکاری و مشارکت فعال مردم در جریان سازندگی، اصلاحات و رفع مشکلات؛

ـ مراقبت مداوم از امنیت و کیان نظام اسلامی با انگیزۀ بالا؛

ـ نظارت و ارزیابی بر تمام عملکردها از مردم و مسئولین در هر مکان و مسند.

که درنتیجۀ آن، «مشارکت مردم» به افزایش فعالیت‌های سازندگی، «مراقبت مردم» به رعایت خطوط قرمز در فعالیت‌ها و «نظارت و ارزیابی مردم» به ترویج و ارتقای عملکردهای مثبت و کاهش عملکردهای منفی در حوزه‌های مختلف می‌انجامد و تمام این آثارِ سازنده حاصل انگیزه‌ای سرشار است که از درون توده‌ها می‌جوشد.

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: در تمدن نوین اسلامی، حضور مردم در صحنه‌ موجب حرکتی خودجوش در تمامی عرصه‌ها می‌شود و توده‌ها، همانند صحنه‌های تاریخی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، در هر زمینه‌ای به‌دنبال روزنه‌های مشارکت در پیشبرد اهداف، بی‌قراری کرده و از هم سبقت می‌گیرند. آن‌گونه که در قرآن کریم می‌فرماید: «در نیکی‌ها پیشى گیرید. هرجا که باشید، خدا همۀ شما را فراهم آورَد»[5]. لذا، بنابر اصل )فَاسْتَبِقُوا الْخَیرَاتِ(، عناصر قوی‌تر به‌جای آنکه بزرگ‌تر، حجیم‌تر و کندتر شده و مانعی در حرکت جریان باشند، کوچک‌تر و سریع‌تر شده و به افتخار حضور در خط مقدمِ جریان و شکستن مرزهای پیشرفت نائل می‌شوند. لذا، این مردمی‌بودن متضمن درون‌زایی و خودجوش‌بودن حرکت جامعۀ تمدن‌ساز است. (اثر مردمی‌بودن، درون‌زایی حرکتی است.)

5. نوگرایی

 نوگرایی به‌معنای روحیه‌ای اصلاح‌گر که صرفاً در پی حل مسائل نیست، بلکه به‌دنبال حل آن‌ها با طرحی نو و تازه است و در این راه، از تکرار تجارب گذشته و درجازدن، گریزان و به‌دنبال فتح قله‌های جدید است. این درحقیقت به‌معنای تحول همراه با تکامل است که در نگاه مقام معظم رهبری، یعنی پیش‌رفتن به‌سمت آنچه درست‌تر است؛ آنچه کامل‌تر است؛ یعنی آنچه ساختیم، ببینیم نقص‌هایش کجاست، آن را برطرف کنیم؛ ببینیم کجا کم داریم، آن را اضافه کنیم. این جریان بایستی ادامه پیدا کند» (مقام معظم رهبری، 1390 ب). بنابراین، نوگرایی را می‌توان یک اصل در حرکت‌های توحیدی دانست؛ زیرا با نگاه توحیدی به نظام خلقت، این باور شکل می‌گیرد که همیشه یک راه بهتر و کامل‌تر از قبل وجود دارد. درحقیقت، از نظر یک انسان مؤمن، جهان آفرینش به‌مثابۀ کارگاه شناخت مقام ربوبی است. لذا شناخت اجزای جهان نیز با هدف افزایش معرفت به آن مقام لایتنهی انجام می‌شود که این معرفت با هر مشاهده و هر تلاش خالصانه، یک مرحله ارتقا می‌یابد و در این فرایند بی‌انتها، هرآینه معرفتی تازه و شناختی نو‌به‌نو نهفته است که راه‌های جدیدی دربرابر آدمی می‌گشاید و به این معنا، بی‌اعتنایی، به نوگرایی در مسیر معرفت الهی که هدف و آرمان بلند خلقت است، خدشه وارد خواهد کرد.

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: در تاریخ انقلاب اسلامی ایران، نوگرایی جلوه‌های مهمی در صحنه‌های مختلف داشته و مورد تأکید مقام معظم رهبری قرار گرفته است. «مسئلۀ رویش‌هاى ‌نوبه‌نو در نظام جمهورى اسلامى، یکى از اساسى‌ترین و مهم‌ترین مسائل است. اگر هر انقلابى و هر حرکت و نهضتى در عالم، رویش‌هاى نوین و پى‌درپى نداشته باشد، محکوم به زوال و فناست. جمهورى اسلامى در طول این ۳۵ سال توانسته است در هر برهه‌اى از خود، جلوه‌اى نو و متناسب با نیاز بُروز بدهد» (مقام معظم رهبری، 1393 ب). همچنین «اصلاح روش‌ها به‌صورت روز‌به‌روز و نوبه‌نو» (مقام معظم رهبری، 1384 ب)، اتخاذ یک روند دائمی توسط مجموعه‌دستگاه‌ها برای انتخاب آنچه درست‌تر و کامل‌تر است» (مقام معظم رهبری، 1390 ب) و نوگرایی در فقه اسلامی برای پاسخ به مسائل و چالش‌های جدید حکومتی و سایر مسائل نو در جامعه (مقام معظم رهبری، 1389)، همگی از مصادیق تأکیدات ایشان درباب نوگرایی است.

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: بر‌این‌اساس، در حرکت تمدن نوین اسلامی، نوگرایی را باید نیروی مهیجی دانست که برای حرکت ‌روندۀ جریان به هر سو و شکستن مرزهای دانش، تولید انگیزه نموده و بسنده‌کردن به شرایط فعلی را نامطلوب می‌سازد. (اثر نوگرایی، روندگی همه‌جانبۀ حرکت است.)

6. انعطاف‌پذیری

 هنگامی‌که یک تمدن پیشرو در مسیر حرکت خود، با راهی بهتر و بستری مهیاتر مواجه می‌شود یا اینکه با مانعی سخت و غیرقابل‌نفوذ برخورد می‌کند، در هر دو حالت، به یک تغییر جهت موقتی یا دائم در مسیر قبلی خود اقدام می‌کند. در غیر این صورت، حرکت این تمدن پس از مدتی کُند، متوقف و به زوال کشیده خواهد شد. بنابراین، هر تمدنی باید از فرایند تغییرات مثبت استقبال کند که از آن می‌توان به انعطاف‌پذیری تمدن تعبیر کرد.

 تاریخ ایران یک نمونۀ کامل از تمدنی انعطاف‌پذیر ترسیم می‌کند که توانسته در مواجهه با تمدن‌های مهاجم همچون روم و مغول، با انعطاف‌پذیری‌های بی‌نظیر خود، از آن‌ها گذر نماید و در برخی موارد، تمدن مهاجم را به‌تدریج در خود حل نموده و توان آن‌ها را در رشد و پیشبرد آرمان‌های خود، به خدمت درآورد.

 در تعالیم مکتب تشیع نیز انعطاف‌پذیری هنگام مواجهه با خطرات، مصداق دارد. آنجا ‌که درجهت حفظ حیات دین و دین‌داران جامعه، احکامی چون تقیه، احکام ثانویه، حکم جهاد و... از سوی جایگاه ولایت و مرجعیت صادر می‌شود.

به بیان مقام معظم رهبری، نظام اسلامی دارای انعطاف‌پذیری «در سازوکارها، خطوط و شکل حرکت است و تغییر در سیاست‌ها و نظام‌ها و تدابیر می‌تواند مانع از تحجر بشود و با تکیه بر آرمان‌های همیشه جوان و نو، نظام اسلامی را همیشه جوان، شاداب، بالنده و پیش‌رونده نگه دارد». البته دراین‌میان «برداشت خطرناکی که باید از آن بر حذر بود، اشتباه‌گرفتن انعطاف با انحراف و کوتاه‌آمدن در مقابل فشارهای بیرونی است. نباید در هیچ مسئله‌ای، از اصول و مبانی کوتاه آمد؛ چراکه این مسئله تجدیدنظر و انحراف است، نه انعطاف» (مقام معظم رهبری، 1390 الف).

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: در تاریخ انقلاب اسلامی ایران نیز انعطاف‌پذیری را می‌توان در مقاطعی مشاهده نمود. موضوعاتی چون مماشات با ریاست جمهوری بنی‌صدر، پذیرش قطعنامۀ 598، تعلیق موقت فعالیت‌های هسته‌ای، مقولۀ نرمش قهرمانانه و... به‌رغم آنکه از سرفصل‌های پر‌چالش و حاشیه‌دار تاریخ انقلاب هستند و ابهامات پیرامون علل و عوامل آن‌ها فراوان است، لیکن هریک را باید از مصادیق انعطاف‌پذیریِ انقلاب در مواجهه با حوادث مختلف برشمرد.

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: انعطاف‌پذیری در جریان تمدن موعود نیز به اتکای همین تجارب، قابل‌تصور است. هرچند که امروز تعیین مصادیق آن در تمدن موعود آسان نیست، بااین‌حال، از سنت‌های دائم خداوند متعال که برای آزمایش و رشد بشریت، او را در شرایط مختلف قرار می‌دهد، چنین برمی‌آید. البته به‌نظر می‌رسد که ویژگی انعطاف‌پذیری در تمدن موعود نه به‌منظور مواجهه با موانع سخت و بزرگ که اقتضای آن تمدن انعطاف دربرابر موانع نیست، بلکه در هنگام انتخاب مسیرهای بهتر و مؤثرتر به‌کار می‌آید. (اثر انعطاف‌پذیری، انعطاف‌پذیری حرکت است.)

7. اتکا به خِرد جمعی

 توجه به اصل شور و مشورت موضوعی است که در مبانی دینی مورد تأکید قرار گرفته است (شوری، 38؛ آل عمران، 159؛ شریف الرضی، 1414ق: 500). در تاریخ اسلام نیز رخدادهایی نظیر ماجرای جنگ احزاب، از نمونه‌های تاریخیِ به‌کارگیری اصل مشورت توسط بزرگان دینی است و این بدان‌معناست که اولیای خدا که خود مصداق واقعی عقل کامل‌اند و واجد عصمت از هرگونه خطای مادی و معنوی هستند، بر اصل شور و مشورت تأکید داشته‌اند. دراین‌باره شهید مطهری می‌فرماید: «پیغمبر نیامده است که تمام قواى وجود بشر را معطل کند، بگوید شما فکر نکنید، تمام کارها را ما به‌جاى شما انجام مى‌دهیم. این امر خلاف نظم عالم است.[6]» زیرا همان‌گونه که عنوان شد، هدف و آرمان خلقت، عبودیت و شناخت مقام باری تعالی توسط نوع بشر است. پس برای رسیدن به این هدف، عقل کل بشر و عموم مردم می‌بایست در فرایند شناخت خلقت که کارگاه شناخت الهی است، درگیر شود و به‌دنبال حل مشکلات و پاسخ مسائل برآید و این حضور جمعی برای خردورزی، تأیید الهی را نیز در پی دارد. آن‌گونه که حضرت علی (ع) خطاب به خوارج نهروان می‌فرمایند: «دست خدا بر سر جماعت است. از تفرقه بپرهیزید؛ زیرا شخصِ تک‌رو شکار شیطان است، همان‌گونه که گوسفندِ تک‌رو طعمۀ گرگ است» (ابن ابی الحدید، ج8: 112).

از سوی دیگر، در حوزۀ علوم دینی نیز الگوی خرد جمعی کارگشا است؛ چراکه مفاهیم وحیانی و حتی روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌عنوان سرچشمه‌های حقیقی علم و دانش، دارای معانی چندلایه‌ای و ذووجوه‌اند که در طول زمان‌ها و دوره‌های مختلف، با رشد عقل و خِرد بشری جلوه‌ای تازه از آن‌ها نمایان می‌شود و ازاین‌رو، برای رسیدن به کُنه حقایق آن، هم متون وحیانی در جایگاه مفهوم و هم عقل و دریافت بشری در جایگاه مفسر مفهوم، هر دو حائز اهمیت خواهند بود و بی‌تردید، اجماع عقول متخصص و متدین در موضوعات متنوع، ابعاد بیشتری از حقیقت آن موضوع را آشکار می‌سازد.

در جریان تمدن‌سازی اسلامی نیز هنگام رویارویی با مشکلات و حوادث، با استناد به الگوی خِرد جمعی، نوعی عزم همگانی برای رسیدن به راه‌حل‌ها لازم است. دراین‌باره مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «گفتمان اصلی ملت، این است که هـــمه، راه‌هایی را برای تقویت نظام، اصلاح کارها و روش‌ها، گشودن گره‌ها، تبیین آرمان‌ها و هدف‌ها برای آحاد مردم، استفاده از نیروی عظیم ابتکار و حرکت و خواست و انگیزه و ایمان این‌ مردم و راه به‌سمت آرمان‌های عالی پیدا کنند» (نشریۀ‌ شما، 23/04/1379).

 اما در منابع اسلامی، مقدمات و ملزوماتی برای رسیدن به الگوی خرد جمعی در نظر گرفته می‌شود[7] که به‌اختصار، شرایط رسیدن به خِرد جمعی را می‌توان این‌گونه برشمرد:

ـ مشورت و نظرخواهی می‌بایست در اموری صورت گیرد که در قلمرو دین محسوب شده و خارج از خطوط قرمز، جای هیچ‌گونه شور و نظرسنجی نیست؛

ـ رسیدن به این باور و اعتقاد که حقیقتِ هر موضوع در تکثر آرا و با مشاهدۀ جنبه‌های مختلف موضوع، نهفته است؛

ـ عزم گروهی و همگانی برای رسیدن به پاسخ‌ها و راه‌حل‌ها هنگام مواجهه با چالش‌ها؛

ـ اعتقاد به اینکه هنگام تلاشِ جمعی برای کشف و شناخت است که خدای متعال هدایتگری می‌کند؛

ـ وزن و ارزش نظر افراد مختلف برای مشورت، به تناسب توان روحی و عقلی‌شان و تخصص و تجارب در زمینه‌های مختلف، متفاوت است؛

ـ در الگوی خِرد جمعی، اهمیت هر نظر بیش از نظردهندۀ آن است. به این معنا که هر رأی و نظری فارغ از اعتبار نظردهندۀ آن، در بوتۀ آزمایش افکار سایرین تجزیه‌‌‌‌‌و‌تحلیل می‌شود که این به شایسته‌سالاری نظرات می‌انجامد.

نقش میدانی این ویژگی درتاریخ انقلاب اسلامی: ازجمله نمونه‌های مراجعه به خِرد جمعی در تاریخ انقلاب اسلامی، می‌توان به تشکیل مجالس مختلف شورایی نظیر شورای اسلامی، شورای نگهبان، خبرگان رهبری، تشخیص مصلحت نظام و... و از سوی مردم نیز برگزاری همه‌پرسی قانون اساسی، انتخابات و رأی‌گیری‌های مختلف و... اشاره کرد. مقام معظم رهبری، در بیاناتی پیرامون اقتصاد مقاومتی، از عقل و خِرد جمعی و نتایج آن می‌گویند: «سیاست‌های اقتصاد مقاومتی تراوش‌شدۀ عقل جمعی است؛ یعنی محصول یک فرایند معقول و مدبّرانه‌ای است». ایشان نتیجۀ این خِرد جمعی را این‌گونه بیان می‌فرمایند: «لذاست که اقتصاد مقاومتی را همه تأیید کردند، یعنی من یک مورد سراغ ندارم که این سیاست‌ها را تخطئه کرده باشند. نه، همه قبول کردند» (مقام معظم رهبری، 1394 الف).

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: ویژگی خِرد جمعی، یک سازوکار انتخاب و تصمیم گروهی است و براین‌اساس، در جریان تمدن‌سازی نیز هر عنصر فردی یا گروهی، جریان را به یک جهت می‌کشاند و درنهایت، جریان به‌سمت برآیند مجموع جهت‌ها حرکت می‌کند و لذا، از این حالت می‌توان به «جهت‌گیری برآیندی» تعبیر نمود. ازآنجایی‌که در این روش، نظر همگان به‌تناسب لحاظ می‌شود، هر مسیری که انتخاب شود و مورد استفاده قرار می‌گیرد، از حمایت و تأیید همگانی برخوردار است. (اثر خِرد جمعی، جهت‌گیری برآیندی حرکت است.)

8. تأثیر و تأثر در سطح جهانی

برخلاف ادیانِ ابراهیمی دیگر که وسعت تعالیمشان عموماً در یک قلمرو خاص یا قومی خاص محدود می‌شد، دین مبین اسلام از همان ابتدا داعیۀ )و ما هو الا ذکر للعالمین( (قلم، 52) داشته و گسترۀ مخاطبین خود را سراسر عالم معرفی می‌نماید. علت هم بر کسی پوشیده نیست؛ زیرا خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «پس حق‌گرایانه به‌سوى این دین رو کن، با همان فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته است.[8]» لذا، گرایش به دین اسلام مبتنی‌بر فطرت الهی نوع بشر است و این خود دلیلی بر جهان‌شمولی تعالیم این دین است. ازهمین‌رو شعاع حرکت تمدن موعود نیز در جهت تکمیل بنای دین مبین اسلام و استقرار آرمان )لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کلِّهِ([9]، پهنای عالم را دربرگرفته تاآنکه «فوج‌فوج مردم به دین خدا وارد می‌شوند[10]»  و تعالیم و اصول دین اسلام را می‌پذیرند. بنابراین، تأثیر حرکت این تمدن‌ در شعاع جهانی و با مخاطب جهانی (یزدی حائری، 1422: 282) امری محتوم و قطعی است.

البته این رابطه یک‌سویه نیست. قدر مسلم، این حرکت، در اصول و آرمان‌های خود، به‌سبب اتصال به مبانی وحیانی، هیچ‌گونه اثر و نفوذی نخواهد پذیرفت؛ لیکن در زمینۀ شیوه‌ها و ابزار، از تجارب سایرین بهره می‌گیرد؛ زیرا در تعالیم دین مبین اسلام، طبق حدیث شریف «اطلبوا العلم ولو بالصین» (عاملی، 1414: 27) استفاده از علوم و تجارب سایرین، آنجا که مغایر با اصول اسلامی نباشد، مورد تأکید قرار گرفته است. کمااینکه «مسلمانان در نیمۀ دوم سدۀ دوم هجری، از گنجینه‌های پزشکی یونان استفاده‌های زیادی کردند» (ولایتی، 1384: 3؛ آیت‌اللهی، 1382: 17).

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: این تأثیر و تأثر در انقلاب اسلامی ایران نیز نمود یافته است. انقلاب اسلامی ایران اثرات غیرقابل‌کتمانی را در سراسر جهان بر جا گذاشته است که شاید در بهترین تعبیر، از آن به «صدور انقلاب» (امام خمینی، 1378، ج۱۲: 148) یاد می‌شود. «اینکه امروز در سرتاسر دنیا، گرایش و ایمان اسلامی زنده شده است؛ ملت‌ها در شمال آفریقا و در خاورمیانه و در شرق و غرب کشورهای اسلامی بیدار شده‌اند و جوانان مسلمان در کشورهای گوناگون، به زیبایی‌های دین و قرآن رو آورده‌اند، همه حاکی از این است که انقلاب اسلامی در اولِ وقوع خود صادر شده است» (مقام معظم رهبری، 1372).

 از سوی ‌دیگر، به‌کارگیری برخی شیوه‌ها و روش‌های تمدن غربی درزمینۀ تقسیم قوا، نهادسازی، قانون اساسی، انتخابات و... همراه با اصلاحات لازم در راستای انطباق با شریعت اسلامی، نشانۀ تأثیر‌پذیری انقلاب اسلامی از دیگر تمدن‌هاست و این درواقع، بیانگر آن است که در تمدن اسلامیِ موعود نیز علاوه‌بر اهتمامی که به جهان‌گیر‌شدن شریعت اسلامی و کلمۀ توحید وجود دارد، توجه به دستاورد تمدن‌های دیگر، به‌شرط آنکه دچار تضاد و تعارضی با مبانی اسلامی نباشد، ممکن و بلکه به دو علت، ضروری است: اول آنکه جامعۀ اسلامی و مسلمانان، به‌سبب برخورداری از مبانی وحیانی، خود را بی‌نیاز از جامعۀ بشری نپنداشته و دچار رخوت و غرور نشوند؛ دوم آنکه مسلمین به‌سبب تکلیفی که در اکتساب علوم و تجارب مختلف، حتی در نقاط دوردست عالم دارند، به ایجاد رابطه و تعامل با مردمان دیگر، شناخت نقاط قوت و ضعف آن‌ها و ارزیابی میزان آمادگی‌شان جهت پذیرش احکام الهی پرداخته و به‌این‌ترتیب، تمدن اسلامی از تمام ظرفیت‌ها و دستاوردهای جامعۀ بشری برای بسط و شکوفایی خود و رسیدن به حاکمیت جهانی دین خاتم استفاده نماید (توبه، 33).

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: براین‌اساس، تأثیر و تأثر جهانی را باید عامل پیوستگی جریان تمدن‌ساز موعود در سطح جهان دانست که تمام ظرفیت ابنای بشر را در خدمت گسترش شریعت اسلامی و درعین‌حال، رسیدن به رستگاری دنیا و آخرت به‌کار می‌گیرد. (اثر تأثیر و تأثر در سطح جهانی، پیوستگی حرکت در تمام عالم است.)

9. جایگاه رهبری

 رهبری در تمدن اسلامی، بنابر تصریح متون دینی و روایی، یک مرتبۀ میانی در سلسله‌مراتب حاکمیت الله است و لذا، این جایگاه به‌هیچ‌وجه خارج از شرایطی که تحت عنوان ولایت امام معصوم یا ولایت فقیه (در زمان غیبت) مطرح می‌شود، قابل‌احراز نیست. مقام معظم رهبری در‌این‌باره می‌فرمایند: «در نظام جمهوری اسلامی، رهبری فقط تابع این نیست که کسی او را به‌خاطر اینکه شرایط را از دست داده، عزل کند؛ اگر این شرایط در او وجود نداشته باشد، خودش به‌خودی‌خود عزل ‌شده است» «ولایت فقیهی که امام بزرگوار ما معنا کردند، یعنی یک مدیریت زنده و بالنده و پیشرونده. رهبری، یک مدیریت است؛ به این معنا که از حرکت کلیِ نظام مراقبت کند. درواقع، رهبری، یک مدیریت کلان ارزشی است. مسئولین در بخش‌های مختلف، مسئولیت‌های مشخصی دارند. در همۀ این‌ها، رهبری نه می‌تواند دخالت کند، نه حق دارد دخالت کند، نه قادر است دخالت کند. بله، آنجایی که اتخاذ یک سیاستی منتهی خواهد شد به کج‌شدن راه انقلاب، رهبری مسئولیت پیدا می‌کند.» در ادامه، ایشان مسئولیت رهبری را این‌گونه بیان می‌کنند: «حرکت کلان و کلیِ نظام اسلامی به‌سمت آن آرمان‌ها باید منحرف نشود؛ اگر منحرف شد، باید گریبان رهبری را گرفت، او را بایستی مسئول دانست؛ او مسئول است که نگذارد» (مقام معظم رهبری، 1390‌ د). بیانات حاکی از آن است که رهبری، در جامعۀ اسلامی، به‌عنوان بالاترین جایگاه و موقعیت، مسئولیت مدیریت و مراقبت از حرکت تمدنی در مقیاس کلان را بر عهده دارد که از‌جملۀ آن ها، تعیین مصادیق آرمان‌ها و اصول و خطوط قرمز به‌تناسب شرایط روز جامعه و گفتمان‌سازی در آن راستاست تا مردم نیز بر‌اساس آن گفتمان، جهت‌گیری فعالیت‌هایشان را در مقیاس خُرد، بر مصادیق مورد‌ نظر رهبری منطبق سازند.

نقش میدانی این ویژگی در تاریخ انقلاب اسلامی: این رویه در طول تاریخ انقلاب نیز مسبوق به سابقه است و رهبری جامعه، آنجا که خطر انحراف را در حرکت اصیل انقلاب احساس کرده، وارد صحنه شده و ایفای نقش نموده است. از مدیریت جریان انقلاب در زمان طاغوت، مدیریت هشت‌سالۀ دفاع مقدس و... در دورۀ رهبری حضرت امام خمینی (ره)، تا توجه به شبیخون فرهنگی، نهضت تولید علم، نظریۀ اقتصاد مقاومتی و... در دورۀ زعامت مقام معظم رهبری همگی نمونه‌های از نقش‌آفرینی رهبری در حرکت تمدنیِ انقلاب اسلامی در مقیاس کلان است.

اثرات این ویژگی بر حرکت جریان تمدن‌سازی: نقش رهبری در جریان تمدن‌سازی اسلامی به‌مثابۀ جریان پیش‌گامی است که خط حرکت را به‌تناسب شرایط جامعه مشخص می‌نماید تا مسیر جریان در مقیاس کلان مشخص شده و توده‌های مردم فعالیت‌های خود را در آن جهت تنظیم نمایند. به‌این‌ترتیب جریان تمدنی، با بهرمندی از عنصر هدایت رهبری، در مسیر اهداف و آرمان‌ها و در بستر اصیلِ خود جریان خواهد داشت. (اثر جایگاه رهبری، حرکت هدایت‌شونده است.)

 درمجموع، ویژگی‌های شناسایی‌شدۀ نُه‌گانه و اثرات آن‌ها بر جریان تمدن‌سازی در جدول شمارۀ 1 بیان می‌شود.

ویژگی حرکتیِ تمدن نوین اسلامی

اثر بر جریان تمدن‌سازی

1

آرمان‌‌گرایی

حرکتِ رو به مقصود

2

پایبندی به اصول

حرکت در حریم حدود

3

روحیۀ اصلاح‌گری

روان‌کنندگی حرکت

4

مردمی‌بودن

درون‌زایی حرکت

5

نوگرایی

روندگی همه‌جانبۀ حرکت

6

انعطاف‌پذیری

انعطاف‌پذیری حرکت

7

خرد جمعی

جهت‌گیری برآیندی حرکت

8

تأثیر و تأثر جهانی

پیوستگی حرکت

9

جایگاه رهبری (جریان پیش‌گام)

حرکت هدایت‌شونده

جدول شمارۀ 1. جدول مؤثر و اثر: تأثیر ویژگی‌های حرکتیِ تمدن نوین اسلامی بر جریان تمدن‌سازی

ب. مدل‌سازی جریان تمدن نوین اسلامی

 مدل‌سازی برای پدیده‌ها و مفاهیم، موضوعی است که از اعتبار دینی در آیات و روایات برخوردار است. این شیوه که در علوم قرآنی به «ضرب ‌المثل» تعبیر می‌شود، به‌دنبال تبیین مفاهیم ذهنی با استفاده از تشبیهات عینی است (سیوطی، 1321:1376). «در قرآن، مسائل عقلی بسیاری وجود دارد که اکثر مردم قابلیت فهم و جذب آن را پیدا نمی‌کنند و از سوی ‌دیگر، مردم به محسوسات و عینیات عادت کرده‌اند؛ بدین‌خاطر، خداوند متعال برخی از مفاهیم بلند عقلی را در قالب مَثل‌ها بیان فرموده است تا عموم مردم آن‌ها را به‌تناسب ادراک خود دریابند» (مکارم شیرازی، 1378: 13). تعابیری همچون )مَثَلُ الَّذینَ...( (جمعه، 5) یا تعابیر مشابه دیگر (رعد، 35؛ عنکبوت، 41) را می‌توان ازاین‌دست برشمرد. این شیوۀ تبیینی در روایات نیز مصداق دارد؛ آنجا که پیامبر اکرم (ص) قرآن کریم را به طعام گستردۀ الهى تشبیه می‌نمایند[11] (علم الهدی، 1998:354) و غیره. استفاده‌های متعدد از مثل‌ها در آیات و روایات، دارای این پیام ضمنی است که نظام خلقت دارای الگوهای تکرارپذیر در موقعیت‌های ملموس و غیرملموس است و خداوند با ارائۀ سرنخ‌هایی در پدیده‌های عینی و ملموس، شناخت انسان از مفاهیم نأمانوس و غیرملمومس را ممکن می‌سازد که بی‌شک، این از جلوه‌های لطف و هدایت الهی برای آدمی است.

 در بحث تمدن نوین اسلامی نیز مدل‌سازی، با هدف شناخت شیوۀ حرکت جریان تمدن‌ساز موعود و ملموس‌ساختن آن، امری ضروری است. در این راستا، باتوجه‌به ویژگی‌های حرکتی تمدن‌ نوین اسلامی و همچنین، بررسی اثر وضعی هرکدام بر حرکت، باید مدلی را جست‌وجو نمود که دارای حرکتی رو به مقصود (اثر آرمان‌گرایی)، در حریم حدود (اثر پایبندی به اصول)، روان‌کننده (اثر اصلاح‌گری)، درون‌زا (اثر مردمی‌بودن)، ‌رونده (اثر نوگرایی)، انعطاف‌پذیر (اثر انعطاف‌پذیری)، دارای جهت‌گیریِ برآیندی (اثر خِرد جمعی)، پیوسته (اثر تأثیر و تأثر جهانی) و هدایت‌شونده (اثر جایگاه رهبری) باشد.

 در مباحث مربوط‌ به هوش مصنوعی، موضوعی تحت عنوان هوش ازدحامی[12] (زیرمجموعه‌ای از الگوریتم‌های زیستی تکاملی) وجود دارد که در آن، از الگوی رفتاریِ موجودات مختلف در طبیعت برای رسیدن به بهترین و بهینه‌ترین راه‌حل‌ها استفاده می‌شود: مواردی از قبیل الگوریتم حرکتی مورچگان، کلونی زنبورها، الگوریتم ازدحام ذرات و غیره (ویکی‌پدیا فارسی، 2016)؛ اما آنچه در این پژوهش جهت مدل‌سازی حرکت تمدن نوین اسلامی برای اولین‌بار معرفی می‌شود، «الگوریتم مسیریابی چشمۀ آب» است که در آن، ویژگی‌های رفتاری نُه‌گانه به نهایت خود می‌رسد.

 در این الگوریتم، طبق مَثل معروف «آب راه خود را پیدا می‌کند»، چشمه پس از جوشش (درون‌زایی)، به‌سبب ماهیت سیال خود، به تمام اطراف گسیل شده و به هر گوشه و کنجی ورود می‌کند (‌روندگی همه‌جانبه). سپس، به‌سمت سراشیبی‌ها جاری شده و هر موضع شیب‌داری مقداری در جهت‌گیری جریان تأثیر می‌گذارد (جهت‌گیری برآیندی) و موقعیتی که از شیب بیشتری برخوردار است، کل جریان چشمه را به‌سمت خود متمایل می‌سازد (پیوستگی). هرچند ممکن است چشمه در میانۀ راه دچار موانع یا چاله‌های انحرافی شود؛ لیکن هر چاله پس از پُرشدن، جذابیت خود را از دست داده و چشمه مجدداً شروع به مسیریابی می‌کند (انعطاف‌پذیری). این الگوریتم که در نمودار شمارۀ یک نمایش داده شده است، در طول مسیر چشمه ادامه می‌یابد. همچنین، در طی این جریان، چشمه به کنارزدن موانع مزاحم و ناهمواری‌های کوچک و همچنین، سایش تدریجی موانعِ سخت و بزرگ می‌پردازد (روان‌کنندگی).

چشمه همواره حرکتی روبه پایین و به‌سوی دریا یعنی پایین‌ترین ارتفاع دارد (رو به مقصود). درصورتی‌که جریان چشمه مستمر و ادامه‌دار باشد، به‌تدریج حریم و کانال چشمه شکل می‌گیرد که موجب تقویت جریان و افزایش سرعت چشمه شده و از انحراف حرکت در مواقع و مواضعی که شدت جریان کم است، جلوگیری می‌کند (در حریم حدود). البته مدل حرکتی چشمه به‌سبب عدم اشراف بر تمام مسیر و جهل نسبت‌به آینده، به یک حرکت کورکورانه شبیه است که این موضوع برای هر چشمه سرانجام متفاوتی را رقم می‌زند. از جاری‌نشدن، راکد و متعفن‌شدن، تا سرازیر‌شدن به باتلاق‌ها و مرداب‌ها. درحالی‌که اگر جریان چشمه توسط یک جریان «پیش‌گام واصل به دریا» هدایت شود، به یک نهر آب تبدیل شده و حیاتش تا رسیدن به مقصد پایانی تضمین می‌شود. در این حالت، می‌توان گفت که جریان از ویژگی هدایت بهره‌مند است (هدایت‌شونده).

 

 

 

 

آیا همچنان شیب‌ وجود دارد؟

 

جوشش چشمه

 

بله

 

خیر

 

جاری‌ماندن چشمه در مسیر شیب‌دار

 

 

 

آیا شیب بیشتری وجود دارد؟

 

پخش‌شدن به اطراف        تا رسیدن به شیب

 

خیر

 

جاری‌شدن چشمه در    مسیر شیب‌دار جدید

 

بله

 

نمودار شمارۀ 1.  فلوچارت الگوریتم مسیریابی چشمه، در شکل ساده و با حذف جزئیات

1. سطح‌بندی ویژگی‌های نُه‌گانه به‌وسیلۀ آنالیز مدل چشمه

 همان‌گونه که عنوان شد، در تحلیل مدل حرکتی چشمه، ویژگی‌های نُه‌گانه به سه سطح تقسیم می‌شود: ویژگی‌های درون‌زایی، روندگی همه‌جانبه، جهت‌گیری برآیندی، پیوستگی، انعطاف‌پذیری و اصلاح‌گری متعلق به سطح یک است. این ویژگی‌ها درحقیقت، با ماهیت سیال جریان در ارتباط‌اند و اگر چشمه در همین ویژگی‌ها محدود شود، از جاری‌شدن بازمی‌ماند؛ لیکن درصورتی‌که حرکت چشمه از ویژگی‌های سطح دو یعنی رو به مقصود ‌بودن و تقید به حدود برخوردار شود، جریان بلندمدتی برای چشمه فراهم می‌آید که البته نهایت جریان آن نامشخص است و سرانجام، در ویژگی سطح سه، یعنی هدایت جریانِ پیش‌گام است که رسیدن به مقصود، دریا، برای چشمه تضمین می‌شود.

سطوح

ویژگی‌های هر سطح

کارکرد سطوح

یک

درون‌زایی، ‌روندگی، جهت‌گیری برآیندی، پیوستگی، انعطاف‌پذیری، اصلاح‌گری

تضمین سیال‌بودن جریان

دو

رو به مقصود بودن، تقید به حدود

تضمین تداوم جریان در بلندمدت

سه

هدایت‌شوندگی

تضمین رسیدن به مقصود

جدول شمارۀ 2. سطح‌بندی ویژگی‌های نُه‌گانه

به‌طورکلی، الگوریتم مسیریابی چشمه مدلی است که با قدرت انطباق بالا در تبیین مفاهیم متعددی به‌کار می‌آید. دراین‌باره تفسیر تمدنی کلمۀ «لا اله الا الله» به‌عنوان شعار اصلی حرکت تمدن اسلامی، به‌عنوان گواه ادعا و آزمونی برای کارآمدی این مدل بررسی می‌شود.

با کنکاش در کلمۀ «لا اله الا الله» می‌توان دریافت که سیر رشد و تکامل تمدن‌های غیرالهی، بر پایۀ تحدی الهی و نفی رقیب است؛ یعنی در این سازوکار، هر پدیدۀ جذاب برای بشر، امکان بُروز یافته، پیروان خود را جذب کرده و تمدن‌هایی را شکل می‌دهد. سپس، به‌مرورِزمان و با غنی‌شدن تجربۀ بشری، عدم کارایی آن به‌صورت عینی اثبات می‌شود؛ لذا از این ‌پدیده‌ها و الـه‌های دروغین می‌توان به چاله‌های انحرافی مدل چشمه تعبیر نمود که پس از پُرشدن، جذابیت خود را از دست می‌دهند و جریان شناخت بشری، مسیریابی را از نو آغاز می‌کند تا شاید به مسیر واقعی «الا الله» وارد شود. به‌عنوان مثال، مکتب کمونیسم یک نمونه از اله‌های جذابی بود که پس از مدتی، جریان تمدن بشری از آن گذشت. بر‌این‌اساس می‌توان گفت که تاریخ تمدن‌های بشری مملو از حرکت‌های پُرفرازونشیب‌ است که سعی در یافتن راهی روبه‌جلو دارد. نظر شهید مطهری دراین‌باره شایان توجه است: «هرچند درمجموع، حرکت تاریخ، تکاملى است، ولى برخلاف نظریۀ ابزارى، سیر تکاملى تاریخ، جبرى و لایتخلف نیست. نظر به اینکه عامل اصلى این حرکت انسان است و انسان موجودى مختار و آزاد و انتخابگر است، تاریخ در حرکت خود نوسانات دارد؛ گاهى جلو مى‌رود و گاهى به عقب برمى‌گردد، گاه به راست منحرف مى‌شود و گاه به چپ، گاهى تند مى‌رود و گاهى کُند و احیاناً براى مدتى، ساکن و راکد و بى‌حرکت مى‌ماند. یک جامعه همچنان‌که تعالى مى‌یابد، انحطاط پیدا مى‌کند. تاریخ تمدن‌هاى بشرى جز یک سلسله تعالی‌ها و سپس انحطاط‌ها و انقراض‌ها نیست. درعین‌حال همچنان‌که توین‌بى، مورخ و دانشمند شهیر معاصر، گفته است: انحطاط تمدن‌ها امرى اجتناب‌ناپذیر نیست؛ ولى تاریخ بشریت درمجموع، خود یک خط سِیر تکاملى را طى کرده ‌است» (مطهری، 1390: 429). البته درمورد تمدن اسلامی، شرایط متفاوت است و به‌ مدد تعالیم آسمانی اسلام، موضوع انحطاط و انقراض تمدنی مطرح نمی‌شود؛ چراکه احکام و باید و نبایدهای الهی، به‌مثابۀ حریم و کانال چشمه، حرکت تمدن را کنترل و از مسیرهای انحرافی بر حذر می‌کند. بااین‌حال، در قلمرو دین اسلام نیز جست‌وجو و کنکاش برای رسیدن به رشد و تکامل در محدودۀ حریم و حدود الهی وجود دارد و ازهمین‌رو‌ست که حد یقفی برای شناخت و آگاهی و علم نمی‌توان متصور بود. آن‌چنان‌که می‌فرماید )فوق کلّ ذی ‌‌علم علیم( (یوسف، 76). لذا، در این آیین، همواره عبودیتی مبتنی‌بر شناختی نو‌به‌نو از مقام بی‌نهایت الهی منظور است که توقف بر تصور قبلی را نفی می‌کند و به‌دنبال شناختی کامل‌تر در جریانی ادامه‌دار است. آن‌گونه که در قرآن کریم می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خدا و پیامبرش و کتابی که بر او نازل کرده و کتبی که پیش از این فرستاده است، ایمان بیاورید...[13]». بااین‌اوصاف، شاید بتوان حدیث قدسی «کَلِمَةُ إلاَ اِله اِلاَّ اللّهُ حِصْنِیِ فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی اَمِنَ مِنْ عَذَابِی» (مجلسی، 1404، ج49: 126) را این‌چنین تفسیر نمود که ورود به جریان مستمر و حرکت نو‌به‌نوی «لا اله الا الله» درحقیقت، ورود به حریم و دژ مستحکم الهی است که انسان را از عذاب خدا ایمن می‌دارد.

 درمجموع، الگوریتم مسیریابی چشمه را به‌سبب برخورداری از جریانی پویا، سیال و همراه با ویژگی‌های سطح دو و سه، می‌توان یک مدل مناسب برای شبیه‌سازی جریان تمدن‌ساز موعود در نظر گرفت.

 اما در سوی دیگر، زنجیرۀ حرکت انقلاب اسلامی طبق نظر مقام معظم رهبری هنوز هم به حلقۀ جامعۀ اسلامی به‌عنوان جامعه‌ای بدون توقف و در حال پیشرویِ دائم به‌سمت آرمان‌ها، نرسیده است (مقام معظم رهبری، 1390 د) و به‌طریقِ‌اولی، از امت اسلامی که همان جریان تمدن موعود است، فاصله دارد.

2. شناسایی عارضۀ گران‌روی در حرکت انقلاب سلامی، به‌وسیلۀ آنالیز مدل چشمه

 سؤال اینجاست که الگوریتم مسیریابی چشمه از چه خصوصیات ویژه‌ای برخوردار است که در مقایسه با مدل حرکت انقلاب اسلامی، تناسب و تشابه بیشتری را با مدل حرکتی جریان موعود به‌دست می‌آورد؟

 قدر مسلم، هر دو مدل حرکتی انقلاب و چشمه، کم‌وبیش، از ویژگی‌های سطح دو و سه برخوردارند. بنابراین، تفاوت در سطح یک، موجب تمایز این دو مدل از هم می‌شود. ویژگی‌های سطح یک به‌سبب ماهیت پویا و سیال ذات آب، با توان بالا، بر جریان چشمه اثر می‌کنند. درحالی‌که تأثیر ویژگی‌های سطح یک بر حرکت انقلاب، به‌دلیل گران‌رَوی[14] بالای جریان، ضعیف بوده و لذا حرکت آن در مقایسه با جریان چشمه، با شتاب کم و اصطکاک زیادی همراه است که این را می‌توان نتیجۀ ضعف نسبی در پویایی و سیال‌بودن جریان دانست. منظور از گران‌روی درواقع، سرعت و وسعتِ پایین جریان در شرایط مشابه است.

 برای توضیح علمی این موضوع، با استفاده از مباحث علم مکانیک سیالات، سرعت و وسعت اثرگذاری بر جریان چشمه‌آب (سیال نیوتنی با میزان بالای پویایی و سیال‌بودن) و جریان ماده‌ای غلیظی همچون آب گِل‌ (سیال غیرنیوتنی با میزان پایین پویایی و سیال بودن) باهم مقایسه می‌شوند. در علم مکانیک سیالات، به‌طورکلی، سیال به‌صورت لایه‌های مجازی فرض می‌شود که بر روی یکدیگر می‌لغزند. بااین‌حال، همۀ سیالات، نوعی رفتار گران‌روی از خود نشان می‌دهند. نیروهای گران‌رو، نیروهای کُند‌کنندۀ جریان هستند که بر سطح لایه‌های مجازی به‌صورت مماس عمل می‌کنند و تمایل دارند که با جریان مخالفت کنند. نیروهای عمل‌کننده به‌صورت موازی با سطح (مانند جاذبۀ زمین)، نیروهای برشی نامیده می‌شوند و نیروی برشی در واحد سطح، همان تنش برشی[15] ( 14دƒ=FA"> ) است. هنگامی که تنش برشی به یک سیال وارد می‌شود، سیال نمی‌تواند تنش را تحمل کند و به‌جای آن، تغییر شکل یافته یا به‌عبارت‌دیگر، جریان می‌یابد. فاکتور دیگری که برای تحلیل رفتار سیالات استفاده می‌شود، نرخ برش یا آهنگ برش[16] است که به دو صورت تبیین می‌شود: یکی تغییر زاویۀ لایه‌های فرضی در واحد زمان ( 14خ³=dخ¸dt"> ) و دیگری تغییر نسبی در سرعت لایه‌ها نسبت‌به فاصلۀ لایه‌های فرضی ( 14خ³=dudy"> ). ضریب گران‌روی ( 14خ¼"> ) از رابطه بین تنش برشی و آهنگ برش به‌دست می‌آید ( 14دƒ=خ¼.خ³"> ). مایعاتی که بین تنش برشی و آهنگ برشی آن‌ها نسبت مستقیمی وجود دارد، سیالات نیوتنی نامیده می‌شوند. آب و ترکیباتی که درصد بالایی از آن‌ها را آب تشکیل می‌دهد، عمدتاً ویژگی‌های نیوتنی از خود نشان می‌دهند. نمودار شمارۀ دو مربوط ‌به تفاوت رفتار سیال نیوتنی و غیرنیوتنی دربرابر تنش برشی است.

 

 

14دƒ">

 

14خ³">

 

14خ¼">

 

آب

 

آب گل‌آلود

 

نمودار شمارۀ 2. تفاوت سیالات دربرابر تنش برشی یکسان

 در نمودار شمارۀ دو، باتوجه‌به شیب خط ( 14 خ¼"> ) که نمایندۀ گران‌روی سیال است، می‌توان نتیجه گرفت که با آلوده‌شدن آب زلال به گِل، گران‌روی سیال افزایش می‌یابد (شیب خط افزایش یافته است). در این شرایط، با یک تنش برشی ( 14 دƒ"> ) ثابت (شتاب جاذبۀ ناشی از یک شیب ثابت) روشن است که آهنگ برش ( 14خ³"> ) آب بیشتر از آبِ گل‌آلود خواهد بود و می‌توان نتیجه گرفت سرعت نسبی حرکت لایه‌های سیال درمورد آب بیشتر است و همین‌طور تغییر زاویۀ لایه‌های سیال نسبت‌به ‌هم نیز در‌مورد آب بیشتر است یا به‌بیان‌دیگر، وسعت حرکت آب نسبت‌به آب گل‌آلود بیشتر خواهد‌ بود.

 به بیان غیر‌تخصصی، درصورتی‌که جریانی از آب گِل به‌راه افتاده و جاری شود، با حرکتی کاملا آرام و با وسعتی بسیار کمتر از آب، شروع به پیش‌روندگی به اطراف می‌کند. حرکت این جریان به‌سمت سراشیبی‌ها بسیار کُند و کم‌دامنه است و تمام ویژگی‌های انعطاف‌پذیری، جهت‌گیری و... با سرعت و وسعت پایینی صورت می‌گیرد. اگر در این جریان، موجی ایجاد شود، سرعت انتقال و دامنۀ وسعت آن بسیار محدود است. به‌این‌ترتیب می‌توان گفت که مزاحمت ذرات گِل موجود در آب موجب کاهش پویایی و سیال‌بودن جریان آب شده که این خود کاهش سرعت و وسعت تأثیر ویژگی‌های سطح یک بر جریان را در پی دارد. حال، با بررسی این نتایج در الگوی حرکتی انقلاب مشخص می‌شود که چرا این جریان دچار گران‌روی در ویژگی‌های سطح یک است.

 دراین‌باره مقام معظم رهبری با تبیین مؤلفه‌های کُند‌کنندۀ حرکت انقلاب، بارها این عوامل را گوشزد فرمودند که برخی از آن‌ها بدین‌شرح است:

ـ عدم تحقق سیاست‌های اصل 44 قانون اساسی (اثر منفی بر درون‌زایی جریان انقلاب)؛  

ـ عدم توجه به مبارزه با فساد اقتصادی (اثر منفی بر حرکت روان‌ جریان انقلاب)؛

ـ عدم توجه به کرسی‌های آزاداندیشی (اثر منفی بر جهت‌گیری جمعی جریان انقلاب)؛

ـ وجود جناح‌بندی در سیاست‌‌ها و عملکرد‌ها (اثر منفی بر انعطاف‌پذیری جریان انقلاب)؛

ـ کاهش شتاب رشد علمی کشور (اثر منفی بر ‌پیش‌روندگی جریان انقلاب).

 ازاین‌رو، باید گفت که عارضۀ گران‌روی می‌تواند اثرات مخربی بر حرکت انقلاب داشته باشد؛ زیرا گران‌روی احساس بن‌بست کاذب را در جریان القا کرده و درنتیجۀ آن، توده‌ها از ادامه حرکت دلسرد می‌شوند. لذا با تکیه بر مدل‌سازی چشمه، می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که برای نزدیک‌شدن به حرکت تمدن موعود و رسیدن به یک جریان پویا، سیال و تراز انقلاب می‌بایست به‌دنبال راهبردی مناسب و زیرساختی کارآمد بود که به کمک آن، گران‌روی جریان انقلاب اسلامی کاهش و سرعت و وسعت اثرگذاری ویژگی‌های سطح یک بر‌ آن ارتقا یابد.

ج. شبکه‌سازی اجتماعی، زیرساخت جریان تمدن‌ نوین اسلامی

 ظهور و گسترش فناوری‌ اطلاعات[17] در سطح جهانی را باید فراگیرترین رویداد عصر حاضر نامید. آن‌چنان‌که تمام جنبه‌های علمی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی انسان‌ را دربرگرفته و تصور فقدان این عنصر جدید در معادلات زندگی، غیرممکن شده است. علت این تأثیر عمیق و همه‌جانبۀ IT، سرعت و گستردگی خارق‌العادۀ آن در انتقال است (Schoder & et al, 2013).

 قدرت شگفت‌انگیز فناوری اطلاعات در مرتبط‌کردن و پیوند[18] انسان‌ها، حتی در روایات آخرالزمان نیز مورد اشاره قرار گرفته است. «مؤمن در عصر قائم† درحالى‌که در مشرق است، برادر خویش را که در مغرب است مى‌بیند و همان‌گونه که در مغرب است، برادر مؤمن خویش را در مشرق مى‌بیند» (کلینی رازی، ج8: 240) و در روایت دیگری نیز آمده است «هنگامى که قائم (عج) قیام کند، خداوند در دستگاه شنوایى و بینایى شیعیان ما، گستردگى و کشش ویژه‌اى مى‌بخشد تا میان آنان و مهدىِ(عج) ما واسطه و نامه‌رسان یا فاصله‌اى نباشد» (کلینی رازی، ج8: 240). مضمون این روایات بدان‌معناست که سرعت و وسعت در انتقال اطلاعات، یک زیرساخت کاربردی تمدن موعود است. پس به‌ناچار می‌بایست اهمیت این موضوع در جریان تمدن‌سازی نیز درک شده و به آن پرداخته شود.

 یکی از مظاهر فراگیر IT در دهۀ اخیر، پدیدۀ شبکه‌های اجتماعی[19] است که در حوزه‌های فردی و اجتماعی، اثربخشی و نفوذ خود را اثبات نموده است. طبق تعریف جیمز میشل[20] در کتاب شبکه‌های اجتماعی در موقعیت‌های شهری،[21] «شبکۀ اجتماعی مجموعه‌ای ویژه از پیوندها میان بازیگران معین، با این خصوصیت که مشخصات این پیوندها را می‌توان به‌عنوان یک کلیت برای تفسیر رفتار اجتماعی افراد مجموعه، استفاده نمود» (Mitchell, 1969). گارتُن[22] و همکاران نیز شبکه‌های اجتماعی را به‌عنوان «مجموعه‌ای از عناصر اجتماعی (مردم، سازمان‌ها و غیره) که توسط مجموعه‌ای از روابط اجتماعی (دوستی، همکاری، تبادل اطلاعات و غیره) به هم متصل شده‌اند» (Garton, 1997) معرفی می‌کنند. البته بوید و الیسون[23] تعریف کامل‌تری ارائه می‌دهند: «خدماتی مبتنی‌بر شبکۀ وب که برای افراد، امکانِ 1.  ساخت یک نمایۀ عمومی یا نیمه‌عمومی در یک فضای محدود؛ 2. ارتباط با فهرستی از کاربران دیگر که با آن‌ها در یک اتصال، مشترک هستند؛ ‌3. مشاهده و پیمایش در فهرست شبکۀ آن‌ها و شبکه‌هایی که توسط دیگران درون سیستم ساخته ‌شده‌اند، فراهم می‌آورد» (Boyd & Ellison, 2007). درواقع، شبکه‌های اجتماعی برخلاف وب‌سایت‌های معمولِ فضای سایبر که به‌دنبال ارائۀ محتوا به مخاطب خاص و عامِ خود هستند، به گفتۀ کریس راس[24]، بسیار کاربرمحور بوده و هیچ برنامه‌ای در تولید محتوا ندارند و صرفاً بر ایجاد یک محیط مناسب برای میزبانی از محتوای کاربرساخت و همچنین، ارتباط آسان و فراگیر میان کاربران با علایق و فعالیت‌های مشابه متمرکز شده‌اند (Russ, 2008) .

 این رویکرد شبکه‌های اجتماعی در پیوندزدن افراد و شبکه‌سازی میان آنان، حجم گسترده‌ای از روابط را فراهم آورده که طی آن، انسان‌ها در هر زمینه‌ای آزادانه به تبادل اطلاعات و تعامل با دیگران می‌پردازند. از فعالیت‌های روزانه‌ای چون آموزش آشپزی، خریدوفروش صنایع دستی و کمپین[25]‌های تبلیغاتی چندنفره تا «انقلاب تونس که طی آن، در اواخر سال 2011، افکار عمومی جوانان جهان عرب ازطریق شبکه‌های اجتماعی به هم متصل شد و درنهایت، به سقوط استبداد حاکم منتهی گردید» (Wu & et al, 2008) یا «شکل‌گیری جنبش‌ ریشه‌های چمن، در گیرو‌دار انتخابات کنگره و ریاست جمهوری آمریکا» (Schoder & et al, 2013) همگی در سایۀ این فناوری جدید ممکن شده است. این توان گستردۀ شبکه‌های اجتماعی، پتانسیل فراوانی برای جریان‌سازی در مقیاس‌های کوچک و بزرگ در سطح منطقه‌ای و جهانی فراهم آورده است؛ چیزی که روزانه موجب شکل‌گیری جریان‌های متعددی در سطح منطقه‌ای یا جهانی می‌شود.

 البته امروزه مصادیق شبکه‌ها و رسانه‌های اجتماعی، بسیار گسترده و متنوع شده است: مواردی همچون پایگاه‌های اشتراک ویدئو مانند یوتیوب[26] و آپارات[27]، اشتراک تصاویر همچون فیس‌بوک[28] و اینستاگرام[29]، اشتراک خبر مانند توییتر[30] و اشتراک پیام فوری[31] مانند وایبر[32]، واتس‌آپ[33] و تلگرام[34] تا دانشنامۀ آزاد ویکی پدیا[35]. هرچند ویکی پدیا، در ساختار، یک شبکه اجتماعی نیست؛ اما برخی از ویژگی‌های محوری آن همچون تولید محتوای اشتراکی، امکان جریان‌سازی گروهی را تقویت می‌کند. تاآنجاکه از آن به‌عنوان «انجمنی اجتماعی» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف) یاد می‌شود.

 ازاین‌رو، برای ارزیابی بهتر و سنجش کارایی شبکه‌های اجتماعی در موضوع جریان‌سازی، می‌توان سطح یک از ویژگی‌های نُه‌گانه را درمورد جریانات معمول شبکه‌های اجتماعی مورد بررسی قرار داد.

1. درون‌زایی در شبکه‌های اجتماعی

عموم جریانات شکل‌گرفته در شبکه‌های اجتماعی با هر موضوع و محتوایی که باشند، خودجوش و درون‌زا هستند. به‌بیان‌دیگر، هیچ نیرویی از خارج، نمی‌تواند جریانات را در شبکه‌های اجتماعی به‌حرکت درآورده یا ارادۀ خود را بر آن‌ها تحمیل نماید. برای این ویژگی، مصادیق فراوانی، از شکل‌گیری کمپین‌های مختلف همانند چالش سطل آب یخ[36]، تا جریاناتی همچون جنبش خودجوش استقبال از شهدای غواص را می‌توان برشمرد. علاوه‌براین، «اینترنت به‌طور عام و برنامه‌های کاربردی وب 2 به‌طور خاص، همکاری‌های اجتماعی را در یک مقیاس عظیم ممکن ساخته است که در آن، تعداد زیادی از مردم برای تولید محتوا گرد هم می‌آیند و هم خودشان و هم عموم از آن بهرمند می‌شوند. بسیاری از صاحب‌نظران، ازجمله تیم اوریلی که واژۀ وب 2 را ابداع کرد، درمان انواع برنامه‌های کاربردی را تنها با استفاده از «معماری مشارکت» که در آن بسیاری از مردم تشویق به مشارکت در محتوا می‌شوند و جمع مناسبی به سودرسانی به گروه به‌عنوان یک کل می‌پردازند» (Kittur&et.al, 2009). و این یعنی درون‌زایی در شبکه‌های اجتماعی که نشان از مردمی‌بودن این جریانات است؛ زیرا همان‌گونه که در تعریف مردمی‌بودن یک جریان اشاره شد، در فضای شبکه‌های اجتماعی نیز:

ـ هر جریان برای فراگیر‌شدن، رسالت خود را بر مبنای دغدغه‌های واقعی عموم کاربران و درجهت رضایت آنان تعریف می‌کند؛

ـ هر جریان با تصمیم و خواست عمومی، به حرکت درآمده و با عدم همراهی آنان، متوقف می‌شود؛

ـ در این جریانات، رانت و نسبت‌های ویژه هیچ جایگاهی نداشته و هر محتوایی به میزان شایستگی خود، مورد اقبال عمومی واقع شده و رشد می‌کند.

ازاین‌رو، مردمی‌بودن جریانات در شبکه‌های اجتماعی، خودجوشیِ کاربران را به ‌انحای ذیل در پی دارد:

ـ همکاری و مشارکت فعال عموم در پیشبرد و گسترش جریان‌ها و مشارکت در تولید محتوا برای آن‌ها؛

آمار و ارقام پیرامون تولید محتوا در توییتر نشان می‌دهد: «در ژوئن‌۲۰۱۱، تعداد کاربران این شبکه از ۲۰۰‌میلیون نفر گذشت و تعداد ۲۰۰‌میلیون توییت در روز به‌ثبت رسید» Twitter Engineering, 2011).

ـ مراقبت مداوم از عدم انحراف جریان از مسیر اصلی خود، با تذکرات و اظهارنظرهای انتقادی؛

به‌عنوان‌مثال، گروه‌های تخصصی در شبکه‌های اجتماعی IM مانند تلگرام و واتس‌آپ، درصورتی‌که مطلبی خارج از موضوع مطرح شود، توسط سایرین مورد تذکر و انتقاد قرار می‌گیرد. این رویه در ویکی‌پدیا نیز تأکید می‌شود که «هیچ‌کس مالک ویکی‌پدیا نیست. اگر مشکلی دیدید که می‌توانید اصلاحش کنید، این کار را انجام دهید» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 ج).

ـ نظارت و ارزیابی تمام محتواها در شبکه؛

پسندیدن[37] و اظهارنظر[38] دو ابزار رایجی است که در شبکه‌های اجتماعی برای ارزیابی محتوای سایرین، مورد استفادۀ کاربران قرار می‌گیرد. (Facebook, 2015).

آمارها نشان می‌دهد که «هر هفته، 100‌میلیون نفر در یوتیوب، فعالیت اجتماعی نظیر لایک، به‌اشتراک‌گذاردن، اظهارنظر و غیره انجام می‌دهند و علاوه‌براین، بیش از %50 ویدئوها در یوتیوب رتبه‌بندی شده یا دربارۀ آن‌ها اظهارنظر می‌شود» (Schoder & et al, 2013).

 این شواهد حاکی است توان مردمی و درون‌زایی جریانات در شبکه‌های اجتماعی بسیار بالاست که البته در‌این‌میان میزان سرعت و وسعت تولید محتوای اشتراکی حائز اهمیت است. طبق یک برآورد در شبکه‌های اجتماعی، «در هر دقیقه، کاربران فیس‌بوک 2,460,000 قطعه محتوا به اشتراک می‌گذارند. کاربران توییتر 277,000 بار توییت می‌کنند و...» (Taylor, 2015). همچنین، وسعت و پراکندگی شبکه‌های اجتماعی نیز چشمگیر است (Moscaritolo, 2012). به‌عنوان‌مثال، طبق آمار پایگاه استاتیستا[39]، «کاربران فیس‌بوک که اکنون تعدادشان به 1,490,000,000 نفر می‌رسد، در کشور‌های مختلف به شرح ذیل پراکنده‌اند (تصویر شمارۀ 1)» (Statista, 2015):

 

تصویر شمارۀ 1. نمودار پراکندگی شبکه‌های اجتماعی در کشور‌های مختلف، به‌ترتیب تعداد کاربران

بنابراین، سرعت و وسعت تأثیر ویژگی درون‌زایی بر جریانات شبکه‌های اجتماعی بسیار بالاست که این خصیصه در سیال‌کنندگی این شبکه‌ها مؤثر است.

2. ‌روندگی همه‌جانبه در شبکه‌های اجتماعی

 امروزه، ‌جریانات مختلف اعم از علمی، اجتماعی و اقتصادی در فضای مجازی، ماهیتی سیال و رونده پیدا کرده است. چوی[40] و همکاران دراین‌باره می‌گویند: «اینترنت در سراسر جهان، به یک ابزار مهم در توسعه و شکل‌دادن علم و نوآوری تبدیل شده‌است. درحالی‌که بیشتر از ‌این می‌تواند به‌عنوان رسانۀ اصلی تعاملات اجتماعی در جوامع نوآوری در نظر گرفته ‌شود» (Choi & et al, 2011). «شبکه‌های اجتماعی به دانشمندان کمک می‌کند تا در جریان امور علمی رشتۀ خود قرار بگیرند، فعالیت‌های همکاران خود را دنبال کنند و اجتماعی از مشاوران و همکاران ایجاد کنند. این شبکه‌ها به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا از راه دور، در کنفرانس‌ها شرکت کنند و در هزینه‌ها و زمان سفرها صرفه‌جویی نمایند. به‌علاوه، گفتمان علمی در حال حرکت به‌سوی دنیای آنلاین است و می‌خواهد حرکتِ خود را در این جهت ادامه دهد. این بدان‌معناست که شبکه‌ها، به یک سالن اجتماعات مجازی تبدیل شده‌اند که دانشجویان و اساتید می‌توانند به بزرگان علمی رشته خود متصل شوند» (Tachibana, 2014).

 شبکه‌های اجتماعی در نوآوری‌های کسب‌وکار نیز نقش مهمی دارند. در فضای تجاری شبکه‌های اجتماعی، کاربران عملاً در نقش یک نیروی کنترل کیفیت، تحقیق و توسعه و حتی فروش فعالیت می‌کنند و شرکت‌ها با مشاهده و بررسی نظرات مشتریان در پروفایل خود، نسبت‌به بهبود و توسعۀ محصولات جدید و برنامه‌ریزی برای تولیدات آینده اقدام می‌کنند. از آن سو، مشتریان با اظهارنظر و بازخورد مثبت نسبت‌به محصولات دلخواه خود و تشویق دوستانشان برای خرید و همچنین، ارائۀ انتقادات و پیشنهادات دربارۀ آن‌ها، در فرایند بهبود و توسعۀ محصولات جدید همکاری می‌کنند (Piller & et al, 2012). افزون بر این‌ها، در فضای عمومی شبکه‌های اجتماعی نیز تازه‌بودن محتوا آن‌چنان اهمیت یافته است که اگر صفت تکراری‌بودن به محتوایی اطلاق شود، تا حد زیادی آن‌ را از حیز انتفاع ساقط می‌کند. ازاین‌رو، کاربران هر روز به موضوع تازه‌ای سرک می‌کشند و برای جذب لایک و فالوور بیشتر یا حتی کسب اعتبار اجتماعی بالاتر، در ارائۀ دستاورد و محتوایی جدید تلاش می‌کنند (ShaanHaider, 2013).

 درمجموع، شبکه‌های اجتماعی محیط بسیار مناسبی برای نوآوری و تحول در ‌زمینه‌های مختلف هستند که با سرعت و وسعت بالا، روندگی همه‌جانبۀ جریانات در این‌‌ شبکه‌ها را رقم می‌زنند.

3. جهت‌گیری برآیندی در شبکه‌های اجتماعی

 خصوصیت اتصال‌دهندگی در ذات شبکه‌های اجتماعی نهفته است؛ چیزی که افراد مختلف را در سرتاسر دنیا همچون اعضای یک اجتماع گرد هم می‌آورد. برون‌داد این خصیصه، به گفته دتلف شودر[41] و همکاران، تغییر پارادایم بنیادی، در راه‌های گفت‌وگو، همکاری، مصرف و ایجاد اطلاعات است. درواقع، ازطریق شبکه‌های اجتماعی، شکل جدیدی از همکاری به‌وجود آمده که شامل پدیدۀ خِرد جمعی است (Schoder & et al, 2013). به‌عبارت‌دیگر، خِرد جمعی[42] دستاورد ناگزیر شبکه‌های اجتماعی است؛ زیرا در فضایی که هیچ مسندی از جنس پول و رانت و اعتبار برای اشخاص، موقعیت ایجاد نمی‌کند، این انگشت خِرد جمعی است که جهت را نشان می‌دهد.

 مصداق بارز این ویژگی فضای مجازی، ویکی‌ها هستند (Schoder & et al, 2013). «منطق ویکی‌ها این است که همکاران بیشتر و مشارکت بیشتر، محتوای کامل‌تر و با‌کیفیت‌تری به‌دنبال دارد» (Kittur & et al, 2009). و در‌این‌میان، دانشنامۀ آزاد ویکی‌پدیا الگوی تقریباً موفقی ازاین‌دست ارائه داده است. «ویکی‌پدیا یک دانشنامۀ اینترنتی چندزبانه با محتویات آزاد است که با همکاری افرادِ داوطلب نوشته می‌شود و هر کسی که به اینترنت دسترسی داشته باشد، می‌تواند مقالات آن را ویرایش کند» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015الف).

 البته این پایگاه «به‌خاطر آسیب‌پذیری دربرابر خراب‌کاری، کیفیت غیریکنواخت، ترجیح اجماع بر اعتبار و... (NewYorkTimes, 2010/08/20) نقد شده ‌است؛ اما به‌هرحال، پروژه‌های ویکی‌پدیا توسط کاربرانی تهیه می‌شود که در پی رفع این نگرانی‌ها هستند. پژوهشگران در دو مطالعۀ علمی به این نتیجه دست یافته‌اند که خراب‌کاری‌ها عموماً زودگذر هستند و ویکی‌پدیا نسبتاً به درستیِ سایر دانشنامه‌هاست» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف). البته این صحت و اعتبار علمی، با استنادات گسترده‌ای که از سرتاسر دنیا به مقالات ویکی‌پدیا صورت می‌گیرد، اثبات شده است (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف).

 «ویکی‌پدیا براساس ایجاد اجماع[43] به‌معنی توافق عمومی یا حس مشترک کار می‌کند. یک کاربر، ویرایشی در مقاله انجام می‌دهد و بعد، تمام کاربرهای دیگری که صفحه را می‌خوانند، پیش خودشان تصمیم می‌گیرند که آیا صفحه به همان حالت بماند یا متن دوباره تغییر کند. به‌مرور‌زمان، تمام آنچه که در یک صفحه می‌ماند، عملاً از تأیید ضمنی مشارکت‌کنندگان برخوردار است. به‌طور معمول، اجماع، محصول طبیعی روند ویرایش‌های مکرر یک مقاله است» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 ب). یکی دیگر از سیاست‌های ویکی‌پدیا توجه به اصل بی‌طرف‌بودن است که اثر مستقیمی بر بلوغ خِرد جمعی دارد. طبق این سیاست، «ویکی‌پدیا از تمام ویرایشگران خود می‌خواهد تا هنگام نوشتن، دیدگاه بی‌طرفانه‌ای داشته باشند. این به‌معنی نشان‌دادن عوامل اختلاف و توصیف آن‌ها به‌جای وارد‌شدن در آن‌هاست. اگر به این مهم برسیم، دیگر ویکی‌پدیا تنها از یک دیدگاه بی‌طرفانه بیان نشده ‌است، بلکه حاوی تمامی نظرات بی‌طرفانۀ مربوط ‌به یک موضوع خواهد بود». ماحصل این خِرد جمعی «بیان می‌دارد که به هر دیدگاهی، بسته به اعتبارش، باید بها داد» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف) که این همان شایسته‌‌سالاری در محتواست.

 با این توضیحات، ویکی‌ها را باید موفق‌ترین تلاش بشری برای رسیدن به الگوی خِرد ‌جمعی دانست که اندیشه و نیروی افراد را از تمام دنیا و با بیشترین سرعت، برای شکل‌دادن به یک ساختمان واحد از علم و دانش گرد هم می‌آورد (Kittur&et.al, 2009).

4. روان‌کنندگی در شبکه‌های اجتماعی

 اصلاح‌گری در جریانات شبکه‌های اجتماعی مختلف و به انحای گوناگون وجود دارد؛ اما در ویکی‌پدیا این ویژگی برجسته‌تر است. «هر داوطلب می‌تواند مقاله‌ها را به سبک ویکی اضافه یا ویرایش کند» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف) و این به کاربران اجازه می‌دهد تا از انسجام و سلامت جریان شبکه محافظت کنند و هم‌زمان با آن، محتوای جمعیِ تولیدشده را بهبود و ارتقا دهند. «همکاران ویکی‌پدیا گاهی مقاله‌هایی را که احساس می‌کنند مناسب یک دانشنامه نیست، تغییر [oftadeh1] می‌دهند یا حذف می‌کنند؛‌ با فرض این اصل که قرار‌دادن مقالات در معرض ویرایش همگانی موجب صحت مطالب می‌شود، زیرا مرورهای زیاد مقاله‌های ویکی‌پدیا باعث می‌شود تا مطالب خراب‌کارانه و جانب‌دارانه به‌سرعت واگردانی شوند» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف). این یعنی جریان در این فضا به‌سرعت موانع را اصلاح یا حذف می‌کند و درنتیجۀ اصلاحات، حرکت تولید محتوا در ویکی‌پدیا بسیار روان و پرشتاب جریان می‌یابد. به‌عنوان‌مثال، در این پایگاه، تا‌‌کنون 4,957,000 مقاله به زبان انگلیسی و 37,081,695 مقاله به تمام زبان‌ها تولید شده است.

 

 

تصویر شمارۀ 2. نمایش حجم محتوای تولیدشده به زبان انگلیسی در ویکی‌پدیا تا سال 2010 به‌صورت یک کتابخانه (wikipedia, 2010).

درمورد زبان فارسی نیز «ویکی‌پدیای فارسی هم‌اکنون با 466,639 نوشتار، در ردۀ هجدهم قرار داشته و در میان زبان‌های رایج آسیا، در ردۀ چهارم قرار دارد» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 الف).

 

 

تصویر شمارۀ 3. نمودارهای پراکندگی جغرافیایی زبان‌های فعال در ویکی پدیا در سال 2012

 

5. پیوستگی در شبکه‌های اجتماعی

 پیوستگی جریانات در شبکه‌های اجتماعی از امتداد جهانی برخوردار است و هیچ محدودیتی در پیوستن کاربران از نقاط مختلف دنیا به این جریانات و کمپین‌ها وجود ندارد. شبکه‌های اجتماعی در‌این‌رابطه ابزار ویژه‌ای به ‌نام هشتگ[44] معرفی می‌کنند. «هشتگ‌ها کلمات یا عبارات قبل از علامت هَش[45] هستند که در شبکه‌های اجتماعی، به‌عنوان راهی برای سازماندهی و جست‌وجوی پیام‌ها رواج یافته‌اند» (Parker, 2011). درواقع، افراد از هر کشوری و از هر گوشۀ دنیا، با استفاده از این نماد می‌توانند جریان‌ها را جست‌وجو کنند و به آن افزوده شوند و از این طریق، مطالب و اخبار جریان دلخواه خود را دنبال کنند یا مطلبی بر ‌آن اضافه نمایند. تاآنجاکه «اعتراضات و کمپین‌های سیاسی، مانند جنبش اشغال وال‌استریت[46] و انقلاب ۱۷فوریۀ لیبی[47] با هشتگ‌ها سازمان‌دهی شده‌اند» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 د). «هر هشتگ، اگر توسط تعداد کافی از افراد ترویج شود، می‌تواند یک ترِند[48]‌ باشد و کاربران بیشتری را به بحثی که از آن هشتگ استفاده می‌کند، جذب کند» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 ل). ترندها را شاید بتوان معادل جریانات شبکه‌های اجتماعی دانست. چنان‌که در تعریف آن گفته می‌شود، «ترندها موضوعات یا توییت‌هایی هستند که در زمینه یا مبحث خاصی ارسال می‌شوند و دارای بیشترین مشارکت‌کننده در واحد زمانی روز می‌باشند» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 ه).

 درمجموع، این امکاناتِ جریان‌سازی موجب شده تا تأثیر جریانات شبکه‌های اجتماعی وسعت جهانی پیدا کند. ظرفیتی که از نظر مقام معظم رهبری نیز دور نمانده و صفحات منتسب به ایشان، با حضور جدی، در این شبکه‌ها به جریان‌سازی می‌پردازند. آن‌گونه که نامۀ ایشان به جوانان غربی، کمپین گسترده‌ای تحت عنوان «نامه برای شما» و با هشتگ «لِتر فور یو»[49] به‌راه انداخت (مقام معظم رهبری، 2015 الف؛ مقام معظم رهبری، 2015 ب) که حرکت‌های خودجوش جوانان در سراسر اروپا و آمریکا را به‌دنبال داشت.

 

 

6. شبکه‌های اجتماعی و ویژگی‌های سطح دو و سه

 علی‌رغم توان بالایی که شبکه‌های اجتماعی در ویژگی‌های سطح یک از خود بروز می‌دهند، تأثیر ویژگی‌های سطح دو و سه در آن‌ها کم‌رنگ و ناچیز است. این شبکه‌ها از حیث برخورداری از آرمان‌گرایی، پایبندی به اصول و اعتقاد به هدایت (به‌مراتب)، دچار نقصان ذاتی هستند که این نقصان البته از آبشخور تمدنی غرب نشئت می‌گیرد. درواقع، شبکه‌های اجتماعی به‌جز قوانین و مقرراتی که به‌منظور مراقبت از نظام و ساختار داخلی آن‌ها وضع می‌شود، هیچ قیدو‌بندی را برنمی‌تابند و حتی تأکید می‌کنند که «اگر قانونی مانع حفظ یا بهبود (شبکه) نشد، آن را نادیده بگیرید» (ویکی‌پدیا فارسی، 2015 و). درمورد آرمان‌گرایی نیز شبکه‌های اجتماعی هیچ‌گونه زیرساخت و ابزار حمایتی ارائه نمی‌دهند. به‌عبارت‌دیگر، میان شخصی که در راستای یک آرمانِ حتی غیرالهی تلاش می‌کند با کسی که درجهت تخریب آن‌ها اقدام می‌کند، شبکه هیچ تفاوتی قائل نمی‌شود. بی‌تردید، این رویه به ناتوانی شبکه‌های اجتماعی در ایجاد جریان‌های تمدن‌ساز می‌انجامد؛ زیرا منظومۀ آرمان‌خواهی بشر با حذف اصول فطری و الهی ناقص می‌شود و درنتیجه، انگیزۀ توده‌ها برای جریان‌سازی کاهش می‌یابد.

 البته، این جای تعجب نیست و نقص شبکه‌های اجتماعی در آرمان‌گرایی و تقید به اصول، امری کاملاً حساب‌شده و هدفمند است؛ چراکه طبق مدل مسیریابی چشمه، خلأ آرمان‌ها و اصول موجب سکون و رکود جریان شده و جریان راکد مستعد فساد می‌شود و این شاید خواستۀ مالکان اصلی شبکه‌های اجتماعی است. درحقیقت، نظام غرب با ایجاد و گسترش شبکه‌های اجتماعی که تنها از ویژگی‌های سطح یک برخوردارند، در پی ایجاد یک محیط راکد اما وسیع است که روز‌به‌روز بزرگ‌تر شده و فساد خود را تا سراسر دنیا بگستراند؛ چیزی که آثارش در عناوین کم‌ارزش و بی‌ارزش جریانات شبکه‌های اجتماعی (Salesforce.com, 2014) به‌چشم می‌خورد.

 لذا، چنین شبکه‌هایی به‌رغم توفیقات شگفت‌انگیزی که در فراهم‌آوردن یک محیط سیال با تمام ویژگی‌های سطح یک دارند، برای میزبانی از جریان تمدن اسلامی، نیازمند بومی‌سازی و اقدامات مؤثر در راستای پشتیبانی از ویژگی‌های سطح دو و سه هستند.

7. شبکه‌سازی اجتماعی در پارادایم اسلامی‌ایرانی

 پدیدۀ عظیم و بی‌نظیر فضای مجازی با گسترش روزافزون و پرسرعتِ خود (مقام معظم رهبری، 1394 ب) ظرفیت مناسبی برای کاهش گران‌روی و سیال‌کردن حرکت انقلاب اسلامی فراهم می‌کند. ازاین‌رو، «باید با استفاده از توانایی‌ها و استعدادهای جوان کشور و با سیاست‌گذاری صحیح و بدون ازدست‌دادن زمان، به‌سمت خروج از حالت انفعال در عرصۀ فضای مجازی و حضور فعال و تأثیرگذار و تولید محتوای اسلامیِ متقن و جذاب حرکت کنیم» (مقام معظم رهبری، 1394 ب).

 در این راستا، «توسعۀ محتوا و خدمات کارآمد و رقابتیِ منطبق بر ارزش‌ها و فرهنگ اسلامی‌ایرانی در تمامی قلمروهای مورد نیاز جامعه و جلب مشارکت‌های مردمی و به‌کارگیری ظرفیت‌های بخش خصوصی دراین‌زمینه و ترویج هنجارها، ‌ارزش‌ها و سبک زندگی اسلامی‌ایرانی و ممانعت از رخنه‌ها و آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی در این عرصه» (مقام معظم رهبری، 1394 ج) مطالبی است که رهبر معظم انقلاب در اهمیتِ پرداختن به فضای مجازی و درعین‌حال توجه به آسیب‌های آن مطرح می‌فرمایند. ایشان با تأکید بر «جلب مشارکت‌های مردمی و به‌کارگیری ظرفیت‌های بخش خصوصی» اهمیت درون‌زایی در فضای سایبری را متذکر می‌شوند و باتوجه‌به موضوع «ترویج ‌ارزش‌ها و ممانعت از رخنه‌های فرهنگی» به افزودن ویژگی‌های سطح دو به ساختار فعلی و هنجارشکن عرصۀ سایبری اشاره می‌کنند.

 بنابراین، آنچه در مقالۀ حاضر تحت عنوان شبکه‌سازی اجتماعی مطرح می‌شود، به مفهوم شبکه‌کردن توان اجتماعی مردم درجهت آرمان‌های اصیل و جذاب انقلاب اسلامی با استفاده از خاصیت ذاتی سیال‌کنندگی شبکه‌های اجتماعی است که البته این مهم با افزودن ویژگی‌های سطح دو و سه به پارادایم فعلیِ شبکه‌های اجتماعی میسر خواهد شد.

بحث و نتیجه‌گیری

 طبق تعالیم دین مبین اسلام، «تمدن نوین اسلامی» به‌عنوان هدف جامعۀ اسلامی نسبت مستقیمی با آرمان مهدویت داشته و به این معنا، حرکت تمام انبیا و اولیای الهی، از آدم تا خاتم، مقدمه‌ساز این تمدن است. ازاین‌رو، سرنخ‌های شناخت این تمدن را بیش از هر چیز باید در آیات قرآن و روایات اهل بیت علیهم‌السلام جست‌وجو نمود. مطالعه و بررسی دقیق متون دینی، پیرامون چیستیِ تمدن نوین اسلامی حاکی از آن است که این تمدن، ماهیتی نه از جنس موقعیت و مقصد، بلکه از جنس حرکت و جریان خواهد داشت که این، لازمۀ یک تمدن پیش‌رونده به‌سوی کمال بی‌نهایت یعنی تکامل و قرب ‌الهی است و بر‌این‌‌اساس، می‌توان آن را یک جریان نیرومند تمدن‌سازی قلمداد کرد. در سوی دیگر، حرکت انقلاب اسلامی در ایران نیز جریانی مردمی است که طبق تأکیدات حضرت امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری، در راستای تحقق تمدن موعود و در تناسب با آن شکل گرفت. لذا، ویژگی‌های اصیل جریان انقلاب اسلامی در میدان عمل، معرف ویژگی‌های تمدن نوین اسلامی بوده و شامل این موارد است: آرمان‌گرایی، تقید به اصول، اصلاح‌گری، مردمی‌بودن، نوگرایی، انعطاف‌پذیری، اتکا به خِرد‌ جمعی، تأثیر و تأثر در سطح جهانی و جایگاه رهبری. که هرکدام تأثیر مشخصی بر جریان خواهد داشت. در «الگوریتم مسیریابی چشمه» ویژگی‌های نُه‌گانه، با نهایت توانِ خود اثر می‌کنند و لذا، این الگو مناسب‌ترین مدل برای شبیه‌سازی شیوۀ حرکتیِ تمدن موعود است. در تحلیل مدل چشمه، تأثیر ویژگی‌های نُه‌گانه به سه سطح تقسیم می‌شود: درون‌زایی، ‌روندگی همه‌جانبه، جهت‌گیری برآیندی، پیوستگی، انعطاف‌پذیری و روان‌کنندگی متعلق به سطح یک هستند که درحقیقت، با ماهیت سیال جریان در ارتباط‌اند و اگر جریان در همین ویژگی‌ها محدود شود، از جاری‌شدن بازمی‌ماند؛ حرکت رو به مقصود، و حرکت در حریم حدود، مربوط ‌به سطح دو بوده و درصورتی‌که جریان از این سطح برخوردار شود، حرکت بلندمدتی برای آن فراهم می‌آید که البته نهایتش نامشخص است؛ سرانجام، در ویژگی سطح سه یعنی هدایت‌شوندگی توسط جریان پیشگام است که رسیدن به مقصود برای جریان تضمین می‌شود.

نتیجۀ آنالیز حرکت انقلاب با استفاده از مدل چشمه، تشخیص عارضۀ گران‌رَوی در این حرکت است. منظور از گران‌روی طبق تعریف، ضعف ارتباطات اجزا و کاهش سرعت و وسعت اثرگذاریِ ویژگی‌های سطح یک بر جریان است که به کُند‌شدن آن می‌انجامد. بنابر‌این، می‌بایست با سازوکارهای مناسب، امکان روان‌سازی جریان را فراهم نمود. در این راستا، شبکه‌سازی اجتماعی، زیرساخت مناسبی برای روان‌سازی جریان درجهت تمدن نوین اسلامی است. شبکه‌سازی اجتماعی به مفهوم شبکه‌کردن توان اجتماعی مردم در جهت آرمان‌های اصیل و جذاب انقلاب اسلامی با بهره‌گیری از ویژگی‌های سطح یک و سیال‌کنندۀ شبکه‌های اجتماعی است. این مهم با افزودن ویژگی‌های سطح دو و سه به پارادایم فعلی شبکه‌های اجتماعی میسر خواهد شد.

درمجموع، برای‌آنکه انقلاب اسلامی بتواند رسالت خود را در زمینه‌سازی تمدن نوین اسلامی به انجام رساند، لازم است:

ـ پژوهشگران و صاحب‌نظران با استفاده از الگوریتم مسیریابی چشمه، جنبه‌های حرکتی تمدن اسلامی موعود را به‌عنوان تمدن آرمانی بشر، مطالعه و بررسی کرده و با این معیار، به آسیب‌شناسی جریان‌های تمدنی بپردازند؛

ـ اهالی فن و کارشناسان به ظرفیت عظیمی که در پشت چهرۀ ناخوشایند شبکه‌های اجتماعی امروز نهفته است، بپردازند؛ چراکه این ظرفیت در صورت جاری‌شدن در مسیر اصیل خود، فارغ از بسیاری معضلات ریز و درشت و پیچیدۀ امروز کشور، با یک روند شتابنده، شکوفایی تمدن نوین اسلامی را رقم خواهد زد.

 

 

فهرست منابع

1. منابع فارسی

-        قرآن مجید.

-        ابن ابی الحدید، عبدالحمید‌بن‌هبه‌الله، (۱۳۰۴)، شرح نهج‌البلاغه، ج۸،‌ قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

-        امام صادق(ع)(منسوب به ایشان)، (1400)، مصباح الشریعة، چ۱، بیروت: اعلمی.

-        سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، (1376) الاتقان فی علوم القرآن؛ ج2، تهران: امیرکبیر.

-        شریف الرضى، محمد‌بن‌حسین، (1414)، نهج‌البلاغة؛ للصبحی صالح، چ۱، قم: هجرت.

-        عاملی، شیخ حر، (۱۴۱۴)، وسائل الشیعه، ج‌۲۷، قم: آل البیت.

-        علم الهدى، علی ابن الحسین (سید مرتضی)، (1998م)، امالی المرتضی. ج1، قاهره: دارالفکر العربی.

-        کلینی[oftadeh1]  رازی، ابوجعفر محمد‌بن‌یعقوب‌بن‌اسحاق ، (1407) اصول کافى، ج‌8. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

-        مجلسی، محمدباقر، (1404)، بحار الأنوار، ج‌۴۹و53، بیروت: مؤسسة الوفاء.

-        مطهری، مرتضی، (1390)، مجموعه ‌آثار استاد شهید مطهرى، ج‌‌24، تهران: صدرا.

-        مکارم شیرازی، ناصر، (1378)، مثال‌های زیبای قرآن، تهیه و تنظیم ابوالقاسم علیان‌نژادی،  چ۱، قم: نسل جوان.

-        موسوی الخمینی، سیدروح‌الله، ( 1378)، صحیفة امام، ج‌4، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سیدروح‌‌‌الله، (1378)، صحیفة امام، ج‌5، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) .

-        موسوی الخمینی، سیدروح‌الله، (1378)، صحیفة امام، ج‌۱۱، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سید‌روح‌الله، (1378)، صحیفة امام، ج‌۱۲، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سیدروح‌الله،(1378)، صحیفة امام، ج‌۱۴، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سید‌روح‌الله، (1378)، صحیفة امام، ج‌16، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سید‌روح‌الله، (1378)، صحیفة امام، ج18، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سید‌روح‌الله، (1378)، صحیفة امام، ج‌۲۱، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).

-        موسوی الخمینی، سیدروح‌الله، (1361)، صحیفة نور، ج‌21، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.

-        یزدی حائری، علی‌بن‌زین العابدین، (۱۴۲۲)،  الزام الناصب، ج‌2، بیروت: مؤسسة الاعلمی‌.

-        آیت‌اللهی، حمیدرضا، (1382)، «تأثیر بستر دینی در پیشرفت علم. پژوهش‌های فلسفی‌کلامی»، ش17و18. http://www.ensani.ir/fa/content/91941/default.aspx

-        داعیان، محمدجواد، (1391)، «نظریۀ بیداری اسلامی و پایان مکاتب اومانیستی؛ مجموعه‌مقالات همایش نظریه بیداری اسلامی در اندیشۀ امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای»، تاریخ به‌روزرسانی: 24/02/1391. http://farsi.khamenei.ir/others-article?id=25076

-        روزنامۀ‌ اطلاعات، 10/06/1379.

-        روزنامۀ جمهوری‌ اسلامی، 1/9/1379.

-        روزنامۀ‌ جمهوری‌ اسلامی، 27/12/1379.

-        فیاض، سیدعلی، «مردم‌سالاری‌ دینی گفتمان‌ رهبر انقلاب‌ اسلامی»، پایگاه اینترنی مقام معظم رهبری، 07/05/1388: http://farsi.khamenei.ir/others-note?id=7595

-        نشریۀ‌ شما؛ 23/04/1379.

-        ولایتی، علی‌اکبر. روزنامۀ همشهری، 02/09/1384.

2. مقالات انگلیسی

-        Boyd, D & Ellison, N. B, ( 2007), “Social network sites: Definition, history, and scholarship” in Journal of Computer-Mediated Communication, 13 (1) , article 11.

-        Choi, S, Park, J. Y., & Park, H. W, (2011), “Using social media data to explore communication processes within South Korean online innovation communities”, Scientometrics, 90 (1) , 43-56.

-        Garton, L, Haythornthwaite, C, & Wellman, B, (1997), “Studying online social networks”, Journal of Computer-Mediated Communication, 3 (1).

-        Kittur, A, Lee, B, & Kraut, R. E,  (2009, April), “Coordination in collective intelligence: the role of team structure and task interdependence”, InProceedings of the SIGCHI Conference on Human Factors in Computing Systems, pp1495-1504, ACM.

-        Mitchell, J. C. (Ed.), (1969), “Social networks in urban situations: analyses of personal relationships in Central African towns”, Manchester University Press.

-        New York Times, 2010/08/20, “Wikipedia Editing for Zionists”, New York Times website

-        http://thelede.blogs.nytimes.com/2010/08/20/wikipedia-editing-for-zionists

-        Parker, Ashley, 2015/09/05, “Twitter’s Secret Handshake”, New York Times. http://www.nytimes.com/2011/06/12/fashion/hashtags-a-new-way-for-tweets-cultural-studies.html?_r=2&pagewanted=all.

-        Piller, F. T, Vossen, A, & Ihl, C, (2012 ), “From social media to social product development: the impact of social media on co-creation of innovation”, Die Unternehmung, 65 (1).

-        Russ, C, (2008), “Spontaneous diffusion of information in online social networks”, Herald of NTU" KhPI" Scientific Journal.

-        Schoder, D, Gloor, P. A., & Metaxas, P. T, (2013), “Social Media and Collective Intelligence-Ongoing and Future Research Streams”, KI-Künstliche Intelligenz, 27 (1) , 9-15.

-        Statista, 2015/09/01, “Leading countries based on number of Facebook users as of May 2014”.

-        http://www.statista.com/statistics/268136/top-15-countries-based-on-number-of-facebook-users

-        Tachibana, Chris, 2014/02/28, “A Scientist's Guide To Social Media”, sciencemag.org. http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2014_02_28/science.opms.r1400141

-        Wu, C. C, Lin, J. H, & Pu, C. K, (2014), “A Case Study of Using Continuance Intention of Mobile Social Network Site”, International Journal of Engineering and Industries, 5 (4) , 37.

3. منابع الکترونیکی

3. 1. منابع الکترونیکی فارسی

-        ویکی‌پدیا، تعریف ویکی‌پدیا، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 03/09/2015 الف:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        ویکی‌پدیا، توضیح اجماع، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 04/09/2015 ب:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        ویکی‌پدیا، توضیح سیاست ویرایش، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 04/09/2015 ج:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        ویکی‌پدیا، تعریف هشتگ، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 05/09/2015 د:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        ویکی‌پدیا، تعریف توییتر، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 05/09/2015 ه:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        ویکی‌پدیا، از همۀ قوانین چشم‌پوشی کنید، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 05/09/2015 و:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        ویکی‌پدیا، تعریف هوش ازدحامی، پایگاه ویکی‌پدیای فارسی، 01/01/2016:

https://fa.wikipedia.org/wiki

-        مقام معظم رهبری، دیدار مسئولان و اقشار مختلف مردم، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۱۳۶۸/۱۲/۲۲:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2182

-        مقام معظم رهبری، دیدار مردم قم، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۱۳۷۰/۱۱/۳۰:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2555

-        مقام معظم رهبری، خطبه‌های عید فطر، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 04/01/1372:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2706

-        رهبر معظم انقلاب اسلامى، اجتماع بزرگ مردم جیرفت، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 17/02/1384 الف:

http://farsi.khamenei.ir/memory-content?id=20357

-        مقام معظم رهبری، دیدار با اساتید و دانشجویان دانشگاه‌های استان کرمان، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 19/02/1384 ب:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3290

-        مقام معظم رهبری، دیدار مسؤلان و کارگزاران نظام جمهورى اسلامی، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 29/3/1385:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3355

-        مقام معظم رهبری، دیدار طلاب، فضلا و اساتید حوزۀ علمیۀ قم، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 29/07/1389:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10357

-        مقام معظم رهبری، دیدار فرماندهان سپاه پاسداران، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۱۳۹۰/۰۴/۱۳ الف:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12857

-        مقام معظم رهبری، دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۱۳۹۰/۰۶/۱۷ ب:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19232

-        مقام معظم رهبری، دیدار اقشار نمونه بسیج سراسر کشور، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 06/09/1390 ج:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=18087

-        مقام معظم رهبری، جمع دانشگاهیان استان کرمانشاه، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۱۳۹۰/۰۷/۲۴ د:

http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=17589

-        مقام معظم رهبری، اجتماع عظیم زائران و مجاوران حرم رضوی (ع)، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 01/01/1392:

http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=11801

-        مقام معظم رهبری، دیدار پژوهشگران و کارکنان‌ مؤسسۀ دارالحدیث و پژوهشگاه قرآن و حدیث، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۱۳۹۳/۰۳/۲۱ الف:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=26683

-        مقام معظم رهبری، دانشگاه افسرى امام حسین علیه‌السلام، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 31/02/1393 ب:

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=26468

-        مقام معظم رهبری، دیدار رئیس‌جمهور و اعضاى هیئت دولت، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، ۰۵/۰۶/۱۳۹۴ الف:

http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=30581

-        مقام معظم رهبری، دیدار اعضای شورای عالی فضای مجازی، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 16/06/1394 ب:

http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=30686

-        مقام معظم رهبری، حکم انتصاب اعضای شورای عالی فضای مجازی، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 14/06/1394 ج:

 http://farsi.khamenei.ir/message-content?id=30658.

-        مقام معظم رهبری، نامه‌ای برای شما، پایگاه اینترنتی مقام معظم رهبری، 21/01/2015 الف:

 http://farsi.khamenei.ir/ndata/news/28731/index.html#en

-        مقام معظم رهبری، نامه‌ای برای شما، شبکۀ اینستاگرام، 06/09/2015 ب:

https://instagram.com/letter4you

3. 3. منابع الکترونیکی انگلیسی

-        Facebook, 2015/09/05, Help Center, Liking Things on Facebook.

https://www.facebook.com/help/452446998120360

-        Moscaritolo, Angela, 2012/06/11, Facebook Tops Social Networks in 126 Countries, pcmag.com.

http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2405593,00.asp.

-        Salesforce.com, 2015/09/05, The 30 Most Brilliant Social Media Campaigns of the Last Half of 2014.

https://www.salesforce.com/blog/2014/12/the-30-most-brilliant-social-media-campaigns-of-the-last-half-of-2014-152015.html.

-        Shaanhaider, 2013/01/01, Social Media Stat and Facts, shaanhaider.com.

http://www.shaanhaider.com/2013_01_01_archive.html.

-        Taylor, Jake, 2015/04/03, 211 Million: This Is How Much Online Content is Created Every Minute.

http://www.littlejackmarketing.com/blog/2015/04/this-is-how-much-online-content-is-created-every-minute/

-        Twitter Engineering,200 million tweets per day, 2015/09/01: http://blog.twitter.com/2011/06/200-million-tweets-per-day.html

-        Wikipedia, 2015/09/03, Size of Wikipedia, wikipedia.org.

https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Size_of_Wikipedia

 


 [oftadeh1]ناقص است!