علل و دلایل شکل‌گیری، تداوم و گسترش جنبش گولن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس‌ارشد علوم سیاسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین

2 استادیار گروه علوم سیاسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین

چکیده

این تحقیق با هدف بررسی علل و دلایل شکل­گیری، تداوم و گسترش جنبش هیزمت[1] (جنبشی منتسب به فتح­الله گولن)، ضمن بررسی آرا و اندیشه­های گولن، خاستگاه فکری و نظری این جنبش را در بستر تاریخی تحولات و شرایط سیاسی و اجتماعی ترکیه مطالعه‌کرده‌است؛ علاوه‌بر‌این، روند گسترش این اندیشه­ها و سازماندهی این جنبش در قالب نهادهای آموزشی و مالی منضبط و کارآمد و رسانه­های ارتباط جمعی با نگرشی سیستمی (بررسی عوامل درونی و بیرونی تأثیرگذار بر جنبش) بررسی‌شده‌است. این تحقیق از نوع تحقیق‌های اکتشافی است و از روش (تکنیک) توصیف و تاحدودی تحلیل با مراجعه به اسناد بهره­گیری‌شده‌است.
به‌طور‌کلی، جنبش گولن ازیک‌سو محصول شرایط تاریخی ترکیه و واکنشی به سیاست­های سکولاریستی دولت­ها و ازسوی‌دیگر، تلاشی مستمر به‌منظور سازگاری اسلام با مدرنیته و دموکراسی بوده‌است. بهره­گیری از آموزه­های تصوف، تقدیس کار و کوشش جمعی، مبارزه با فقر، جهل و تفرقه و تلاش برای آشتی سنت و مدرنیته با وام­گیری از سنت لیبرالیسم و اخلاق پروتستانی، نوعی از اسلام را به جهانیان عرضه‌کرده‌است که از اسلام اجتماعی در برابر اسلام سیاسی دفاع‌می­کند؛ اگرچه فعالیت­ها و اقدام‌های این جنبش تحت‌الشعاع حوادث پس از کودتای نافرجام قرارگرفته و دولت ترکیه مبارزه‌ای گسترده را برای حذف این جنبش آغاز‌کرده‌است، به‌نظر‌نمی­رسد داستان جنبشی که جای پای عمیقی در سنت اسلامی و فرهنگ بومی دارد و توانایی خود را در تطبیق با شرایط موجود و روزآمدکردن اندیشه­های اسلامی نشان‌‌داده‌است، به این زودی به‌پایان‌برسد.



[1] . هیزمت در زبان و فرهنگ ترکی به معنای «خدمت به هنموعان و اهتمام در کاری» است (وب­سایت فرهنگستان زبان ترکی، 2 نوامبر 2017). در این تحقیق، جنبش گولن، جنبش خدمت یا هیزمت یا جماعت گولن، همگی معادل همدیگر به‌کاررفته­اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


در سال 2012، مجله تایم نام فتح­الله گولن را در میان صد چهره اثرگذار جهان گنجاند. طبق نوشته کلر برلینسکی، نویسنده و روزنامه‌نگار، پیروان او بین ۳ تا ۶ میلیون نفر در سراسر جهان تخمین‌زده‌می‌شوند و ارزش مؤسسات وابسته به او، میلیاردها دلار است. مدارسی که به نام او تأسیس‌شده‌اند، در ۱۵۰ کشور جهان به کار مشغول‌اند (گزارش المانیتور، 2015). جنبش موسوم به هیزمت، افکار و طرح‌های (ایده­های) وی را در قالبی سازمان­یافته ارائه‌می­دهد و مسئولیت هدایت و سازمان‌دهی مؤسسات مالی و فرهنگی و آموزشی را برعهده‌دارند.

افکار و اندیشه­های گولن و حیات و اقدام‌های او چند سالی است که محل بحث رسانه­ها و مؤسسات آموزشی است؛ کودتای 15 جولای سال 2016 در ترکیه یک‌بار دیگر نام او را بر سر زبان­ها انداخته‌است. دولت ترکیه و شخص رجب طیب اردوغان (رئیس‌جمهور)، در همان ساعات آغازین کودتا، گولن را مسئول طراحی و هدایت کودتا معرفی‌کردند و به‌دنبال آن، بازداشت و سرکوب گسترده هواداران و اعضای جنبش خدمت در ترکیه آغازشد که طیفی متنوع از روزنامه‌نگاران، تجار و بازرگانان، معلمان و استادان دانشگاه، پلیس و نیروهای ارتش را شامل‌می‌شد. براساس اعلام وزیر دادگستری ترکیه، تعداد افراد مرتبط با گروه فتح‌الله گولن، نزدیک به ۱۶۸ هزار تن و تعداد افراد زندانی­شده دراین‌زمینه، ۵۰ هزار تن است (وب­سایت دنیای اقتصاد، تحولات ترکیه، 19 تیر 96)؛ همچنین تلاشی گسترده ازسوی دولت برای بستن مؤسسات آموزشی و منع فعالیت مؤسسات فرهنگی و رسانه­ای و مصادره نهادهای مالی در داخل و خارج ترکیه آغازشده که همچنان نیز با قدرت تمام ادامه‌دارد و آخرین مورد آن، سفر اردوغان به کشورهای آفریقایی در ژانویه 2017 و تلاش وی برای بستن مدارس گولن در این کشورهاست؛ مدارس و مؤسساتی که در زمان ریاست‌جمهوری عبدالله گل، با حمایت و همراهی سفارتخانه­های ترکیه در این کشورها گشوده شده‌اند و بخشی از دیپلماسی فرهنگی این کشور به‌حساب‌می­آمدند (یا به‌احتمال همچنان نیز به‌حساب‌می­آیند)؛ علاوه‌بر‌این به‌دنبال کودتای نافرجام ۱۵ جولای در ترکیه، آنکارا تاکنون چندین‌بار تقاضای استرداد «فتح­الله گولن»، رهبر جنبش هیزمت از آمریکا[1] را به اتهام ساماندهی این کودتا به آمریکا ارائه‌‌داده‌است؛ تقاضایی که تاکنون با پاسخی مثبت ازسوی واشنگتن، همراه نبوده‌است.

اما «به‌راستی فتح­الله گولن کیست؟ جنبش منتسب به او چه ویژگی­هایی دارد؟ خاستگاه جنبش هیزمت و افکار و اندیشه­های آنان چیست؟ اعمال و اقدام‌های آنان چه روندی را طی‌کرده‌است؟ گولن چگونه جنبشی چنین وسیع را به‌راه‌انداخته‌است؟ و آینده این جنبش چگونه خواهدبود؛ افول یا رشد و شکوفایی؟».

تاجایی‌که حافظه تاریخ یاری‌می­کند و به‌خصوص به تاریخ ترکیه و امپراتوری عثمانی، مربوط است، یک وجه مهم و بارز اصلاحات متعدد و تأثیرگذار در اواخر امپراتوری، تأسیس نهادهای آموزشی بوده‌است. به‌احتمال، ریشه­های شکل­گیری جنبش را از سال­های زوال امپراتوری بایدواکاوی‌کرد. شاید جنبش هیزمت، شکلی عملی­تر و سازمان­یافته از نظریات و آرای سعید نورسی، ملقب به بدیع­الزمان است که در واکنش به لائیسم لجام­گسیخته و دین­زدایی گسترده از حیات سیاسی و اجتماعی در ترکیه ظهورکرد؛ شاید واکنشی بوده‌است به هجوم اندیشه­های چپ یا تلاشی مستمر برای سازگاری اسلام با مدرنیته و دموکراسی.

درپی جستجوی چشم­اندازی برای پاسخ به این پرسش­ها هستیم؛ بخشی از این چشم­انداز را نگرشی تاریخی به گذشته فراهم‌می­کند و بخشی از آن را نگاهی به آینده تحولات؛ گذشته­ای که در بررسی ما، از زمان زوال امپراتوری عثمانی آغازمی­شود و مجموع تحولات و رویدادهای پرفرازونشیب ترکیه مدرن را دربرمی­گیرد که در خلال کودتاهای متعدد و شکاف مستمر سنت و مدرنیته در جستجوی ثبات و دموکراسی است؛ روشی که فیلیپ آدامز، آن را جامعه­شناسی تاریخی می­نامد.

این تحقیق قصدندارد، ادعای دولت اردوغان و اتهام‌های منتسب به گولن را بررسی‌کند؛ همچنین از تلاش­ها و اقدام‌های دولت ترکیه نیز در مبارزه با گولن و جنبش هیزمت، جز به اشاره‌ای و تا اندازه­ای که به تبیین موضوع مددمی­رساند، سخن‌نخواهدرفت؛ علاوه‌بر‌این، طرح پرسشی با مضمون آینده این جنبش به مفهوم پیش­بینی و پیش­گویی رفتارها و اقدام‌های آنان نیست و تنها چارچوبی برای بررسی این موضوع ارائه‌خواهد‌شد؛ مطابق توضیح‌های بالا، پرسش اصلی این پژوهش بدین صورت است که «علل و دلایل شکل‌گیری، تداوم و گسترش «جنبش گولن» (جنبش هیزمت) چه بوده‌است؟».

برای پاسخ‌گویی به پرسش بالا، پرسش‌های فرعی به‌صورت زیر طرح‌شده­اند:

-   آرا، اندیشه­ها و اقدام‌های گولن چیست؟

-   زمینه­ها و بسترهای شکل­گیری جنبش هیزمت در ترکیه چه بوده‌است؟

-   عوامل مؤثر بر تداوم و گسترش اندیشه­های گولن در ترکیه و جهان چه بوده‌است؟

-   اقدام‌های جنبش گولن در ترکیه و جهان چه بوده‌است؟

-   با توجه به تحولات اخیر در ترکیه (کودتای 15 جولای 2016) چه آینده­ای برای گولن و جنبش هیزمت می­توان متصور بود؟

الف- مبانی نظری و روش تحقیق

از منظر روش­شناختی، تحقیق حاضر، نگرشی تاریخی و جامعه­شناسانه به شکل­گیری، تداوم و گسترش جنبشی موسوم به هیزمت در ترکیه است؛ ازآنجاکه این جنبش، هم پیشینه نظری وسیعی دارد و هم ازلحاظ عملی، اقدام‌هایی خیره­کننده در سطح جهان داشته‌است، نمی­توان سیر تکوین این جنبش را بی­اعتنا به حوادث و رویدادهای تاریخی و بافت فرهنگی جامعه ترکیه بررسی‌کرد؛ بنابراین از متن‌گرایی صرف و زمینه­گرایی محض اجتناب‌شده‌است. رهیافت اصلی در این پژوهش، جامعه­شناسی تاریخی است؛ این رهیافت، به دلیل تأکید بر چندگانگی فرایندها و برآیندهای نوسازی، چارچوبی مناسب برای تبیین پدیده­های سیاسی و اجتماعی فراهم‌می­آورد. به تعبیر فیلیپ آدامز، جامعه­شناسی تاریخی، عبارت‌است از قضاوت درباره تاریخ و پرداختن به تلاشی که انسان­ها برای ساخت آینده با توجه به گذشته انجام‌می­دهند و در این فرایند، گذشته تنها ماده خامی تلقی‌می­شود که رخدادهای زمانه از درون آن می­جوشد (رشیدی، 1394)؛ درعین‌حال، جنبش هیزمت و جامعه ترکیه به‌مثابه نوعی نظام (یک سیستم) اجتماعی لحاظ‌شده که در ارتباط پویا با محیط پیرامونی است؛ بدین‌ترتیب که زمینه­های داخلی شکل­گیری جنبش در کنار مفهوم مدرنیته و جایگاه غرب و اندیشه­های برخاسته از آن سامان و همچنین کوشش­های متعدد غرب سیاسی در خاورمیانه و به‌خصوص ترکیه، قابل‌فهم است؛ رویکردی که ما آن را نگرش سیستمی می­خوانیم.

بنابراین، تحقیق از نوع تحقیق‌های توصیفی ـ اکتشافی است و از روش توصیف و تاحدودی تحلیل با مراجعه به اسناد بهره­گیری‌شده‌است. در جمع­آوری اطلاعات از منابع کتابخانه­ای موجود به زبان فارسی، انگلیسی و ترکی استفاده‌می­شود. تجزیه‌وتحلیل پرسش‌ها و فرضیات تحقیق بیشتر بر توصیف و تحلیل اطلاعات و اسناد کسب‌شده از منابع کتابخانه­ای و نیز مصاحبه­هایی که اندیشمندان و فعالان سیاسی و اجتماعی با نشریات مختلف داشتند، متمرکز است؛ علاوه‌بر‌این، روش مطالعه با توجه به ماهیت آن، کیفی است و ارزیابی­های کمی تنها به ارائه آماری، محدود شده‌ که در منابع مرتبط آورده‌شده‌است.

از دید قلمرو زمانی تحقیق و ازلحاظ تاریخی، نقطه عزیمت این تحقیق، معاهده کوچوک کاینارجه[2] در سال 1774 و شکست امپراتوری عثمانی از روسیه است که پاره­ای از مورخان، آن را آغاز افول امپراتوری و نیز خودآگاهی نخبگان امپراتوری و تلاش در جهت اصلاحات و رفع عقب‌ماندگی­ها می­دانند؛ درضمن، تمرکز این تحقیق روی جنبش گولن در سال‌های اقتدار حزب عدالت و توسعه[3] در ترکیه (از سال 2002 تاکنون) است که از آن با عنوان دوران اسلام­گرایی لیبرال نام‌برده‌می­شود و سیر تکوین تاریخی آن هم‌زمان با تاریخ ترکیه مدرن، موضوع و محل بحث است. از  نظر مکانی، موضع محوری، جامعه ترکیه است بااین‌حال، گسترش این جنبش در سطح جهان به مدد نهادهای آموزشی انبوه و مدرن، لزوم بررسی اندیشه­ها و اقدام‌های جنبش در سطح جهان را اجتناب‌ناپذیرمی­کند. قلمرو موضوعی تحقیق حاضر نیز، بر واکاوی و مطالعه جنبش اسلام­گرای موسوم به «هیزمت» یا فتح­الله گولن در سه وجه «خاستگاه و زمینه­های پیدایش، تداوم و گسترش آن» متمرکز شده‌است.

ازلحاظ نظری، علل و دلایل شکل­گیری و همچنین رشد و تداوم جنبش­های اجتماعی در یک جامعه، در حوزه مباحث جامعه­شناسی سیاسی، قابل‌بحث و بررسی است. مطابق نظر بشیریه، جامعه‌شناسی سیاسی باید به بررسی سه حوزه پیوسته به هم بپردازد:

1- شناخت پیچیدگی­ها، شکاف­ها و تعارض‌های جامعه به‌عنوان نقطه عزیمت؛

2- شناخت گروه­بندی­ها و نیروهایی که براساس خطوط آن شکاف­ها در هر جامعه پیدا می­شود؛

3- شیوه تأثیرگذاری نیروهای اجتماعی بر زندگی سیاسی و بحث از مقولاتی مانند سلطه اجتماعی و نفوذ و تأثیر و نقش آنها در سیاست (بشیریه، 1388، ج 12: 95)؛ بر این اساس، پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی و تأسیس ترکیه مدرن در سال 1924، شکاف­ها و تعارض‌هایی که در جامعه ترکیه به‌وجودآمد، طبق نظر کؤشه­بالابان، ازیک‌سو میان اسلام و سکولاریسم و ازسوی‌دیگر، لیبرالیسم و ناسیونالیسم بود؛ گروه­بندی­ها و نیروهایی که براساس این شکاف­ها پیدا شدند، چهار گفتمان عمده سیاست در ترکیه را شکل‌دادند که در شکل زیر نشان‌داده‌شده‌است.

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1: چهار گفتمان عمده سیاست ترکیه

( منبع: کؤشه­بالابان، 1392: 35)

بدین‌ترتیب، تاآنجاکه به خاستگاه فکری و زمینه تاریخی جنبش گولن، مربوط است، بحث ما در این تحقیق، در چارچوب شکاف اسلام و سکولاریسم و شکاف میان لیبرالیسم و ملی­گرایی طرح‌شده‌است؛ گذشته‌ازآن، وقتی درخصوص ریشه­های تاریخی و صبغه دینی جنبش سخن در میان است، در چارچوب رهیافت سیستمی به منشأ بیرونی این جنبش (عقاید پروتستانی) و منشأ درونی (عقاید تصوف) نیز اشاره‌شده‌است؛ این اشارات با توضیحی درخصوص رهیافت سازه‌انگاری و تعریف «دیگری» در این چارچوب نیز همراه شده‌است.

بحث درخصوص علل تداوم و گسترش این جنبش، ازلحاظ نظری در حوزه جامعه­شناسی سیاسی خرد و چگونگی سازمان‌یافتن نیروهای اجتماعی است؛ درواقع به تعبیر بشیریه، برپایه شکاف­های اجتماعی، صف­بندی نیروهای سیاسی و اجتماعی پدیدار می­شود؛ نیروهای اجتماعی به این معنا اول اینکه مرکب از افرادی است که دارای وجوه همسانی از نظر علایق اقتصادی، ارزشی، فرهنگی، صنفی و جز آن باشند؛ دوم اینکه به شرکت در حیات سیاسی (اعم از قبضه قدرت، اداره جامعه، شرکت در نهادهای سیاسی، مشارکت در تصمیم­گیری­ها و سیاست­گذاری­ها) علاقه­مند­ند و سوم اینکه به این منظور به خود سامان‌می­دهند و برای انجام عمل سیاسی، آماده می­شوند. ویژگی‌های نیروهای سازمان­یافته عبارت‌اند از (بشیریه، 1388: الف. 107 تا 109):

1- داشتن سازمانی رسمی که در آن نقش­ها و وظایف، براساس معیارهای آمرانه تفکیک و تقسیم شده و اعضای گروه (کادر) و اعضای عادی از هم جدا شده‌است.

2- داشتن منابع مالی که در اختیار تصمیم­گیرندگان قرارداشته‌باشد. منابع مالی باید همواره به‌ نحوی تجدید‌شوند.

3- داشتن حداقلی از پیروان یا حلقه اول پیروان که در شرایط لازم به سهولت بسیج‌شوند.

این سه موضوع درباره جنبش گولن، قابل‌بحث و بررسی است؛ در این تحقیق نیز، این مسئله در چارچوب بررسی نهادهای آموزشی، نهادهای مالی و همچنین نهادهای تبلیغی و رسانه­ای پی‌گرفته‌می‌شود. عوامل مؤثر بر توانایی نیروها و گروه‌های اجتماعی که به نظر بشیریه، شامل ساخت و سازمان درونی گروه، رابطه با احزاب و سازمان‌های سیاسی، وضعیت حقوقی و میزان نفوذپذیری حکومت است (بشیریه، 1388: الف. 115 تا 119)، در این تحقیق، در بستری تاریخی و به‌اختصار بررسی‌شده‌است؛ سرانجام با توجه به این نکته که ماهیت جنبش یادشده، نوعی جنبش مذهبی است، باید به نقش نیروهای مذهبی در سیاست و جامعه اشاره‌کرد. در جامعه مدرن، دخالت مذهب و روحانیت در سیاست، تحت تأثیر شرایط جامعه نو، شکلی تازه پیدا‌کرده‌است. به نظر بشیریه، به‌طور‌کلی احتمال دخالت روحانیان در سیاست به‌طور‌مستقیم به عواملی چند بستگی‌دارد که داعیه سیاسی مذاهب، سازمان­یافتگی روحانیان و امکان تعبیر و تفسیرپذیری مذهب و تطبیق آن با شرایط متحول تاریخی ازجمله آنهاست (بشیریه، 1388: الف. ص 222). مذاهب بزرگ دنیا به یک میزان دارای داعیه سیاسی نبوده­اند و به‌طور‌کلی، مذاهب یهودیت، مسیحیت و اسلام، سیاسی­تر از مذاهبی مانند مذهب برهمایی و بودایی است؛ دراین‌میان، اسلام در مقایسه با دیگر ادیان، تنها یک دین نیست بلکه نظامی دولتی نیز بوده‌است و نظریه سیاسی و حقوقی آن به اشکال مختلف اجراشده‌است. منازعه برای قبضه قدرت سیاسی در میان مسلمانان، مهم­ترین ویژگی تاریخ سیاسی اسلام به‌شمارمی­رود (بشیریه، 1388، ج 12: 228 تا 234)؛ ویژگی و خصوصیتی که ازیک‌سو با خلافت تا همین اواخر و در قالب امپراتوری عثمانی ادامه‌داشت و ازسوی‌دیگر، مسئله حکومت امام معصوم در اندیشه تشیع را شامل‌می­شود.

در این تحقیق، مبنای بحث بر فروپاشی خلافت عثمانی و واکنش­هایی است که در میان نیروهای مذهبی برانگیخت؛ این واکنش­ها به ظهور نوعی از اسلام منجرشد که به دلیل فضای سیاسی ترکیه مدرن، امکان سیاسی‌شدن نداشت یا تمایلی بدان نشان‌نمی­داد؛ این نسخه از اسلام که به اسلام ترکی هم شهرت‌دارد و جنبش هیزمت به‌عنوان یکی از داعیه­داران این اسلام معرفی‌شده‌است، با اسلام سیاسی میانه­ای‌ندارد و بر نوعی اسلام اجتماعی تأکیدمی‌کند. روش دخالت در سیاست در این قرائت از اسلام، به‌طورعمومی، غیرمستقیم بوده و بر حمایت از احزاب اسلام­گرا از طریق شرکت در انتخابات، متکی بوده‌است بااین‌حال، این جنبش، متهم شده‌است که به‌دنبال ایجاد دولتی در داخل دولت و بدین‌ترتیب براندازی و استحاله دولت بوده‌است.

ب- پیشینه تحقیق

تاکنون تحقیق‌هایی بسیار درخصوص جنبش گولن انجام‌شده‌اند؛ با توجه به اینکه بخش قابل‌توجهی از اعضای این جنبش، ازلحاظ علمی و دانشگاهی (آکادمیک)، موقعیتی برجسته دارند، بنابراین، خود آنها بخشی از مطالعات را انجام‌داده‌اند؛ بخشی از مطالعات هم به افرادی غیراز اعضای این جنبش تعلق‌دارد و برخی پژوهش­ها به مؤسسات آموزشی این جنبش پرداخته‌اند. گزارش راهبردی مرکز مطالعات راهبردی تربیت اسلامی با عنوان «بررسی جریان تربیتی آموزشی فتح‌الله گولن (1394)»، نمونه­ای از این دست است؛ برخی به این جنبش از منظر جنبشی اسلامی نگریسته­اند و درباره ابعاد فکری و نگرشی این جنبش مطالعه‌کرده‌اند. مقاله بولنت آراس و عمر کاها (2000)، با عنوان «جنبش اسلام لیبرالی در ترکیه و اندیشه­های فتح­الله گولن»، مثالی از این مطالعات است؛ بکیم آکای هم این وجه عمل­گرایانه و اصلاح­طلبانه جنبش را مطالعه‌کرده‌است. نصیرات صالح (1387)، سهم اندیشه­های عرفانی و به‌خصوص تصوف را در پیدایش و سازمان­دهی این جنبش بررسی‌کرده‌است. اینانلو و همکاران (1392) به بررسی جامعه­شناختی جنبش فتح‌الله گولن برمبنای نظریه بسیج منابع پرداخته­اند و بیشتر، نحوه سازمان­دهی این جنبش را از منظر نظری (تئوری) بسیج منابع زالد و مک­کارتی (که بعدها چارلز تیلی، آن را توسعه‌داد)، مطالعه‌کرده­اند؛ سرانجام باید به گزارش حیدر شادی (1386) با عنوان «گولن؛ راوی رویکردی تازه در اسلام متجدد» اشاره‌کرد که درواقع گزارشی از نشست (کنفرانس) همزیستی مسالمت‌آمیز در هلند است که در سال 2007 برگزارشد.

هریک از این مطالعات تحقیقی و توصیفی، به گوشه­ای از جنبه­ها و زوایای این جنبش، نوری تابانیده­اند اما هیچ‌یک در بررسی زمینه­های شکل­گیری، آن‌طورکه باید و شاید به شکاف­ها و تعارض‌های جامعه ترکیه توجه‌نکرده­اند؛ در این تحقیق‌ها چندان به بسترهای تاریخی جنبش گولن توجه‌نشده‌است اما بایدتوجه‌داشت که درک زمینه­های شکل­گیری جنبش گولن و تداوم و گسترش آن، مستلزم شناخت تاریخ جامعه ترکیه است. جنبش گولن از وقایع سیاسی و اجتماعی ترکیه تأثیرپذیرفته و خود بر آنها اثرگذارده‌است؛ این مطابق با رهیافت و نظری است که بشیریه بر آن تأکیدکرده مبنی‌بر اینکه «اندیشه­های سیاسی، حول علایق عمده اجتماعی شکل‌می­گیرند و خود بر آنها تأثیرمی­گذارند» (بشیریه، 1393، ج 1: 12).

ازسوی‌دیگر، این مطالعات تنها به یکی از جنبه­های این جنبش پرداخته­اند. مطالعه هم‌زمان عوامل داخلی و خارجی شکل­گیری و گسترش جنبش هیزمت و همچنین ریشه­های فکری و تاریخی، موضوعی است که در این تحقیق سعی‌شده‌است از منظر نظریه سیستم­های اجتماعی به این جنبش نگریسته‌شود؛ این نظریه که مولود تفکر سیستمی و رویکرد سیستمی به مسائل و موضوع‌هاست، درپی ناتوانی نظریه­های تجزیه­گرایانه و مکانیکی و با قراردادن مفاهیم ارگانیستی در برابر مفاهیم مکانیکی در اوایل سده بیستم به‌وجودآمد؛ نوعی نظریه محافظه­کارانه که درعین‌حال از تأمل بر نوپیدایی، پیچیدگی و پویایی رویدادها و مسائل روی­گردان نیست و بر «کلیت» به‌مثابه ارگانیسمی سازمان‌یافته و تکامل‌پذیر تأکیدمی­کند و ناظر به نوعی کل­نگری است و از عدم تقلیل سیستم به مؤلفه­ها به اجزاء دفاع‌می­کند اما در الگوی فکری (پارادیم) جدید، «تمایز» و «تفکیک» میان «سیستم» و «محیط» برقرار می­شود، نه کل و اجزاء (بختیاریان و اکبری، 1393)؛ بنابراین نگرش، جامعه ترکیه و جنبش هیزمت به‌مثابه یک سیستم اجتماعی باز، تعاملی و پویا تلقی‌شده‌است که فهم شکل­گیری و گسترش جنبش هیزمت در بستر ترکیه مدرن، اول اینکه به درک پیشینه فکری و نظری جنبش و بررسی تاریخ وقایع و تحولاتی، منوط است که در ترکیه رخ‌داده؛ دوم اینکه فهم منزلتی است که مدرنیته در میان نخبگان ترکیه در دوران متعدد داشته‌است و سوم، برداشت و رفتار سیاسی محیطی (غرب- اروپا و آمریکا - ازیک‌سو و شوروی- به‌تازگی روسیه- ازسویی‌دیگر و همچنین جهان اسلام و تحولاتی نظیر انقلاب اسلامی ایران و نیز تحولات دیگر کشورهای اسلامی) در برابر ترکیه در مراحل متعدد بر نضج و گسترش جنبش هیزمت تأثیرگذاشته­ و نیز تأثیرپذیرفته­اند.

ج- زندگی و زمانه گولن و آرا و اندیشه­های او

جنبش هیزمت[4]، جنبشی است که به فتح­الله گولن روحانی، واعظ و نویسنده ترکیه­ای که مبلغ اسلام اجتماعی نیز هست، منتسب است؛ این جنبش، بزرگ‌ترین جنبش مردمی در ترکیه است که از تقدم اخلاق بر سیاست دفاع‌می­کند و بر نقش آموزش در تربیت نسلی طلایی که متصف به صفات پیامبر (ص) باشد تأکید‌دارد (مرادیان، 1385: 574 و 592)؛ وی از اسلام اجتماعی در مقابل اسلام سیاسی سخن به‌میان‌می­آورد و برخی معتقدند که گولن، مارتین لوتر ترک است و اسلام مدنظر او، قرائتی متصوفانه و درعین‌حال، لیبرال از اسلام است که به دلیل بهره­مندی از عناصر بومی فرهنگ ترکی به «اسلام ترکی» نیز معروف شده‌است.

اما به‌راستی فتح­الله گولن کیست؟؛ مخالفانش از او چهره­ای دژم، سرسپرده، خائن و حتی تروریست ساخته­اند که درپی نابودی نهادهای سکولار و دموکراسی است. رسانه­های دولتی ترکیه او را زرسالاری توصیف‌می­کنند که از غرب فرمان‌می­گیرد (یئنی شافاک، 21 جولای 2016)؛ درمقابل اما، موافقانش او را روحانی و واعظی عابد و متقی و درعین‌حال، مدرن و سکولار توصیف‌می­کنند. شاگردانش از او به عنوان مرید و مرشدی یادمی­کنند که قناعت و ساده­زیستی پیشه‌کرده اما ثروت و رفاه و تلاش برای کسب آنها را توصیه‌می­کند. محور فعالیت­های گولن و جنبش منتسب به او، آموزشی است و به‌نظر‌می­رسد نه زمینه فعالیت­هایش و نه پیشینه فکری و نظری او و نه محتوا و ماهیت دیدگاه­هایی که او ارائه‌می­دهد، به‌هیچ‌روی با تروریسم سنخیتی‌ندارد؛ درعین‌حال، او دست‌کم، در این سالیان اخیر، به‌هیچ‌وجه، عابدانه و زاهدانه نزیسته‌است و تبعید خودخواسته­اش به آمریکا، رفاه و مکنتی برایش فراهم‌آورده و اگر هدف اولیه­اش از مهاجرت «امکانی» برای طرح دیدگاه­هایش بوده، حالا به‌خصوص پس از کودتا، درپی «امانی» است از دولت ترکیه.

کنایه اردوغان در اشاره به مهاجرت و محل سکونت گولن (پنسیلوانیا) به‌احتمال، بیشتر پوپولیستی است زیرا خود او، دخترانش را به دلیل عدم امکان حضور محجبه­شان در دانشگاه­های ترکیه به آمریکا برای تحصیل فرستاد؛ غیرازآن، پدیده مهاجرت نخبگان (چه با اشتیاق و چه با اجبار) به عقیده مرتضی مردیها پدیده­ای قدیم بوده، نه حادث و ازآنجاکه به دفعات در تاریخ مهاجرت­ها سبب شکوفایی ادبی، دینی یا اقتصادی شده­اند، بنابراین نباید درباره آنها نکوهش یا داوری اخلاقی[5] صورت‌بگیرد (مردیها، 1390)؛ نکته‌ای دیگر از زندگی گولن که مخالفانش، آن را سرزنش‌می‌کنند، عدم ازدواج اوست و مخالفانش آن را دلیلی بر گرایش­های رهبانیتی گولن می­دانند ولی گولن، دلیل عدم ازدواجش را شرایط مبارزه و اقتضای حرکتش بیان‌‌کرده‌است.

نگاهی کوتاه به حیات گولن، برای بررسی نظریات و فعالیت­هایش ضروری است.[6] محمد فتح­الله گولن، واعظ، نویسنده و مدرس علوم اخلاقی و الهیات اهل ترکیه در سال 1941 (به روایتی دیگر در سال 1938) در روستای «کوروجوک» از توابع حسن­قلعه (پاسینلر)، استان ارزروم ترکیه دیده به جهان گشوده‌است؛ پدرش، رامیز افندی، امام مسجد و مادرش، رفیعه خانم، خانه­دار بود. محمد فتح­الله گولن، فرزند دوم خانواده بود؛ پنج برادر داشت و دو خواهر؛ تحصیلات مکتب ابتدایی را در سال‌های 1946 تا 1950 و آموزش متوسطه را طی سال‌های 1952 تا 1958 در مدرسۀ کورشونلویِ ارزروم و سایر مدارس آن زمان ازجمله کمهان، اسدپاشا و مرادپاشا به‌پایان‌رسانید و در سال 1956 به‌واسطۀ ملا محمد کرکینجی با حرکت نور و طلاب آن آشنا شد؛ وی، آموزش دروس فقه را که در سال 1956 نزد ملا عثمان بکتاش آغاز‌کرده‌بود، در اواخر سال 1958 تکمیل‌کرد  و در تاریخ 28 می 1959 در امتحانی که از طرف رئیس امور دینی برگزارشده‌بود، اجازه‌نامۀ خطابت را دریافت‌کرد. گولن در سال 1969، انجمن­هایی مانند «انجمن بیداری» و «آیدین­لر» را تأسیس‌کرد؛ این انجمن­ها با هدف برگزاری مجالس و صحبت­های دینی در قهوه­خانه ایجادشده‌بود؛ بدین‌ترتیب، گولن، دامنه فعالیت خویش را توسعه‌بخشید و صحبت­های دینی را از محوطه مساجد بیرون‌کرد و حتی به مجالس قهوه­خانه­ها نیز واردکرد. روزنامۀ زمان از تاریخ 8 اکتبر 1991 نشر مقالات و اشعار گولن را آغازکرد؛ این روزنامه، مقالات وی را در بخشی جداگانه­ با عنوان «آکادمی» به‌صورت هفتگی نشرمی‌داد.

گولن در 2 آوریل 1992 برای اولین‌بار به آمریکا سفرکرد و مدت 35 روز در این کشور اقامت‌گزید؛ از 25 ایالت دیدارکرد و با ترکان مقیم در آمریکا و شاگردانی که در آنجا به فراگیری تعلیم، مشغول بودند، ملاقات‌کرد؛ او از سال 1999 در تبعیدی خودخواسته در پنسیلوانیای آمریکا زندگی‌‌‌می‌کند؛ محل زندگی­اش، مزرعه‌ای در سیلرزبورگ به وسعت ۶۰ هکتار است که گفته‌می‌شود یک نهاد ترک مستقر در آمریکا، به قیمت ۲۵۰ هزار دلار خریداری‌کرده‌است.

این خلاصه حیات فردی است که محور فعالیت­هایش آموزش، رسانه و پژوهش است؛ بنیان‌گذار یک جریان آموزشی است و بیش از هزار مؤسسه آموزشی و پژوهشی در سراسر دنیا (مدرسه و دانشگاه) به جنبش هیزمت تعلق‌دارند؛ منادی اسلام اجتماعی و گفتگوی بین‌ادیانی است و تاکنون با رهبران و مقام‌های ترکیه و نیز مقام‌ها و رهبران دینی سایر کشورها به‌طورمتعدد و مستمر دیدارهایی‌داشته‌است.

برخی از مهم‌ترین آثار گولن عبارت‌اند از: از قرآن به ادراک (دو جلد)، عصر و نسل، مضراب شکسته، مجموعه دعاها، موازین یا چراغ­های بر فراز راه، از فصلی به فصل دیگر و تپه های زمردین قلب؛ کتاب جدید او را نیز که مجموعه­ای از مقالات و سخنرانی­های او درخصوص خشونت، جنگ و تروریسم است، شاگردانش جمع­آوری‌کرده و با عنوان مسلمانان و مسئولیتشان در مواجهه با خشونت انتشارداده‌اند؛ محور فعالیت­ها و پس­زمینه فکری آنها به‌صورت طرح کلی (شماتیک) در زیر آورده‌شده‌است:

 

 

­­

 

 

 

 

 

 

 

شکل2: محور فعالیت‌های گولن

(منبع: نگارنده)

به‌طور‌کلی می­توان خط فکری و رفتار عملی گولن و جنبش هیزمت را در چهار مؤلفه زیر جمع‌بندی‌کرد:

-   حفظ و ابقای اسلام در جهان جدید؛

-   تلفیق اسلام و ناسیونالیسم ترکی (اسلام ترکی یا اسلام آناطولیایی)؛

-   تقدم اخلاق و آموزش بر سیاست؛

-   پراگماتیسم اسلامی­شده.

پرسش، این است که «درخت تناور جنبش هیزمت در چه محیطی روییده و رشد و نما‌یافته‌است؟ خاستگاه تاریخی افکار گولن و جنبش منتسب به او چیست؟ رفتار عملی گولن و هوادارانش از چه علایق اجتماعی و سیاسی تأثیرپذیرفته یا بر آنها تأثیرگذاشته‌است؟»؛ در بخش­های بعدی، ضمن تشریح مؤلفه­های نظری و عملی جنبش گولن، در جستجوی پاسخ­هایی برای پرسش‌های بالا نیز هستیم.

د-  زمینه­ها و بسترهای شکل­گیری جنبش هیزمت در ترکیه

بسیاری بر این عقیده­اند که شکست امپراتوری عثمانی از روس­ها در جنگی شش­ساله که به عقد معاهده کوچوک کاینارجه در سال 1774 انجامید، سرآغاز روند اضمحلال امپراتوری بود (عنایت، 1389: 19)؛ در چنین شرایطی، بخش اعظم مباحث روشن‌فکران و نخبگان آن زمان عثمانی، حول محور بقا و در واکنش به توسعه­طلبی روس­ها شکل‌می­گرفت. نقل قولی که کؤشه‌بالابان در کتابش از فؤادپاشا می­آورد، گویای چنین وضعیتی است: «ما زمانی می­توانیم از نابودی امپراتوری جان سالم به‌درببریم که به اندازه انگلستان، پول؛ به اندازه فرانسه، روشن‌فکر و دانا و به اندازه روسیه، سرباز داشته‌باشیم» (کؤشه­بالابان، 1392: 77)؛  بنابراین انگیزه اصلاح­طلبی در امپراتوری عثمانی خود را در قالب نوسازی داخلی و در سه بخش اصلاح نظام آموزشی، اصلاح ارتش و ساختار نظامی و اصلاحات اداری نشان‌می‌دهد که گولن، آن ­را «توسعه­طلبی تدافعی» نامیده‌است (کؤشه­بالابان، 1392: 68).

یوسف آکچورا، متفکر ملی­گرای نامدار اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن بیستم، مقاله­ای با عنوان «سه راه سیاست»[7] نوشت. مطابق دیدگاه آکچورا، امپراتوری عثمانی سه گزینه برای جلوگیری از فروپاشی دارد: عثمانی­گرایی، اسلام­گرایی و ملی­گرایی؛ این سه راه‌حل از زمان آغاز اصلاحات در امپراتوری (یعنی پیش از نگارش مقاله آکچورا) آزموده‌شدند (Özçelik, 2015) و به عقیده کؤشه‌بالابان، هویت ملی کنونی ترکیه در چنین بافت تاریخی رشد و پرورش‌یافت.

مرحله اول اصلاحات با عنوان کلی «تنظیمات» و تحت فرمان­های سلطنتی موسوم به «خط شریف گلخانه» و «خط همایون» در دوران سلطان عبدالحمید دوم و عبدالمجید (1798 تا 1876) با هدف ایجاد نوعی مفهوم جهانی از شهروندی برای تمام خلق­های امپراتوری برمبنای عضویت مذهبی (ارتدکس­های یونانی، ارمنی­ها، یهودیان و مسلمانان) و نه قومی به‌اجرادرآمد. نوسازی نظام آموزشی با احداث مدارسی موسوم به طبیه،[8] نوسازی ساختار ارتش با تأسیس مدارس نظامی موسوم به حربیه[9] و اصلاح نظام بوروکراتیک با راه­اندازی مدارس ملکیه[10] در یک معنا، نخستین تلاش­های نخبگان حکومتی برای اصلاحات بوده‌است که در عنوان کلی «عثمانی­گرایی» فهمیده‌شد.

بروز ناسیونالیسم قومی در بالکان و خواست گروه­های قومی ازجمله ارتدوکس­های یونانی برای استقلال، منطق حاکم بر اصلاحات را به‌چالش‌کشید و ظهور ملی­گرایی در قرن هجدهم و نوزدهم به همراه هجوم همه­جانبه غرب (در هر دو شکل استعمار و تجدد) در سرزمین­های اسلامی، متفکران و نخبگان امپراتوری را برآن‌داشت تا راهی دیگر برای بقابیابند؛ اتحاد تحت لوای اسلام، راه دوم سیاست بود که مدافعانی پرشور مانند عاکف ارسوی، نامیق کمال، محمد عبده، سید جمال اسدآبادی و سعید نورسی، مبلغان آن بودند؛ امپراتوری عثمانی در آن مقطع، کشوری با اکثریت مسلمان اما ترکیب قومی مرتعش و لرزان بود؛ بنابراین، اندیشه اتحاد مسلمین در برابر موج ناسیونالیسم ممالک عربی و استعمار، چندان تاب‌نیاورد. مداخله اروپایی­ها در امور داخلی عثمانی در شکل حمایت از خیزش­هاش غیرمسلمانان[11] نیز برای انحطاط امپراتوری به ظهور و آزمون راه سوم سیاست یعنی، ملی­گرایی ترکی به‌عنوان آخرین امید اتحاد منجرشد. نسل جوان روبه‌رشد غرب­گرا و متفکران اثبات­گرا که عثمانی­گرایی و اسلام­گرایی به نظرشان راه­حلی اقناع­کننده نبود، جنبش ترکان جوان و حزب اتحاد و ترقی را به‌وجودآوردند که طیفی عظیم از مخالفان عبدالحمید (غیراز جدایی­طلبان قومی)، آن را شکل‌داده‌بودند و از کنگره 1902 دست بالا را در حزب گرفتند؛[12] در چنین مقطعی، آکچورا و ضیاء گؤک­آلپ، دو تفسیر متفاوت از ملی­گرایی را ارائه‌دادند. آکچورا مهاجر ترک­تبار روسی همانند سایر همفکرانش در اندیشه ارتباط ترک­های آناطولی با جهان ترک بود؛ درمقابل، گؤک­آلپ از نوعی ملی­گرایی آناطولیایی دفاع‌می‌کرد (کؤشه­بالابان، 1392: 99). آکچورا معتقد بود که ترک­گرایی به‌نسبت اسلام­گرایی در سیاست خارجی، بهتر عمل‌می­کند و حساسیت اروپایی­ها را کمتر برمی­انگیزد (آکچورا، 1904: 8-9). گؤک­آلپ، میان فرهنگ و تمدن، تمایز قال می­شد. «فرهنگ»، عنصر اصلی سازنده هویت ملی و «تمدن»، امری عمومی تلقی‌می­شد که دیدگاهی عمل‌گرایانه­تر بود که به ظهور کمالیسم انجامید.

سه راه سیاست آکچورا اگرچه از سقوط امپراتوری عثمانی جلوگیری‌نکرد، اساس هویت ملی ترکیه مدرن را شکل‌داد که متعاقب آن، قانون اساسی جمهوری ترکیه در سال 1921 تدوین‌شد و در 29 اکتبر 1923 (6 آبان 1302)، حکومت از سلطنت (پادشاهی) به جمهوری تغییریافت؛ بدین‌ترتیب، تقابل اسلام و سکولاریسم ازیک‌سو و لیبرالیسم و ناسیونالیسم ازسوی‌دیگر، چهار گفتمان عمده سیاست در ترکیه را شکل‌دادند که به‌صورت طرحی کلی در زیر آورده‌شده‌است:

 

 

 

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 3: روند گفتمان‌های سیاسی در ترکیه مدرن

(منبع: نگارنده)

 

 

اکنون می­توان زمینه­های شکل­گیری جنبش هیزمت را در این بستر تاریخی تشریح‌کرد؛ بدین‌ترتیب، هم‌زمان با شکل­گیری جمهوری ترکیه و فعالیت‌های آتاتورک و در دوران اقتدار[13] ملی‌گرایان سکولار (یا کمالیست­ها) و برقراری نظام تک‌حزبی، نوعی از سکولاریسم حاکم شد (از سال 1923 تا 1950) که با هدف استقرار نظام سیاسی لائیک و دولت ـ ملت­سازی به شیوه غرب، برنامه­ها و سیاست­هایی درراستای زدودن اسلام از حوزه سیاسی و اجتماعی اجراشد؛ در واکنش به این نوع سکولاریسم تهاجمی، جنبش نور منتسب به سعید نورسی در سال 1920 شکل‌گرفت. در طول چهل سال فعالیت و تلاش بی­وقفه و خستگی­ناپذیر سعید نورسی، چارچوبی فکری و نظری برای فعالیت­های اسلام­گرایانه پی­ریزی‌شد که رساله نور، مبین اصول اساسی این طریقت است؛[14] همچنین، مقاومت طریقت نور در برابر اسلام­زدایی، جنبه­هایی عملگرایانه را در جامعه ترکیه نهادینه‌کرد به‌طوری‌که با به‌قدرت‌رسیدن لیبرالیست­های سکولار و حزب دموکرات عدنان مندرس در سال 1950 سکولاریسم در ترکیه بازتعریف‌شد. سکولاریسم تهاجمی که به مفهوم اسلام­زدایی از سیاست و اجتماع بود، جایش را به سکولاریسم تدافعی داد که بر بی­طرفی دولت درخصوص دین شهروندان و آزادی فعالیت دینی صحه‌می­گذاشت. آزادی نسبی به‌وجودآمده در سایه حکومت دموکرات­ها که با کودتای سال 1960، سرنگون شد، طیفی از نخبگان و روحانیان دینی به‌وجود‌آمد که از زمان وفات سعید نورسی در سال 1960 تلاش­هایی در جهت تبدیل این جنبش به جنبشی تشکیلاتی صورت‌دادند؛ جنبش گولن یا جماعت خدمت که فتح­الله گولن، چهره شاخص و نفر اول آن محسوب‌می­شود، درراستای همین تلاش­ها و درادامه جنبش نور شکل‌گرفت؛ نقطه آغاز این جنبش را ناآرامی­های سال 1970 و تدریس افراد منتسب به این جنبش در مدارس عمومی می­دانند؛ تأسیس درسخانه و خوابگاه­های دانشجویی در این سال­ها با انگیزه مقابله با چپ­گرایان ازجمله فعالیت­های این گروه بود که درست به همین دلیل، دولت­های حاکم بر ترکیه نیز به‌طورنسبی از آن حمایت‌می‌کردند (نصیرات، 1387: ).

گرچه حکومت دموکرات­ها در سال 1960 با یک کودتا سرنگون شد، مقابله با اندیشه­های کمونیستی و چپ­گرایانه، رشد و دوام فعالیت­های اسلام­گرایانه را درپی‌داشت که با همراهی و حمایت گهگاه و نسبی حکومت­ها نیز همراه بود (سال‌های 1960 تا 1980)؛ این روند با پیروزی انقلاب اسلامی ایران[15] و فروپاشی شوروی، به مرحله‌ای جدید واردشد. به‌قدرت‌رسیدن اربکان که منادی نوعی ملی­گرایی اسلامی و نقش دین در ساخت سیاسی ترکیه با تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی ایران (تاحدود زیادی) بود، جنبش­های اسلام­گرایانه را به ادامه فعالیت دلگرم‌کرد؛ هرچند شاید نتوان میان تعریف گولن از نقش اسلام در اجتماع (اسلام اجتماعی) و تعریف اربکان (ملی‌گرایی اسلامی؛ اسلام سیاسی)، نسبت و رابطه‌ای مطمئن پیداکرد ولی به‌هرحال، توجه اربکان به شرق، بر گسترش جنبش گولن، تأثیری مثبت داشت. در دوران حکمرانی تورگوت اوزال (1989 تا 1993)، جنبش گسترش و حمایت­های دولتی را دریافت‌می­کرد. اوزال، رئیس­جمهوری بود که گولن، دیدارهایی متعدد با او داشت؛ در تشییع جنازه­اش شرکت‌کرد و طبق گفته خودش به اندازه فوت پدرش از مرگ اوزال، متأثر شده‌بود.

حمایت­های دولتی از جنبش گولن در زمان به‌قدرت‌رسیدن لیبرال­های اسلام­گرا در سال 2002 (حزب عدالت و توسعه) و به‌خصوص در دوران رئیس‌جمهوری عبدالله گل به اوج خود می­رسد و ابعاد فرامرزی پیدامی‌کند؛ شهرت و گسترش جنبش هیزمت، بیشتر مرهون فعالیت­های بین­المللی اعضای این جنبش در خارج از ترکیه و ایجاد مدارس و مؤسسات آموزشی، اقتصادی و اجتماعی است که با حمایت مالی تجار و بازرگانان ترک ازیک‌سو و حمایت سیاسی دولت ترکیه (از طریق سفارتخانه­هایش) ازسوی‌دیگر همراه بود اما این همراهی و حمایت متقابل جنبش خدمت و دولت دیری نپایید؛ پس از اعتراض‌های می 2013 که اعتراض‌های «پارک گزی» معروف شد، دولت ترکیه کم­کم انگشت اتهام را به سمت فعالان و هواداران جنبش گولن گرفت و گولن را به برآوردن دولتی در سایه متهم‌کرد. اوج اختلاف‌ها در کودتای ناکام 15 جولای 2016، میان  اردوغان و گولن رقم‌خورد که نتیجه آن سرکوب گسترده طرف‌داران جنبش در داخل و خارج ترکیه بود؛ از این مقطع اگرچه فعالیت­های اسلام­گرایانه و تمایل‌های اسلام­خواهانه در جامعه ترکیه همچنان روند روبه‌رشد خودش را ادامه‌می­دهد، همه این تمایل‌ها از جنبش گولن، متأثر نبوده‌است. یئشیل­آدا و همکارانش در کتابی با عنوان اسلامیزاسیون در ترکیه تحت زمامداری دولت عدالت و توسعه یافته­های مقالات متعدد و داده­های تحقیقی متنوعی را گردآوری‌کرده‌اند که نشان‌می­دهد، جنبش نئوعثمانیسم (که به اعتقاد نویسندگان این مقالات از زمان اوزال آغازشده‌بود) به همراه ارائه برنامه اقتصادی لیبرال (که کمال درویش، اقتصاددان بانک جهانی، آن را طراحی‌کرده‌‌بود) با ارائه ‌دکترین عمق راهبردی (استراتژیک) احمد داووداوغلو (وزیر امورخارجه اسبق و نخست­وزیر پیشین ترکیه) مسیری را پیمود که ضمن اتحاد با غرب به نزدیکی بیشتر با جهان اسلام و ظاهرشدن ترکیه در قامت بازیگری منطقه­ای انجامید (یئشیل­آدا و همکاران، 1394: 224 و 225) و همچنین، تغییر و تحول در اسلام­گرایی ترکی، ارزش­ها و باورهایی جدید را تعریف (یا بازتعریف) ‌کرد که براساس آن،، رشد گرایش‌های محافظه­کارانه و مذهبی باعث‌شده‌است، رأی­دهنگان به‌عنوان یک بلوک به جریان راست سیاسی تمایل‌یابند[16] (یئشیل­آدا و همکاران، 1394: 45).

 

محققان، عوامل و دلایلی متعدد را برای رشد و گسترش جریان­های اسلام­گرا در چنین بستر تاریخی که تشریح‌کردیم، برشمرده­اند. فوزی و هاشمی در کتاب جنبش­های اسلام­گرای معاصر؛ بررسی منطقه­ای، ضمن تقسیم جریان­های اسلام­گرا به چهار دسته «اسلام اجتماعی صوفیانه (جنبش نور و فتح­الله گولن)، احزاب محافظه­کار راست­گرا (احزاب با محور اربکان و حزب عدالت و توسعه)، اسلام سلفی رادیکال (حزب­الله کرد) و جریان علوی­ها و شیعیان»، علل شکل­گیری جنبش اسلامی را در ترکیه، در موارد زیر خلاصه‌کرده‌اند (فوزی و هاشمی، 1394: 342 - 362):

-   گسترش اندیشه­های دین­ستیزانه در دوران ترکان جوان؛

-   تحولات سیاسی بعد از آتاتورک و تصویب سیستم چندحزبی؛

-   رشد آثار فرهنگی و ادبیات دینی در دهه­های اخیر.

 

 

ه-  عوامل مؤثر بر شکل­گیری جنبش گولن

 

 

چهار گفتمان هویتی که بنابر دیدگاه کؤشه‌بالابان، ساخت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را شکل‌داده­اند، زمینه‌های شکل­گیری و گسترش نوعی اسلام اجتماعی را به‌وجودآوردند که با سعید نورسی، تئوریزه می­شود و با جنبش گولن به مرحله تشکل می­رسد؛ «این رودخانه جاری جماعت هیزمت از کدام آبشخور فکری سرچشمه‌گرفته‌است؟ در گذر از دوران اقتدار ملی­گرایان سکولار (کمالیست­ها) تا رسیدن به اسلام­گرایی به چه موانعی برخورده‌است؟ از چه عواملی درون بافت ترکیه و نیز خارج از آن تأثیرپذیرفته‌است؟ این رودخانه چه تأثیری بر مسیر عبورش گذاشته‌است؟ رفتار غرب با این جنبش چگونه بوده‌است؟»؛ در جستجوی پاسخی برای این پرسش­ها محققان دراین‌زمینه، عواملی متعدد را برشمرده­اند که می­توان به موارد زیر اشاره‌کرد:

1- بستر تاریخی روند زوال امپراتوری و شکل­گیری ترکیه مدرن

در بخش نخست نشان‌دادیم که چه چیزی ذهن نخبگان فکری را در مقطع پایانی امپراتوری به خود مشغول‌کرده‌بود. مقابله با توسعه­طلبی روس­ها و مواجهه با غرب (با تمام وجوهش ازجمله استعمار و مظاهر تجدد) ازیک‌سو  و ناکارآمدی داخلی در اداره امپراتوری و رشد ناسیونالیسم قومی در بالکان و دنیای عرب ازسوی‌دیگر، سه راه عثمانی­گرایی، اسلام­گرایی و ملی‌گرایی را پیش پای آنان گذاشت که به‌­رغم ناکامی در بقای امپراتوری، سنگ بنای ترکیه جدید را پایه­گذاری‌کرد. گفتیم که کمالیسم (1924 تا1950) با نوعی اسلام­زدایی از حیات سیاسی و اجتماعی ترکیه همراه بود. پس از دوران کمالیسم، در دوران حکومت عدنان مندرس (1950-60 م.) تعریفی جدید از سکولاریزم موسوم به سکولاریزم تدافعی ارائه شد که به رشد و گسترش دین در فضای عمومی و اجتماعی امکان بیشتری می­داد و اساساٌ دولت را به اتخاذ موضع بیطرفی در قبال دین و مذهب وا می­داشت. پس از آن و در دهه هفتاد میلادی، برای مقاله با اندیشه­های چپگرایانه، امکان فعالیت بیشتری برای سنتگرایان و مذهبی­ها از سوی دولت و خصوصاٌ دولت تورگوت اوزال ترکیه داده شد.  دوران اقتدار اربکان، هم‌زمان با وقوع انقلاب اسلامی، با نگاه به شرق و قدرت‌نمایی اسلام­گرایان ناسیونالیست، مصادف بود. پس از انتخابات سال 2002 و قدرت‌گرفتن اسلام­گرایان لیبرال، تصور غالب این بود که حزب عدالت و توسعه، بازوی سیاسی جنبش هیزمت است درحالی‌که بروز شکاف­ها و نزاع اخیر میان اردوغان و گولن، این تصور را با تردیدهایی جدی روبه‌رو‌کرد (میشل، 2016)؛ اما درهرحال، حمایت این جنبش از حزب عدالت و توسعه، واقعیتی آشکار است.

 

 

2- اندیشه تصوف و مسئله تعریف «دیگری»

 

 

نوامبر 2007، دانشگاه اراسموس شهر روتردام هلند، میزبان همایشی (کنفرانسی) بین‌المللی با عنوان «همزیستی مسالمت‌آمیز؛ نوآوری­های فتح‌الله گولن در دنیای معاصر» بود؛ ابعاد مختلف فکری و نظری جنبش گولن و نیز شخصیت او در این همایش بررسی‌شد؛ نویسندگانی متعدد، رد پای تصوف را در اندیشه­های بنیادی و در رفتار اعضای این گروه می­بینند. از نظر توماس میشل، رئیس سابق گروه (دپارتمان) روابط اسلام و مسیحیت واتیکان، کوشش گولن درراستای آشتی سنت و مدرنیته و نیز بازآفرینی ارتباطی میان دولت و دین و تأکید بر دموکراسی، در اندیشه­های تصوف ریشه‌دارد که در بستر تاریخی ترکیه (و البته بخشی عظیم از جهان اسلام) جاری بوده‌است.[17] به نظر میشل، گولن پیرو واقعی مولانا جلال­الدین رومی است. مدارا و تساهل دینی، پرهیز از خشونت و تأکید بر جنبه­های اجتماعی و اخلاقی، از آموزه­های محوری تصوف است که ناشی از نوع تعریف «دیگری»[18] در این اندیشه و فرهنگ است؛ علاوه‌برآن، میشل با تمثیلی از رقص سماع، معتقد است که گولن و جنبش منتسب به او، یک پایش در فرهنگ اسلامی ثابت است و با پای دیگر در فرهنگ‌های دیگر سیرمی­کند (شادی،1386).

به دلیل بافت سیاسی حاکم بر ترکیه و نیز عوامل تاریخی که در بخش پیشین بدان‌ها پرداختیم، اسلامی که نورچی­ها منادی آن بودند، نه بر اسلام سیاسی که بر نوعی اسلام اجتماعی تأکیدمی­کرد و اخلاق را بر سیاست تقدم‌می­داد؛ اسلامی که ایمان­گرایی به‌جای شریعت­گرایی و تساهل صوفیانه به‌جای خشونت را توصیه و تجویزمی‌کرد و بر شکل قومی و فرهنگی اسلام پای‌می­فشرد؛ این نوع اسلام­گرایی به اسلام ترکی (آناطولیایی) معروف شد اما. در بررسی بعد عملی و اقدامات جنبش هیزمت مشخص می­گردد که بافت تاریخی و ریشه­های عثمانی­گرایی (که در بخش تاریخی بدان پرداختیم) و اندیشه تصوف، تنها عامل شکل­گیری و رشد جنبش گولن نمی­توانند باشند.

آشتی سنت و مدنیته و گفتگوی میان ادیان که جنبش خدمت را با آنها می­شناسند، نمی‌تواند فقط در تصوف و نگاه به «دیگری» در این آموزه­ها ریشه‌داشته‌باشد. اندیشه­های غربی و مواجهه ترکیه با غرب از زمان امپراتوری عثمانی، موجب نفوذ این اندیشه­ها شده‌است که بحث نظری آن در چارچوب گفتمانی مدنظر کؤشه‌بالابان ارائه‌شد. به‌نظر‌می­رسد اخلاق پروتستانی و آموزه لیبرالیسم، تأثیری شگرف بر پراگماتیسم این جنبش داشته‌است.

 

و- تأثیرپذیری از غرب؛ پروتستانتیزم

تأثیرپذیری از فرهنگ غربی و آموزه­های سایر ادیان ابراهیمی، مسئله­ای است که کلاوس گریل در تحقیقی با عنوان «فراسوی شرق و غرب؛ فتح­الله گولن و تفکر مرزی» بدان پرداخته‌است. به عقیده گریل، ترکیه (و گولن به‌نوبهخود) در نوعی موقعیت مرزی قرارگرفته‌است؛ مرز سنت  مدرنیته یا شرق و غرب؛ بااین‌حال، این موقعیت مرزی، به‌طورصرف، جبری جغرافیایی نیست بلکه گولن در این شرایط، توانایی و جسارت انتخاب آگاهانه را نیز داشته‌است. موقعیت مرزی مورد اشاره گریل، نه یک ترکیب دلبخواهی و مصلحتی بلکه مبتنی‌بر ماهیت مرزی وجود و زندگی است. به‌نظرمی­رسد، بخشی مهم از اندیشه­ها و اقدام‌های گولن، ملهم از جنبش پروتستانی قرن شانزدهم  باشد (شادی، 1386). ماکس وبر، در اثر درخشان خود با عنوان اخلاق پروتستان و روح سرمایه‌داری، مدعی شد که «ارزش‌های مذهبی معنوی می­توانند مردم را به کار سخت و انباشت ثروت ترغیب و تشویق‌‌کنند». به عقیده ماکس وبر، یکی از علل مهم انباشت سرمایه در غرب و عدم شکل‌گیری این فرایند در شرق به‌وجودآمدن نوعی زهد این‌دنیایی در چارچوب تفسیری کالوینیستی از جهان است. در اخلاق پروتستانی و زهد این‌دنیایی، تأکیدی فراوان بر کار بی‌امان وجوددارد (کدیور، 1386).

بنابراین، تأکید بر کار و کوشش جمعی و کسب ثروت توسط گولن که هواداران این جنبش، به‌طرزی‌ چشمگیر، آن را پیگیری‌می‌کنند، تاحد زیادی با تأثیرپذیری از پروتستانتیزم صورت‌پذیرفته‌است (آکای، 1386 )؛ اما، پرسش اینجاست که «اندیشه و عمل متساهلانه و مداراگرانه این جنبش آیا در سنت اسلامی ریشه­هایی‌ندارد؟ آیا نمی­توان تأکید گولن و پیروانش بر تلاش جمعی و کسب ثروت مشروع را برگرفته از آموزه خودتأدیبی مطلوب اسلام دانست که مسلمانان را به کار سخت تشویق‌می­کند و ازقضا با نوسازی نیز موافق است؟»؛ پاسخ به این پرسش‌ها را در بخش بعد پی‌می­گیریم.

 

 

ز-گفتمان تساهل و مدارا در دین اسلام

 

 

تری ماتیز، تساهل و مدارای مدنظر و موجود در اندیشه و رفتار جنبش هیزمت را دارای شواهد و مستندهایی در سنت و فرهنگ اسلامی می­داند. «قرآن کریم» که متن محوری و بنیادی جهان اسلام است، در آیاتی متعدد به گفتگوی میان ادیان اشاره و تأکیددارد. آیه 64 سوره آل عمران،[19] تأکید و توصیه‌ای روشن و آشکار است که به‌طرزی دلپذیر، دیگر ادیان را (اهل کتاب) به گفتگو، تفاهم یا همزیستی مسالمت‌آمیز دعوت‌می‌کند. ریچارد خوری، رویکرد پلورالیستی و مداراگرانه گولن را با سایر فرهنگ­ها ملهم از اندیشه دینی انفتاح و بی­نهایتی تعریف امر متعال در ادیان و فرهنگ­های مختلف می­داند (شادی، 1386 ). یئرمو ماریان، به نقش گولن در گسترش دین در دهه­های آخر قرن بیستم اشاره‌کرده‌است. اؤزجان کلئنش با طرح این مفروض که اختیار، مهم‌ترین ویژگی انسان­هاست، معتقد است که محور اندیشه­های گولن، آزادی در سعات مادی و معنوی انسان است. بولنت آراس، ویژگی منحصربه‌فرد گولن را تلاش برای احیای ارزش­های سنتی به‌عنوان بخشی از تلاش­های نوسازی می­داند. تینکه پئپینک، ضمن تشریح ابعاد مختلف تفکرهای احیاگرانه گولن، یادآور شده که گولنیسم آلترناتیو کمالیسم است. حیدر شادی، ضمن مقایسه تطبیقی «گفتگوی بین دینی از دیدگاه سروش و گولن» متذکر می­شود که سروش به تحول فهم دینی، معتقد است و بحث معرفت‌شناختی دارد؛ درمقابل، گولن به حفظ سنت­ها و آشتی آنها با مصادیق مدرنیته تأکیددارد: متفکر مسلمان سنت­گرا که توجه توده را جلب‌کرده‌است (شادی، 1386). کدیور معتقد است که از دید گولن، کار وظیفه مقدس هر مسلمانی است. خدمت، مفهوم کانونی گفتمان گولن است. از منظر گولن، خدمت یعنی شخصی خودش را برای اسلام دیگران وقف‌کند؛ یعنی به‌گونه‌ای به آنان کمک‌کند که برای آخرتشان سودمند باشد. در گفتمان گولن، کارکردن، عملی مذهبی است؛ کار، همچنین گونه‌ای تهذیب نفس هم هست. (کدیور، 1386).

عواملی که برای تأسیس و رشد جنبش گولن برشمردیم و تصویری که از این جنبش ارائه‌دادیم، آیا مورد توافق همگان است؟ به‌نظر‌می­رسد طرح گفتمان اسلام اجتماعی در برابر اسلام سیاسی منتقدانی جدی دارد به‌خصوص که پای غرب در میان است.

 

ح-گولن و غرب

تصویری دلپذیر که در نشست (کنفرانس) روتردام در سال 2007 از گولن ارائه‌شد، غیرازاینکه از طرف دولت کنونی ترکیه، قابل‌‌قبول نیست، مخالفان جدی دیگری نیز دارد که ما در اینجا، دو دیدگاه از دو زاویه متفاوت را می­آوریم؛ نخست، زاویه دیدی که یک ایرانی می­تواند به جامعه ترکیه و نقش غرب در تحولات آن داشته‌باشد.[20] مطابق ادعای سند تهیه‌شده توسط مرکز مطالعات راهبردی تربیت اسلامی در سال 1394 با عنوان گزارش راهبردی با محتوای بررسی جریان تربیتی آموزشی فتح‌الله گولن، آمریکا درراستای توسعه­طلبی و نفوذ در خاورمیانه از سه مدل اسلام حمایت و پشتیبانی‌می­کند

-   اسلام وهابی؛

-   اسلام میانه­رو (مدل فتح­الله گولن و مدل لیبرال­های اسلام­گرا) ؛

-   اسلام تربتی (عراق).

به اعتقاد تهیه‌کنندگان این سند، گراهام فولر، نویسنده کتاب اسلام سیاسی، مبدع اسلام میانه­رو در ترکیه است بنابراین اسلام میانه­روی ترکیه در همه اشکالش مورد حمایت مقام‌های واشنگتن بوده، درراستای اعمال فشار بر ایران و مقابله با انقلاب اسلامی ایران و طرح (ایده) اسلام سیاسی مبتنی‌بر ولایت فقیه است (کلانتری، 1394 ).

نگرش دوم دراین‌راستا را از یعقوب اصلان، مدیر شبکه اولوسال ترکیه در تهران می­آوریم که منتقد جدی سیاست­های اردوغان است؛ او معتقد است، سیاست­های اردوغان برای تقویت جایگاه آمریکا در منطقه طرح­ریزی‌شده‌است و برای اثبات این ادعا، به ارتباط اردوغان (در مقطعی که شهردار استانبول بود) با مورتون آبراهیموویتز، سفیر وقت آمریکا در ترکیه اشاره‌می­کند. اصلان، مدعی است که جریان گولن با حزب عدالت و توسعه به‌وجودنیامد، بلکه سابقه‌ای قدیمی‌تر دارد و در دهه 1980، سرویس‌های امنیتی آمریکا، آن را تأسیس و تأمین‌‌کردند بنابراین طبق این دیدگاه، ازدواج دو فرزند آمریکا در داخل ترکیه، یعنی پیوند جریان اردوغان با جریان گولن، واقعیت موجود اسلام­گرایی است که عامل خارجی دارد (گفتگوی سایت رجانیوز با یعقوب اصلان، 1396).

می­توان این دو ادعای مطرح­شده را پذیرفت به شرط اینکه به روند تاریخی اسلام­گرایی در ترکیه بی­اعتنا بود؛ می­توان با این ادعای کلانتری و اصلان، موافق بود به شرطی که اصلاحات در نظام آموزشی، اداری و نظامی در امپراتوری عثمانی، سعید نورسی و اندیشه­هایش را از تاریخ ترکیه حذف‌کرد و آن­گاه مدعی شد که گولن، قارچ­وار در سال 1980 از زمین ترکیه بناگاه رویید؛[21] رویکرد تاریخی و سیستمی این تحقیق نمی­تواند با این نوع یافته­ها همدل و موافق باشد؛ در بررسی چنین مسائل جامعه­شناختی، تأکید بر علت واحده ناکافی و چه بسا گمراه­کننده است. با یادآوری روش این تحقیق، یادآور می­شویم که اعمال نفوذ سیاسی و اقتصادی غرب (به‌طور‌اخص آمریکا) موضوعی قابل‌بحث و بررسی است که به‌عنوان عاملی در کنار دیگر عوامل یادشده نیاز است که بررسی‌شود و بایستی به شواهد و اسناد متقن، متکی باشد. آنچه در این تحقیق بدان پرداخته‌شده‌است، تصریح به دادوستد فرهنگی میان شرق و غرب است که سهم جنبش گولن از این دادوستد، وام­گیری از ارزش‌های لیبرال ازیک‌سو و آموزه­های پروتستانی ازسوی‌دیگر است؛ همگامی با مدرنیته، بعدی دیگر از ارتباط و مواجهه این جنبش با غرب است که در بخش بعدی با عنوان اقدام‌های جنبش گولن بدان پرداخته‌می­شود. نقد دیدگاه کلانتری و اصلان، هنوز حرف آخر و پایان داستان غرب و گولن نیست. استدلال افرادی مانند اصلان و کلانتری (و حتی اردوغان) به آلت دست غرب‌بودن، در مواردی با اشاره اقدام‌های گولن و مؤسساتش در غرب مستند می­شود.[22] بررسی اقدام‌های جنبش، گامی مهم است که به‌طورشایان کمک‌می­کند تا چشم­اندازی از آینده این جنبش به‌دست‌آوریم.

ط- اقدام‌های جنبش گولن

فتح­الله گولن و جنبش منتسب به او را با انبوه مؤسسات آموزشی در سراسر جهان می‌شناسند که گفته‌می­شود، شبکه­ای از تجار و بازرگانان ترک از آنها حمایت‌می­کنند. همان‌طورکه پیش‌تر نیز گفته‌شد، تلاش برای حفظ و بقای اسلام در دوران کمالیسم، جنبشی اصلاح­گرا را شکل‌داد که با درنظرگرفتن شرایط داخلی ترکیه و بافت فرهنگی آن و نیز مواجهه سنت و مدرنیته، به آشتی اسلام با دموکراسی و سکولاریسم تأکیدمی‌کرد و اخلاق را بر سیاست مقدم می­دانست. بگیم آگای، گولنیسم را نسخه­ای عمل‌گرایانه برای جنبش اصلاح­گرای اسلامی می­داند (شادی، 1386)؛ در این نسخه عمل‌گرایانه، اسلام اجتماعی و آموزشی در برابر اسلام سیاسی قراردارد. محور فعالیت­های گولن، نهادهای آموزشی و رسانه­ای است که تاحدودی در اصلاحات آموزشی دوران امپراتوری عثمانی ریشه‌دارد اما این نهادهای آموزشی و رسانه­ای با نهادهای متعدد مالی حمایت‌می‌شوند. به‌طور‌کلی فعالیت­ها و اقدام‌های گولن و جنبش هیزمت را در سه بخش «نهادهای آموزشی، رسانه‌های جمعی و مطبوعاتی و نهادهای مالی» می­توان‌بررسی‌کرد.

ی-نهادهای آموزشی جنبش

روایت کدیور از چگونگی شکل­گیری نهادهای آموزشی بدین صورت است که گولن پس از آشنایی با طرح‌های (ایده­های) سعید نورسی و مشاهده وضعیت جامعه ترکیه تلاش‌کرد تا آموزه‌های دینی و الهی را با علم مدرن آشتی‌دهد. گولن طی فعالیت‌هایش، متوجه شد که جوانان دانش دینی ندارند. او در اولین کارش، یک اردوگاه تابستانی نزدیک ازمیر برپاکرد که در آنجا به تدریس متون کلاسیک دینی و تعالیم نورسی پرداخته‌می‌شد؛ آنجا به دانش‌آموزان می‌آموختند که «چگونه هویت اسلامی را در جامعه سکولار حفظ‌کنند؟»؛ گولن کم‌کم توانست از طریق همین فعالیت‌های آموزشی، افرادی را جذب‌کند که طرح‌های او را از نظر پولی و کاری حمایت‌می‌کردند.

به‌این‌ترتیب، او فعالیت‌های خود را توسعه‌داد و قادر شد خانه‌هایی برای تدریس علوم دینی، ایجاد و خوابگاه‌هایی نیز تأسیس‌کند. ناآرامی‌های اواخر دهه 1970 سبب‌شد که گولن و پیروانش به تدریس در مدارس عمومی روی‌بیاورند؛ انگیزه اصلی آنان، مقابله با چپ‌گرایانی بود که مسبب ناآرامی‌های اجتماعی بودند؛ در همین مقطع زمانی بود که گولن توجهش را از فرد به جامعه معطوف‌ساخت. او دیگر به‌دنبال ایجاد یک الیت ترکی با جهت‌گیری مدرن و اسلامی برای هدایت کشور بود و به این نتیجه رسید که مدارسی با موضوع‌های غیردینی می‌توانند در خدمت نیازهای دینی باشند. او درپی ایجاد مدارسی سکولار بود که معلمان آن با انگیزه مذهبی باشند و بر ارزش‌های ترکی ـ اسلامی تأکیدکنند؛ در همین زمان، دولت نیز برای اولین‌بار اجازه‌داد که مدارس خصوصی تأسیس‌شوند (کدیور، 1386 ).

نخستین تلاش­های گولن برای ایجاد تشکل­هایی اسلام­گرا با عناوینی نظیر «آیدین­لر» و «انجمن بیداری» به تأسیس مدارس شبانه­روزی خصوصی و دانشگاه­هایی در سراسر جهان انجامید که به نظر پیروانش هدف از تأسیس آنها، دغدغه و توجه گولن به جامعه و تلاش برای پرورش نسل نخبه هدایتگر جامعه بود که انگیزه‌های مذهبی داشته‌باشند. چنان‌که دوغو ارگیل در  کتاب فتح‌الله گولن و جنبش گولن، مدعی می­شود که پیروان گولن، نخستین مدرسه شبانه‌روزی خود را در سال ۱۹۷۶ راه‌انداختند.

تأکید بر جنبه­های جهان­شمول اخلاق اسلامی و توجه به فراسوی ترکیه، دامنه فعالیت­های آموزشی این جنبش را به کل جهان و نخست به آسیای میانه معطوف‌ساخت؛ دراین‌راستا، تأسیس مدارس و مؤسسات آموزشی در جمهوری­های تازه­تأسیس آسیای میانه از سال 1991 آغازشد. در سال ۱۹۹۱، گروهی از بازرگانان گولنیست، نخستین مدرسه بین‌المللی خود را در آذربایجان به‌راه‌انداختند.

لئوینسکایا ضمن اشاره به نفوذ تفکرهای گولن در آسیای میانه، اشتراک‌های زبانی، تاریخی و فرهنگی را در این امر دخیل دانسته‌است؛ درعین‌حال بایدتوجه‌داشت که حمایت دولتی در این گسترش مدارس، نقشی مؤثر داشت (شادی، 1386). اما دامنه فعالیت­های گولن و جنبش هیزمت به آسیای میانه و کشورهای ترک‌زبان، محدود نمی­شود. مدارس خصوصی و نهادهای آموزشی در روسیه، آفریقا (مصر، نیجریه، سودان و ... )، کشورهای خلیج فارس به‌جز عربستان و ایران، مدارس موسوم به «پاک­ترک» در پاکستان، مدارس شرق آسیا به‌طورعمده در ژاپن، انجمن­ها و مدارس آموزشی در اروپا (آلمان و انگلستان و ...) و درنهایت مدارسی که در آمریکا تأسیس‌شد، بعد جهان­شمول جنبش گولن را به‌خوبی نشان‌می­دهد.

 در اوایل دهه‌ نود و هم‌زمان با فروپاشی شوروی در روسیه، شرکت‌های وابسته به گولن، نفوذ در طرح‌های (پروژه‌های) اقتصادی و افتتاح مدارس آموزشی (اسلامی) را در جمهوری‌های شوروی سابق پس از فروپاشی این کشور آغازکردند؛ درهمین‌خصوص، مدارس زیادی در جمهوری‌های روسیه ازجمله داغستان و تاتارستان و شهرهای بزرگی مانند مسکو و سن‌پترزبورگ تأسیس‌شد و حتی مدارسی نیز در شبه‌جزیره کریمه تأسیس‌شد (آراس و کاها، 2000). 

بنابر نوشته کدیور، تا سال 1990، جنبش فتح‌الله گولن، چنان گسترده شده‌بود که150 مدرسه خصوصی، 150 مرکز آموزشی جانبی و تعداد بیشتری خوابگاه در نقاط مختلف ترکیه ایجادکرده‌بود؛ پس از آن نیز، توسعه جنبش تداوم‌یافت و جنبش، حتی جنبه‌ای بین‌المللی به‌خودگرفت. جنبش در 1997 بیش از 250 مؤسسه آموزشی و 26500 دانش‌آموز در دنیا داشت؛ البته بایدتوجه‌داشت که این مراکز، تعلیمات دینی نمی‌دهند، بلکه به‌طورعمده، اخلاق تدریس‌می‌کنند؛ درادامه و در بخش آینده، ابعاد بیشتری از فعالیت­های آموزشی گولن و جنبش منتسب به او را بررسی‌خواهیم‌کرد.

ک-رسانه‌های جمعی و مطبوعاتی

فعالیت­های این جنبش هم از آغاز به نهادها و مؤسسات آموزشی، محدود نبود. به‌زودی این جنبش و نخبگانش متوجه شدند که برای برقراری ارتباط با توده مردم نیاز است که از قدرت نرم رسانه‌ای استفاده‌شود. ایجاد تشکل­ها و انجمن­های متعدد ازجمله آیدینلیک، انجمن بیداری با ایجاد بنیاد معلمان ترک، به مرحله‌ای جدید واردشد. نشریاتی متعدد ایجادشدند که مهم‌ترین و بارزترین آنها روزنامه زمان است؛ شماره نخست این روزنامه در سوم نوامبر سال 1986 منتشرشد و انتشار آن تا سه روز بعد از کودتای نافرجام سال 2016 ادامه‌داشت. گولن در 1979، مجله سیزینتی[23] (تراوش) را منتشرکرد؛ این مجله به‌دنبال سنتز دانش و اسلام بود؛ در همین مقطع زمانی بود که گولن توجهش را از فرد به جامعه معطوف‌ساخت. (کدیور، 1386)؛ غیراز این روزنامه مشهور و مجله سیزینتی، نشریاتی مانند نشریه علمی یئنی امید[24] (امید نو) و نشریه علمی فونتاین[25] نیز ازسوی طرف‌داران و منتسبان این جنبش منتشرمی‌شوند. نشریه فونتاین درواقع نسخه انگلیسی نشریه سیزینتی بود.

شبکه‌های تلویزیونی سامان یولو[26] (کهکشان راه شیری) و مهتاب تی­وی [27] نیز، بخش رسانه‌ای این جنبش هستند که فعالیت آنها در ترکیه، متوقف شده‌است. علاوه‌بر ‌شبکه‌های ماهواره‌ای، وب‌سایت‌های اینترنتی نیز، بخشی دیگر از رسانه‌های این جنبش هستند. غیراز وب‌سایت شخصی فتح­الله گولن،[28] وب­سایت رسمی جنبش هیزمت[29] و وب­سایتی که اطلاعاتی درباره مدارس و مؤسسات گولن ارائه‌می‌دهد[30] ازجمله مهم­ترین رسانه­های این جنبش فراگیر در سطح جهان هستند اما پرسش اینجاست «این حجم عظیم سازما‌‌‌ندهی آموزشی و رسانه­ای در سطح وسیع فرامرزی چه پشتوانه­های مالی را پشت سر خود دارد؟ آیا این امپراتوری آموزشی، به‌طورصرف، حاصل خودیاری جمعی از بازرگانان طرف‌دار گولن است؟ یا حاصل سازمان­دهی مناسب مالی مؤسسات آموزشی است که با ارائه خدمات آموزشی با کیفیت بالا والدین را در سراسر جهان مجاب‌کرده که حاضر باشند، شهریه‌های این مدارس را برای ثبت‌نام و تحصیل فرزندانشان پرداخت‌کنند؟»؛ حمایت بخش دولتی ترکیه یا کشور دیگر نیز، یکی از پاسخ­های احتمالی است و درنهایت آیا کمک مؤسسات خیریه آن‌گونه‌که گفته‌می­شود، مدارس گولن در بریتانیا به‌واسطه آنها اداره‌می­شوند، پاسخی مناسب برای این پرسش است؟

ل-نهادهای مالی جنبش

تأکید بر کسب ثروت و کار و کوشش جمعی چه متأثر از آموزه­های اسلامی باشد، چه متأثر از اخلاق پروتستانی باعث‌شده‌است که شبکه­ای از تجار، کارآفرینان و بازرگانان به‌وجود‌بیایند که حامی مؤسسات آموزشی گولن باشند. طبق گفته هلن رُزابورگ، این پیروان، به‌طور‌میانگین حدود ۱۰ درصد از درآمد سالانه خود را به جنبش تقدیم‌می‌کنند. مؤسسه ابرار معاصر تهران، در تحقیقی که به بررسی استراتژیک ترکیه پرداخته، مدعی شده‌است که تأسیس شرکت­های مشترک با چند سرمایه­دار سعودی، زمینه­ساز گسترش فعالیت­های گولن در جهان شده‌است (ابرار معاصر تهران، 1386)؛ به‌هر‌حال، گولن با توجه به شرایط داخلی ترکیه و نیز روند توسعه، متقاعد شده‌بود که راه پیشرفت و توسعه در شرق و در جهان اسلام از نظام آموزشی می­گذرد که به پشتوانه اقتصاد لیبرال تقویت و توسعه‌داده‌می­شود؛ وی پیش‌تر گفته‌بود که یک تاجر و بوروکرات، بهتر می‌تواند جامعه را هدایت‌کند تا یک واعظ و خطیب مذهبی (آراس و کاها، 2000).

از مهم­ترین منابع مالی این جنبش می­توان به بانک آسیا فاینانس اشاره‌کرد که در سال 2007 به بانک آسیا تغییرنام‌داد؛ این بانک که به اعتقاد گردانندگانش، مبتنی‌بر بانک‌داری بدون رباست، با مشارکت 16 سرمایه‌دار و با سرمایه اولیه 125 میلیون دلار تأسیس‌شده‌است؛ علاوه‌بر ‌این بانک، هولدینگ کایناک[31] (منبع و سرچشمه) که مجموعه‌ای از 23 شرکت در حوزه‌های مختلف از فناوری اطلاعات تا خرده‌فروشی است، از بزرگ‌ترین گروه شرکت­هایی است که بازوی مالی جنبش جهانی هیزمت است.

جوشوا هندریک، نویسنده کتاب گولن، سیاست‌های پیچیده یک اسلام اقتصادی در ترکیه و جهان گفت که دلیل موفقیت این مدارس به معلمانی برمی‌گردد که به‌صورت داوطلبانه، حاضر می‌شوند در اماکن دور (مانند کشورهای آفریقایی) کارکنند و درعوض، حقوقی اندک می‌گیرند؛ حتی آنها بخشی از درآمدهای خود را در جهت جنبش «هیزمت» که اداره‌کننده این مدارس است، هزینه‌می‌کنند.

ابهام‌هایی در تأمین مالی مؤسسات آموزشی وابسته به جنبش گولن وجوددارد؛ برای نمونه در بریتانیا، بر سر اینکه این مدارس به‌واسطه مؤسسات خیریه فعالیت‌می­کنند یا از قسط شهریه دانش­آموزان روی پا هستند، بحث وجوددارد. معروف‌ترین مدرسه متعلق به گولن در لندن، مدرسه «نورث لندن گرامر» نام‌دارد و در شمال پایتخت، واقع ‌است؛ مشاهده برخی اسناد مربوط به این مدرسه، تناقض‌هایی را آشکار‌‌‌می‌کند؛ برای مثال در جایی آمده‌است «بیشتر دارایی این مدرسه از طریق چند قسط دانش‌آموزی» تهیه‌می‌شود؛ درحالی‌که حساب‌های مالی بین ٢٠١4 تا ٢٠١5 نشان‌می‌دهند که حجمی بزرگ از دارایی این مدرسه که به بیش از چهار میلیون پوند می‌رسد، منبعش «اعانات و کمک‌های خیریه» ازسوی اشخاص ثروتمند، ولی مجهول بوده‌است. سعید الحاج، پژوهشگر امور ترکیه می‌گوید: «در سال‌های طولانی، این مدارس از حمایت دولت ترکیه از‌جمله زمین و اراضی سفارت در خارج، بهره‌مند بوده‌اند؛ زیرا به این نهادها به‌عنوان قدرت نرم دولت ترکیه نگریسته‌می‌شد (گزارش روزنامه شرق، 1395).

بررسی نحوه تأمین مالی نهادهای آموزشی جنبش می­تواند موضوع نوشته‌ای دیگر باشد. اگر حمایت دولت ترکیه در مقطعی یا حتی دولت­های غربی را درنظربگیریم، باز هم سهمی عمده از کمک و ساماندهی مالی به شبکه­ای از تجار و بازرگانان خصوصی برمی­گردد. فکری و همکاران در سال 1392، جنبش گولن را با رویکرد جامعه‌شناختی و با بهره­گیری از نظریه بسیج منابع بررسی‌کرده‌اند؛ طبق این نظریه که زالد و مک­کارتی، واضعان آن بوده­اند، منابع اصلی برای فراگیری و گسترش جنبش­های اجتماعی «مشروعیت، پول، کار حامیان و امکانات» است؛ بعدها چارلز تیلی، این نظریه را بدین صورت توسعه‌داد که چهار وجه در بسیج منابع به‌چشم‌می­خورند: «شبکه حلقه‌های محلی، عضوگیری گروهی، بخشش مالی و تعهد سازمانی» و ازاین‌میان، بخشش مالی و نظام مالی از بقیه مهم­تر است. بررسی اقدام‌های جنبش هیزمت نشان‌می­دهد که این جنبش در هر چهار وجه، موفق عمل‌کرده‌است و عامل گسترش آن، نظام مالی کارآمدی است که سه عامل دیگر را مثمرثمر‌کرده‌است (فکری و همکاران، 1392). پرسش اینجاست که «آیا این بسیج منابع و این امپراتوری مالی و آموزشی تا چه میزان در برابر بحران به‌وجود‌آمده برای این جنبش درپی اعتراض‌های سال 2013 ترکیه و کودتای نافرجام جولای 2016 در این کشور، مقاومت و پایداری نشان‌خواهدداد؟ آینده این جنبش چه می­شود؟».

م- آینده جنبش

ریشه­های شکل­گیری جریان اسلام­گرای منتسب به گولن، واعظ و روحانی متنفذ و متمول ترکیه­ای و گسترش طرح‌های (ایده­های) اسلام اجتماعی در بستری تاریخی، بررسی و عوامل و دلایل تأثیرگذار بر این شکل­گیری و رشد و توسعه و فراگیرشدن آن در مقیاس جهانی ارائه‌شد. اشاره ما به شکاف پرناشدنی میان قرائت حزب عدالت و توسعه از اسلام و اداره کشور با قرائت گولن (اعضا و هواداران جنبش هیزمت؛ گولنیست­ها) از اسلام و تحولات اخیر در ترکیه که مختصری از آنها درادامه می­آید، این پرسش را ناگزیر به ذهن متبادرمی­کند که «سرانجام این جنبش به کجا می­انجامد؟ آیا باید نابودی و محو آن را به‌انتظاربنشینیم؟ یا از رویش مجدد این جنبش در پس اعتراض‌ها و نارضایتی­های گاه‌وبیگاه مردم ترکیه (دست‌کم هواداران جنبش)، افق­هایی جدید پیدا می­شود که ادامه راه سعید نورسی و فتح­الله گولن را نویدمی­دهد؟»؛ مسئله مهم، این است که «فعالیت تشکیلاتی و منسجم چه آینده­ای پیدامی­کند؟ سرکوب گسترده تجار، معلمان، نظامیان و روزنامه‌نگاران وابسته به این جنبش در ترکیه و مصادره نهادهای آموزشی و مالی منتسب به گولن در سراسر جهان چه سرنوشتی را برای این جنبش جهانی رقم‌خواهدزد؟».

اگر برای پاسخ به این پرسش­ها به اصلان‌ دوغان استنادکنیم، به عقیده او، «الگو این است که اردوغان تلاش‌‌‌می‌کند تا تمامی فعالیت‌های سازمان‌یافته جنبش را متوقف‌کند»؛ به گفته او اگر این شرایط ادامه‌یابد، جنبش «به سطح افراد تقلیل‌خواهدیافت» (المانیتور، 2015)؛ این نگرانی­ها و پرسش‌ها، به‌خصوص پیش از کودتای جولای 2016، ذهن اعضای این جنبش را نیز به خود مشغول‌‌کرده‌است.  گردهمایی فعالان و نخبگان «انیستیتو جزایر صلح» وابسته به جنبش خدمت در هتل «کنراد» منهتن در اواخر سال 2015، درواقع جستجوی راه­هایی جدید برای سرمایه­گذاری مالی و دست­کم حفظ نهادهای آموزشی بوده‌است؛ یکی از اقدام‌های آنها این بود که جنبش خدمت، اقدام‌های دولت اردوغان را در بستن مدارس و نهادهای این جنبش با تحقیق‌های سطح بالا ضد فساد پاسخ‌داد که طی آن، بازرگانان نزدیک به نخست‌وزیر، دیوان‌سالاران ارشد و فرزندان سه وزیر بازداشت‌شدند (المانیتور، 2015).

دولت ترکیه چندین اقدام را درخصوص مبارزه با این جنبش به‌کاربسته‌است؛[32]

1- مبارزه با شخص فتح­الله گولن

این مبارزه از تلاش برای استرداد او تا محاکمه‌اش در دادگاه­های آمریکایی را شامل‌می­شود. دادگاهی در آمریکا او را به نقض حقوق بشر متهم‌کرده‌است؛ علاوه‌بر‌این، در ماه نوامبر 2012، ۱۲۲ نفر ازجمله شخص گولن محاکمه‌شدند. گولن به اتهام مداخله در تحقیق‌ها و اداره یک سازمان مسلح تروریستی، در میان آنها بود. او [به‌طور‌غیابی] به حبس ابد بدون امکان درخواست عفو محکوم شد که شدیدترین مجازات در ترکیه است. تلاش دولت ترکیه برای استرداد و محاکمه گولن همچنان ادامه‌دارد.

2- مصادره نهادهای مالی و آموزشی

مصادره و حتی بستن نهادهای آموزشی و مالی منتسب به گولن و جنبش او در ترکیه با قدرت تمام اجرامی­شود. روزنامه­ها و رسانه­های منتسب به وی، مسدود شده­اند. عملیات امنیتی ترکیه درپی کودتای نافرجام ضد هزار مدرسه و مؤسسه آموزشی، ١٥ دانشگاه و ١٠٩ خوابگاه، در کنار هزار ‌و ١٢٥ انجمن خیریه از‌جمله انجمن «هل‌من مغیث» (آیا  فریادرسی هست؟) آغازشد؛ علاوه‌بر‌این، دولت آنکارا به‌ویژه پس از کودتای نافرجام 25 تیرماه گذشته، مبارزه‌ای گسترده را برای ریشه­کن‌کردن فعالیت شبکه­ای این گروه در 162 کشور جهان آغاز‌کرده‌است؛ مبارزه­ای که در برخی از کشورها با مخالفت و در برخی با استقبال دولت­های متبوع مواجه‌شده‌است؛ برای نمونه، اردن یک مدرسه وابسته به این جنبش را تعطیل‌کرد و آذربایجان، سودان و لیبی، همه مدارس وابسته به گولن را بستند؛ سومالی و پاکستان نیز وعده بررسی وضعیت ٢٤ مدرسه را دادند؛ این ٢٤ مدرسه، ٢١ سال پیش ازسوی بازرگانان تأسیس‌شده‌بودند؛ قزاقستان در برابر خواسته دولت ترکیه مقاومت‌کرده‌است آلمان نیز با نظارت بر مدارس گولن موافقت‌نکرد و نیجریه و مصر نیز با بستن این مدارس که بیش از ٢٠ سال است در این کشورها فعال‌اند، مخالفت‌کردند؛ آمریکا نیز که حدود ٢٠٠ مدرسه و مرکز آموزشی و فرهنگی گولن در آنجا فعالیت‌می‌کنند با بستن این مدارس مخالفت‌کرده‌است زیرا به گفته آنها ازاساس، این مدارس و مؤسسات، زیر نظر قانون آمریکا فعالیت‌می‌کنند که به اوقاف ادیان مختلف اجازه تأسیس مدارس را می‌دهد؛ قرقیزستان نیز که نقطه تمرکزی مهم برای جنبش گولن در آسیای میانه به‌شمارمی‌رود، با درخواست وزارت خارجه ترکیه مبنی‌بر بستن مدارس گولن مخالفت‌کرد.

باید این توضیح را اضافه‌کرد که کشورهایی مانند عربستان و ایران از گشودن مدارس و مؤسسات گولن در کشورشان جلوگیری‌کردند. تلاش گولن برای احداث مدارس در یمن به گشایش چهار مدرسه انجامید اما با آغاز جنگ، فعالیت آنها متوقف شد. چاووش­اوغلو، وزیر خارجه ترکیه، با بیان این نکته که پانزده نهاد وابسته به گولن یا همان دولت موازی در زمینه‌های آموزشی، فرهنگی و تجاری در ژاپن فعالیت‌می‌کنند، از توکیو خواست فعالیت این نهادها را متوقف‌کند، زیرا خطری برای امنیت و ثبات این کشور است. در فاصله پاک‌سازی‌های اخیر ترکیه، یک سلسله مدرسه به نام «پاک ترک» متعلق به ترکیه که در پاکستان فعالیت‌داشتند، اعلام‌کردند خود را از عملیات برنامه‌ریزی و کودتای نافرجام ترکیه مبرا می‌دانند؛ این اظهارها پس از آن صورت‌گرفت که دولت ترکیه، از همتای پاکستانی خود خواست، سیزده (١٣) مدرسه را تعطیل‌کند. در اقلیم کردستان عراق و در بحبوحه جنگ داخلی میان حزب دموکرات کردستان و اتحاد میهنی کردستان، مؤسسه آموزش‌وپرورش «فزالر» وابسته به فتح‌الله گولن، فعالیت خود را از طریق افتتاح نخستین دبیرستان در شهر اربیل با عنوان دانشکده عشق یا «نور» به ترکی آغازکرد و به‌تدریج، فعالیت‌های این مؤسسه گسترش‌یافت و دبیرستان‌ها، مدارس ویژه دختران و پسران، مدارس ابتدایی و مهدهای کودک دیگری نیز تأسیس‌شدند؛[33] مسئولان کردستان عراق نیز در برابر خواسته­های دولت ترکیه تابه‌حال مقاومت‌کرده­اند.

رویکرد مصر و سودان، درقبال مدارس گولن، متفاوت بوده‌است درحالی‌که مصر حاضر نشده‌است، مدارس وابسته به جنبش با نام مدارس ترکیه‌ای «صلاح‌الدین» را ببندد و وجود هرگونه ارتباط این مدارس با اخوان‌المسلمین ازسوی گردانندگان این مدارس نفی‌شده‌است، دولت سودان درپی کودتای نافرجام در ترکیه، مدرسه بین‌المللی «عبدالله ابن ابی­السرح» در خارطوم و یک مدرسه دیگر را که هر دو به جنبش گولن، مرتبط بودند، تعطیل‌کرد. ابراهیم غندور، وزیر خارجه سودان می‌گوید: عمر البشیر، رئیس‌جمهور این کشور، دستور بستن تمامی مراکز وابسته به گولن ازجمله شرکت‌های اقتصادی وابسته به آن را صادر‌کرده‌است؛ در این دو مدرسه بیش از هشتصد دانش‌آموز از اتباع مختلف که بیشترشان سودانی هستند، تحصیل‌می‌کنند.

فعالیت مدارس و مراکز زیاد در روسیه از دهه نود آغازشده‌بود. در سال ٢٠٠٢، هیئت امنیت فدرال روسیه (کاگ‌ب سابق)، گروه‌های وابسته به گولن را به «حمایت از گروه‌های مسلح در چچن و جاسوسی و جمع‌آوری اطلاعات به نفع دستگاه‌های یک سازمان اطلاعات خارجی» متهم‌کرد. نیکولای پاتروچف که مدیر این هیئت امنیتی در آن ‌زمان بود، این مسئله را بیان‌‌کرده‌است. (روزنامه شرق، 1395).

فعالیت مدارس مرتبط با گولن در آمریکا موضوع بررسی چند تحقیق علمی و دانشگاهی (آکادمیک) و مطبوعاتی (ژورنالیستی) بوده‌است؛ به‌طورمثال، بررسی سال ٢٠١١ روزنامه نیویورک‌ تایمز، نمونه­ای از آنهاست که براساس این گزارش، بیش از ١٢٠ مدرسه ترکیه‌ای وجودداشتند که ٣٣ مورد آنها در ایالت تگزاس بودند؛ همان زمان، روزنامه‌ای دیگر به نام فیلادلفیا انکوایرر نیز فاش‌کرد که بیست مدرسه دیگر در ایالت پنسیلوانیا وجوددارند؛ بااین‌حال در سال 2012، گولن در گفتگویی در برنامه «٦٠ دقیقه» اعلام‌کرد، این مدارس نه‌تنها دینی که اسلامی هم نیستند. او وجود هرگونه ارتباطی مستقیم میان خودش و این نهادها را به‌کلی ردکرد؛ اسامی نهادهایی را که او اداره‌می‌کرد، به گفته خودش، عبارت‌بودند از: هارمونی (دوستی) و هاریزون (افق)؛ او گفت اینها همه «اسامی‌ای غیراسلامی»‌ هستند و افزود که این مدارس در مناطق فقیرنشین تأسیس‌شده‌اند و تدریس ریاضیات و علوم در آنها جریان‌دارد (گزارش روزنامه شرق، 1395).

موضوع مدارس «نورث لندن گرامر» و شیوه‌های آموزش و گزینش دانش­آموزان و روش­های تأمین مالی، بحث­برانگیزتر بوده‌است؛ درحالی‌که مسئولان این مدارس از اعانات و خیریه به‌عنوان روش­های تأمین مالی این مدارس نام‌برده‌اند و به گفته الحاج، پژوهشگر مسائل جنبش هیزمت، مسئولان این مدارس، طبق سندی که منتشرکرده‌اند، گفته­اند که «مدرسه نورث لندن ازسوی بازرگانان بریتانیایی مؤمن به تعالیم جنبش هیزمت تأسیس‌شده و برایشان کمک به دانش‌آموزان به‌منظور یادگیری آموزش‌های برتر اهمیت‌دارد» اما عقیده­ای وجوددارد مبنی‌بر اینکه دولت موازی به یک امپراتوری مالی و آموزشی بزرگ تبدیل‌شده و دارای نهادهای مالی و رسانه‌ای و شرکت‌های زنجیره‌ای متعددی است که ٩ هزار شرکت را در سطح جهان شامل‌می‌شود. در کیفرخواستی که پس از کودتای نافرجام منتشرشد، سرمایه کل این گروه بالغ بر ١٥٠ میلیارد دلار می‌شود؛ به‌طبع، چنین مجموعه‌ای نباید در تأمین سرمایه یک مدرسه مشکلی‌داشته‌باشد؛ آنها برای خود، بانک‌ها و شرکت‌هایی دارند که روی طرح‌هایی (پروژه‌هایی) کارمی‌کنند؛ علاوه‌براین، آنها یک امپراتوری بزرگ رسانه‌ای دارند» (کدیور، 1386).

3- بازداشت اعضا و هواداران جنبش در ترکیه

براساس آخرین آماری که عصمت ییلماز، وزیر آموزش ترکیه، ارائه‌داد، مقام‌های این کشور، مجوز شغلی ٢٧ ‌هزار و ٢٤٢ نفر از کارکنان بخش آموزش ازجمله ٢١ هزار معلم را که در مدارس وابسته به جنبش گولن فعالیت‌داشتند، لغوکردند؛ همچنان‌که شورای آموزش عالی ترکیه نیز اعلام‌کرد، 5 هزار ‌و ٣٤٢ استاد دانشگاه و کارمند ادارات که در دانشگاه‌ها و خوابگاه‌های وابسته به گولن و دیگر مراکز آموزش عالی کارمی‌کردند، اخراج‌شده‌اند (گزارش روزنامه شرق، 1395). 

 به گزارش خبرگزاری تسنیم به نقل از دیده‌بان حقوق بشر، از جولای تاکنون بیش از 100 هزار نفر در بخش قضایی، ارتش، رسانه‌های خبری و نهادهای مدنی ترکیه بازداشت یا تعلیق و برکنار شده‌اند؛ درمجموع تاکنون بیش از 37 هزار نفر به‌طور‌رسمی بازداشت‌شده‌اند. در سال جاری، سازمان گزارش‌گران بدون مرز، رتبه ترکیه را در آزادی مطبوعات، 151 از میان 180 کشور ارزیابی‌کرده که در مقایسه با رتبه 98 در سال 2005، افتی چشمگیر را نشان‌می‌دهد. درحال‌حاضر، 107 روزنامه‌نگار ترکیه‌ای بازداشت‌شده و 155 رسانه نیز تعطیل‌شده‌اند. هرچند دولت، جنبش گولن را مسئول کودتا معرفی‌کرده، یک‌سوم این رسانه‌ها، هیچ ارتباطی با جنبش یادشده نداشته‌اند.

دادستان‌های ترکیه برای ۱۸۹ تن دیگر از قضات و دادستان‌های این کشور به دلیل ارتباط‌داشتن با روحانیِ در تبعید و مخالفِ دولت آنکارا، قرار بازداشت صادرکرده‌اند؛ درمجموع ۳۵۰۰ قاضی و دادستان ترکیه‌ای از زمان کودتای ۱۵ ژوئیه سال جاری میلادی ضد دولت آنکارا از کار معلق و بازداشت‌شده‌اند. وزیر دادگستری ترکیه از تعلیق بیش از ۱۵۰۰ کارمند و نیروی گارد و حفاظت زندان به اتهام ارتباط با جنبش فتح‌الله گولن خبر‌داده‌است (سایت تابناک، 1395).

توماس میشل که نام او پیش‌تر در این مقاله آورده‌شد، درپی پاسخ به این پرسش که «چرا ترکیه هیزمت را هدف قرار‌داده‌است؟»، دلایل سخت‌گیری اردوغان را تشریح‌کرده‌است؛ او معتقد است که کمتر از یک دهه پیش، روابط میان حزب اردوغان عدالت و توسعه و جنبش هیزمت براساس نگرش همکاری و احترام منعکس‌شده‌است. ناظران خارجی در آنکارا حتی به جنبش خدمت به‌عنوان شاخه مذهبی حزب عدالت و توسعه (اگر چه نادرست) می‌نگریستند. اولین نشانه از تنش میان اردوغان و گولن را در حمایت جنبش خدمت از معترضان پارک گزی در ژوئن 2013 می‌توان‌دید؛ از آن زمان، اردوغان (رئیس‌جمهور از سال 2014) برای ازمیان‌بردن جنبش تلاش‌کرده‌است. میشل معتقد است که کودتا به‌احتمال، طراحی اردوغان بوده‌است؛ او درعین‌حال معتقد است که فعالیت‌های گولن به هیچ روی سنخیتی با تروریسم ندارد. اداره و تدریس در مدارس در سراسر جهان و انجام کارهای خیریه نظیر حفر چاه در سومالی و مالی، کلینیک درحال‌اجرا در کنیا و ایجاد برنامه گفتگوی ادیان در بیش از دویست مکان در ایالات متحده را نمی‌توان با تروریسم همسو دانست[34] (میشل، 2016).

با شرحی مختصر درباره مبارزه دولت ترکیه با جنبش هیزمت و ابعاد وسیع جهانی آن، سه سناریوی مختلف را می­توان برای آینده جنبش، متصور شد:

1- امحای کامل این جنبش؛

2- ازمیان‌رفتن فعالیت­های تشکیلاتی و تقلیل جنبش به سطح افراد آن چنان‌که اصلان دوغان پیش‌بینی‌کرده‌است؛

3- تجدید سازمان این جنبش و احیای آن در جامعه ترکیه و در سطح جهان.

به‌نظر‌می­رسد این جنبش به‌واسطه ریشه­های تاریخی قوی و پایداری که در سنت فکری و فرهنگی اسلامی و بافت تاریخی جامعه ترکیه دارد و نیز بدان دلیل که توانایی­اش را در انطباق با نیازها و شرایط روز به‌خوبی نشان‌‌داده‌است، به این راحتی ازمیان‌نخواهدرفت هرچند که بخش زیادی از فعالیت تشکیلاتی آن ازمیان‌رفته و این روند ادامه‌دارد.

نتیجه­گیری

مدینه فاضله گولن آن‌چنان‌که خودش بیان‌‌کرده‌است، به‌وجود‌آمدن نسلی طلایی در جهان است که به اوصاف پیامبر اکرم (ص) متصف باشد. هدف جنبش هیزمت که فتح‌الله گولن، آن را در سال ١٩٧١ تأسیس‌کرد، ابتدا خدمت به دانش‌آموزان بود و شعار مبارزه با «بیماری‌های سه‌گانه یعنی جهل، فقر و تفرقه» را سرلوحه کار خود قرارداد؛ برای همین ابتدا همه تلاش خود را برای ساخت مدارس، مراکز آموزشی و خوابگاه‌های دانش‌آموزی متمرکزکرد و همه دغدغه‌اش مسائل آموزشی و تربیتی بود و به‌ همین ‌دلیل، جنبش خدمت نامیده‌شد. برخی مانند کدیور معتقدند که بعدها این گروه در ده‌ها سال به یک امپراتوری بزرگ نه‌فقط در سطح مدارس، بلکه در سطح آموزش، اقتصاد، مؤسسات مالی و رسانه‌ای و... تبدیل‌شد؛ حتی در موضوع مدارس، این جنبش به یک امپراتوری بزرگ تبدیل‌شد؛ به‌گونه‌ای‌که درحال‌حاضر از هزاران مدرسه در داخل ترکیه و هزاران مدرسه در بیش از صد کشور جهان صحبت‌می‌شود که به‌نوعی به این جنبش وابسته بوده‌اند.

در این تحقیق، کوشش بر این بود که ریشه­ها و خاستگاه فکری این جنبش، شرایط و زمینه­های عینی بروز و ظهور آن در بستری تاریخی ارائه‌شود. در جستجوی پاسخ­هایی برای علل و دلایل گسترش این جنبش برآمدیم و درنهایت، در  تحلیل چشم‌انداز آینده جنبش از پس افق­های تیره پس از کودتای جولای 2016، به این عقیده رسیدیم که ممکن است، فعالیت تشکیلاتی این جنبش، دست‌کم در ترکیه برای مدتی طولانی امحاشود اما همچنان این جنبش در سطح افراد و به‌احتمال، مدارسی به‌صورت مجزا از هم، به فعالیتش ادامه‌خواه داد.

بنابراین، به‌طور‌خلاصه می­توان موارد زیر را به‌عنوان جمع­بندی بحث ارائه‌داد:

فتح­الله گولن و جنبش خدمت، تاریخی دارد که چون هر رستنی (گیاه) از جغرافیای خود (ترکیه) روییده‌است؛ درعین‌حال، سازگاری آن (یا تلاش برای سازگاری یا تحمل آن ازسوی محیط­ها و فرهنگ­های دیگر) با محیط­های دیگر (به‌طورمشخص فکر و فرهنگ غربی) باعث گسترش آن در سطح جهان شده و در این مسیر از حمایت­های سیاسی نیز بهره‌گرفته‌است و آبشخور درونی افکار گولن، آموزه­های اسلامی و تصوف است و منشاء بیرونی آن، لیبرالیسم و اندیشه­های پروتستانی است.

به نظر بسیاری، گولن مبلغ اسلام اجتماعی است که با ارزش­های سکولار سرستیزندارد. تلاش برای آشتی اسلام و مدرنیته، دعوت به اسلام اجتماعی و تقدم اخلاق بر سیاست، دعوت به گفتگوهای بین­ادیانی و نفی و نکوهش خشونت و تروریسم، برخاسته از آموزه تصوف و نگرش آن به مقوله «دیگری» است. در چارچوب رهیافت سازه­انگارانه، نگرش گولن به دیگری (دیگری در اینجا، هر انسان غیرمسلمان یا غیرترک می­تواندباشد)، با نگرش کانتی (دیگری دوست است)، منطبق است.

در این تحقیق با این دیدگاه کؤشه­بالابان همدل و موافق شدیم که فهم مسائل ترکیه (به‌طور‌اخص جنبش نور و جماعت هیزمت) در این نکته، نهفته‌ است که در دوران زوال امپراتوری عثمانی، تقابل اسلام و سکولاریسم از یک سو و لیبرالیسم و ناسیونالیسم از سوی دیگر، مجموعاٌ چهار گفتمان هویتی را به وجود آورد که اساس ترکیه مدرن را شکل داده­اند؛ ملی­گرایان سکولار یا کمالیست­ها، لیبرالیست­های سکولار، ملی­گرایان اسلام­گرا و لیبرالیست­های اسلام­گرا. کمالیسم که در پی محدود و منع کردن اسلام از حیات سیاسی و اجتماعی بود، شکلی از مقاومت اسلام­گرایانه را بوجود آورد که از سعید نورسی شروع و به اربکان و اردوغان در عالم سیاست و به گولن و جنبش خدمت در عرصه اجتماعی ختم شد[35]. پرسش جدیدی که ایجاد می­شود این است که « اسلام اجتماعی گولن یا اسلام سیاسی اردوغان کدامیک بیشتر نظام لائیک ترکیه را به چالش خواهند کشید؟».

رویکرد گولن برای حفظ و بقای اسلام در دنیای جدید با استقرار نظام آموزشی سکولار، در تجربه تاریخی ترک­ها در دوران زوال امپراتوری و اصلاحات متعدد در آن دوران با عناوین مختلف ریشه‌دارد که وجه بارز آن اصلاحات، اصلاح نظام آموزشی بوده‌است؛ اصلاح نظام اداری و نظامی نیز وجوه دیگرش بوده‌اند؛ در این جنبش نیز قاعده برمبنای پی­ریزی نظام آموزشی مناسبی است که بوروکرات­ها و تاجران ممتاز و پلیس­هایی شایسته را به جامعه تحویل‌دهد.

ترویج فرهنگ کار و سرمایه­داری و حاکمیت فرهنگ تشکیلاتی بر جنبش گولن تاحدود زیادی از اخلاق پروتستانی و تاحدودی نیز از آموزه­های دین اسلام الگوگرفته‌است. احادیث و آیاتی متعدد در اسلام، کار را به‌عنوان نوعی وظیفه دینی تقدیس‌می­کنند؛ درعین‌حال، سرمایه­داری و کسب ثروت، طرحی (ایده­ای) است که تاجران و بوروکرات­های وابسته به این جنبش بدان تشجیع‌شده­اند. 

درباره آینده جنبش گولن به‌تفصیل سخن‌گفته‌شد اما به معنای بسته‌شدن این فصل نیست بلکه طرح مسئله­ای است که می­توان در چارچوب رویکردهای آینده­پژوهانه به این موضوع پرداخت. در اینجا قصدداریم، این فرضیه اصلان دوغان را همچنان مطرح‌کنیم که «دولت ترکیه با تمام توان درپی برچیدن نهادها و مؤسسات وابسته به گولن و امحای ساختار جنبش است»؛ تقلیل این جنبش به تلاش­های فردی، یکی از پیامدهای آن است اما محو کامل چنین اندیشه­ای، امکان‌پذیر نیست.

و سرانجام، بایدگفت، همان‌گونه‌که محمدعلی بیرآند، مفسر سیاسی، در یاداشتی سیاسی در روزنامه حریت در سال 2010، درباره رشد نظریه‌های (تئوری­های) توطئه درباره جنبش هیزمت ازیک‌سو و شکل­گیری نگرش اسطوره­­ای و فراتر از ابعاد واقعی به این جنبش ازسوی‌دیگر هشدار‌داده‌بود و به‌درستی پیش­بینی‌کرده‌بود که حیات این جنبش در معرض خطری جدی است، در این تحقیق، سعی بر این بود که از نگاه اسطوره­ای درخصوص شخصیت گولن و جنبش هیزمت اجتناب‌شود؛ از خلال نگرش­های مریدانه اعضا و هوادارانش و درمقابل، نگرش خصمانه دولت کنونی ترکیه (که اردوغان جدی­ترین نماینده این نگاه است) در جستجوی چشم­اندازی برای پاسخ‌گویی به پرسش‌هایی بودیم که در این تحقیق مطرح‌کردیم. هنوز ممکن است، این نقد مطرح باشد که به جایگاه سیاسی غرب، چندان توجه‌نشده‌است؛ پاسخ، این است که برای بررسی این موضوع، به شواهد کافی و دلایل متقن نیازاست و دستیابی به این شواهد، جزء محدودیت­های این تحقیق بوده‌است به‌خصوص همان‌طورکه پیش‌تر نیز یادآوری‌کردیم، مباحث مطرح در این تحقیق، هریک پرسش‌هایی جدید ایجادمی­کنند و ازجمله آنها می­توان به بررسی تشکیلات جنبش، رابطه جنبش و حزب عدالت و توسعه و بررسی ادعاهای مطرح‌شده درخصوص کودتای نافرجام جولای 2016 اشاره‌کرد که هریک به‌عنوان کار مستقل، محتاج مداقه و بررسی است.



[1] . فتح­الله گولن از سال ۱۹۹۹ در آمریکا در تبعیدی خودخواسته به‌سر‌می‌برد.

[2] . Küçük Kaynarce

[3] . AK Parti (Adalet ve Kalkim Partisi)

[4] . جنبش گولن (ترکی استانبولی : Gülen hareketi) یک حرکت اجتماعی- مذهبی است که فتح‌الله گولن، معترض مذهبی ترک ساکن آمریکا آن را هدایت‌می‌‌کند و گرچه به‌صورت رسمی نامی‌ندارد، اغلب از آن به‌عنوان «خدمت» یادمی‌شود و اعضای آن را جماعت می‌نامند (ویکی پدیای انگلیسی).

[5] . مردیها در مقاله­اش از انبوه نخبگانی در طول تاریخ نام می­برد که با میل و رضایت و یا اجبار و التزام مهاجرت نموده و تحول­آفرین بوده­اند. از نجم­الدین رازی که درپی حمله مغولان مهاجرت نمود و حتی منتظر اهل و عیالش نیز نماند گرفته تا غزالی که به بغداد و شام و مکه رفت. از مولانا که از بلخ به قونیه مهاجرت نمود تا صائب تبریزی و کلیم کاشی که دیارشان را به قصد هند ترک کردند.

[6] . در نوشتن خلاصه­ای از زندگی گولن، از سایت شخصی او و نیز وبسایت ویکی­پدیا (انگلیسی، ترکی و فارسی) استفاده شده‌است. تفاوت چندانی در پرداخت به حیات گولن در این سایت­ها دیده نمی­شود.

[7] . Üç Tarz-ı Siyaset

[8] . Tibbiyye

[9] . Harbiye

[10] . Mülkiye

[11] . مسلمانان در قلمروهای ازدست­رفته امپراتوری با تبعید و قلع‌وقمع­های اجباری، روبه‌رو شدند. در سال‌های 1856، 1862 و 1878، هزاران نفر از مسلمانان کریمه، قفقز و بالکان قتل‌عام‌شده، مجبور به ترک سرزمین اصلی و اسکان در آناطولی شدند (کؤشه­بالابان، 1392: 94).

[12] . درابتدا عثمانی­گرایی به‌عنوان ایدئولوژی حزب تبلیغ‌می­شد (کوشه‌بالایان، 1392: 95).

[13] . در ادبیات سیاسی ترکیه از کلمه «اقتدار» به مفهوم حزبی که قدرت را به‌دست‌دارد، استفاده‌می­شود. حزب حاکم در ترکیه «اقتدار پارتی­سی» خوانده‌می­شود.

[14] . روزنامه نسل نو (Yeni Nesil) از روزنامه­های منتسب به این جریان است.

[15] . بررسی میزان و ابعاد تأثیر انقلاب اسلامی بر رفتار دولت ترکیه و اسلام­گرایی در این کشور موضوع این پژوهش نیست. درعین‌حال غفلت از چنین موضوعی ممکن است تشریح و توضیح برخی از ویژگیها و وجوه جنبش گولن را به بی­دقت و گمراهی بکشاند. فرض این مقاله بر این است که تأثیر انقلاب بر چنین جنبش انکارناپذیر است ولی هیچ ایده و ادعایی درباره میزان و عمق و جهت تأثیر آن ندارد.

[16] . اما درعین‌حال، نتایج بررسی انتخابات 2007 از آن حکایت‌دارد که شهروندان، بیشتر بر مبنای محاسبه هزینه ـ فایده و معیارهای عقلانی و ملاحظات اقتصادی رأی‌داده­اند تا باورهای مذهبی (یئشیل­آدا و همکاران، 1394: 140)

[17] . بررسی اندیشه تصوف و نفوذ و گسترش آن در جهان اسلام در این مقال نمی­گنجد. ممکن مباحث مطرح‌شده در این مقاله درخصوص تصوف، چندان دقیق و جامع نباشند اما تصوف به‌عنوان یک عامل بنیادی و شکل‌دهنده هویت اسلامی در زندگی اجتماعی و فرهنگی ترکیه و به‌طور‌اخص، جنبش گولن، نقشی شایان داشته و در این مقاله به این نقش اشاره‌شده‌است.

[18] . سه نوع تعریف از دیگری وجوددارد: «دیگری» هابزی که در آن «دیگری» دشمن است؛ «دیگری» لاکی که در آن «دیگری» رقیب است و «دیگری»  کانتی که در آن «دیگری» دوست قلمدادمی­شود؛ در تصوف نیز همیشه تعریف از «دیگری»، معادل دوست است.

[19] . قُل یا أَهلَ الکِتابِ تَعالَوا إِلى کَلِمَةٍ سَواءٍ بَینَنا وَبَینَکُم أَلّا نَعبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشرِکَ بِهِ شَیئًا وَلا یَتَّخِذَ بَعضُنا بَعضًا أَربابًا مِن دونِ اللَّهِ  فَإِن تَوَلَّوا فَقولُوا اشهَدوا بِأَنّا مُسلِمون َ﴿۶۴﴾ ترجمه: بگو: «ای اهل کتاب! بیایید به‌سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است که جز خداوند یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرارندهیم و بعضی از ما، بعضی دیگر را -غیراز خدای یگانه- به خدایی نپذیرد» هرگاه (از این دعوت،) سرباززنند، بگویید: «گواه باشید که ما مسلمانیم!».

[20] . ناگفته پیداست که این نگرش، نماینده تمام جامعه ایرانی به مسائل ترکیه و جنبش هیزمت نیست.

[21] . ادعای اصلان درخصوص برآمدن حزب عدالت و توسعه و اردوغان نیز به ‌نظر ‌نویسنده، قابل‌پذیرش نیست زیرا بررسی­های آماری درخصوص تحول ارزش­ها در جامعه ترکیه و تغییر در نحوه رأی‌دادن که در کتاب بیرول یئشیل­آدا آمده‌است، از روند دموکراتیک در انتخاب حاکمان سیاسی (دست‌کم در آن مقطع یعنی سال 2002 و 2007 ) حکایت‌دارد که به‌طورصرف نمی­توان با عامل خارجی توضیح‌داد.

[22] . همین­جا بایداشاره‌شود که غرب در مقابل جنبش گولن اگر حتی حمایت و پشتیبانی نیز نداشته، دست‌کم آن را تحمل‌کرده و با آنها مهربان بوده‌است. غربی که به اعتبار حرف فرید زکریا در کتاب آینده آزادی با دموکراسی­های اسلامی، سر ناسازگاری دارد و به توصیف اورهان پاموک در رمان کار (برف)، توانایی (یا به‌عبارت‌بهتر، زهره و جسارت) تحمل دموکراسی دینی را ندارد.

[23] . Sızıntı (سیزینتی در زبان ترکی به نفوذ آرام آب بر روی زمین اشاره دارد.)

[24] . Yeni Umit

[26] . Saman yolu

[27] . Mehtap TV

[28] . https://www.fgulen.com

[31] . Kaynak

[32] . پیش‌تر گفتیم که، حمله به مدارس و مؤسسات آموزشی گولن یا مؤسسات نزدیک به او، زاییده کودتای نافرجام در نیمه ماه جولای نبود؛ بلکه با آغاز افشاگری ضد فساد و رشوه‌خواری مقام‌های دولتی در دسامبر سال ٢٠١٣ آغازشد. رجب طیب اردوغان، همان زمان و پیش از اینکه در آگوست سال ٢٠١٤ به‌عنوان رئیس‌جمهور انتخاب‌شود، این تشکیلات را یک «دولت موازی» خطاب‌کرد و گفت که هدف این تشکیلات، سرنگونی دولت اوست.

[33] . طبق آمارهایی که مؤسسه «فزالر» منتشرکرده، حدود ١٤هزار دانش‌آموز در ٣٣ مرکز آموزشی گولن در عراق، به تحصیل، مشغول هستند. این مراکز در شهرهای اربیل، سلیمانیه، دهوک، سوران، حلبچه، کرکوک، بغداد و بصره فعالیت‌دارند. حدود بیست مدرسه از مدارس نور وابسته به مؤسسه «فزالر» (ازجمله ابتدایی، متوسطه و کودکستان) و دانشگاه عشق که در دو شهر اربیل و سلیمانیه وجوددارند، تعداد ١٣هزار دانش‌آموز یا دانشجو را در خود جای‌داده‌اند. این مؤسسه در سال ٢٠٠٨ دانشگاه عشق را تأسیس‌کرد تا در شش دانشکده مختلف به حدود 2 هزار و ٣٥٠ دانشجوی پسر و دختر خدمات آموزشی ارائه‌دهد.

[34] . بررسی دست‌داشتن گولن و جنبش خدمت در کودتا و رابطه میان گولن و جنبش هیزمت با اردوغان و عدالت و توسعه، موضوع این تحقیق نیست؛ برای مطالعه بیشتر دراین‌خصوص می‌توان به موارد زیر مراجعه‌کرد:

  • NAHAL TOOSI , Interview with Fethullah Gülen on the coup, his relationship with Erdoğan

  (مصاحبه ناهال توسی با گولن پس از کودتای نافرجام)

  • Pandya, Sophia, Erdoğan and Gülen: The Marriage of Convenience

 (اردوغان و گولن: این ازدواج مصلحتی)

  • Pandya, Sophia, “Gazi Warrior Vs. Sufi Mystic: Turkey’s Erdogan-Gulen Breakup,” Critical Muslim Journal, Issue 16.1 | Turkey.

[35] . تفکیک این عرصه ها صرفاَ برای ساده سازی است. این تفکیک چندان دقیق نیست.

-      آراس، بولنت و عمر کاها (2000)؛ «جنبش اسلام لیبرالی در ترکیه: اندیشه­های فتح‌الله گولن» (ترجمه اسدالله اطهری)، فصلنامه مطالعات خاورمیانه؛ سال نهم، ش 4، ص 59 تا83.

-   آگای، بکیم (1386)؛ «نسخه­ای عمل‌گرایانه برای جنبش اصلاح­گرای اسلامی» (ترجمه کامیار سعادتی)؛ مجله شناخت؛ سال پنجم، ش 2، ص 29 تا 33.

-      بختیاریان، مریم و مجید اکبری (1393)؛‌ «تأملاتی بر سه موج متفاوت از نظریه سیستم­های اجتماعی»، جستارهای فلسفی؛ ش 25، ص 35 تا 54.

-      بشیریه، حسین (1388)؛ جامعه‌شناسی سیاسی؛ چ 12، تهران: نشر نی.

-      __________(1393) اندیشه­های مارکسیستی؛ تاریخ اندیشه­های سیاسی در قرن بیستم؛ چ 12، تهران: نشر نی.

-   رشیدی، احمد (1394)؛ «درآمدی بر رهیافت جامعه­شناسی تاریخی _ مقایسه­ای در پژوهش­های علوم سیاسی»، فصلنامه سیاست، مجله حقوق و علوم سیاسی؛ دوره 45، ش 2، ص 457 تا 475.

-   شادی، حیدر (1386)؛ «گولن؛ راوی رویکردی تازه در اسلام متجدد (گزارشی از کنفرانس همزیستی مسالمت‌آمیز در هلند سال 2007)»، اخبار ادیان؛ سال پنجم، ش 3 و 4، ص 28 و 29.

-      عنایت، حمید (1394)؛ سیری در اندیشه سیاسی عرب؛ چ 13، ت‍ه‍ران‌: نشر ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر.

-   فکری، محمد، اینانلو، مینا و فکری، احمد (1392)؛ «بررسی جامعه‌شناختی جنبش فتح­الله گولن برمبنای نظریه بسیج منابع»، مجله مطالعات اجتماعی ایران؛ دوره هفتم، شماره 3(پیاپی 23)، ص 75 تا 99.

-      فوزی، یحیی و سید عباس هاشمی (1393)؛ جنبش­های اسلام‌گرای معاصر: بررسی منطقه­ای؛ پژوهشکده امام خمینی.

-      کلانتری، وحید (1394)؛ گزارش راهبردی؛ بررسی جریان تربیتی آموزشی فتح­الله گولن (سخنرانی)؛ مرکز مطالعات راهبردی تربیت اسلامی

-      کؤشه­بالابان، حسن  (1392)؛ سیاست خارجی ترکیه؛ اسلام، ملی‌گرایی و جهانی‌شدن؛ ترجمه غ.کریمی و د. نظرپور؛ تهران: انتشارات چاپخش.

-   مرادیان، محسن (1385)؛ برآورد استراتژیک ترکیه؛ سرزمینی، دفاعی، اقتصادی و اجتماعی؛ تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیق‌های بین‌المللی ابرار معاصر تهران.

-   مردیها، مرتضی (1389)؛ «با کاروان حله: نخبگان میان وطن­گرایی و جهان­گرایی»، مجله پژوهش حقوق و سیاست؛ دوره 4، شماره ششم،  ص 110 تا130.

-   نصیرات، صالح (1387)؛ «جنبش اسلامی _ عرفانی فتح‌الله گولن در ترکیه» (ترجمه مجید مرادی و میثاق امین)، فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب؛ شماره 6، ص 142 تا 157.

-   یئشیل­آدا، بیرول و بری روبین (1394)؛ اسلامیزاسیون در ترکیه تحت زمامداری دولت عدالت و توسعه؛ ترجمه نوژن اعتمادالسلطنه؛ تهران: انتشارات صمدیه.

 

-      Akçura Y., (1976), Üç Tarz-ı Siyaset, Ankara Türk Tarih Kurumu    Basımevi

-      Erol Nazim Gulay (2007) The Teological Thought Of Fethullah Gulen: Reconciling Scince And ISLAM, St. Antony’s College Oxford University

-      ÖZÇELİK,  M.Hakan (2015) Yusuf Akçura’nin “Üç Tarz-I Siyaset” Makalesi Üzerine Düşünceler, ABMYO Dergisi. 38 - (55 - 68)

 

- «زندگینامه فتح‌الله گولن»؛ ویکی پدیا (فارسی، ترکی و انگلیسی):

https://en.wikipedia.org/wiki/Fethullah_G%C3%BClen

https://fa.wikipedia.org/wiki

http://www.turkcewikipedia.org/wiki/Muhammed_Fethullah_G%C3%BClen

 

-      https://www.fgulen.com (وب­سایت شخصی محمد فتح‌الله گولن)

www.gulenschools.org     (اطلاعاتی درباره مدارس و مؤسسات گولن)

http://hizmetnews.com    (وب‌سایت رسمی جنبش هیزمت)

http://www.yenisafak.com/terorist-fethullah-gulen-kimdir-feto-nasil-bir-orguttur-h-2497582

http://www.gulenmovement.us

 

-      سایت رجانیوز: «گفتگوی رجانیوز با یعقوب اصلان، مدیر شبکه اولوسال ترکیه در تهران».

http://www.samanyoluhaber.tv/ و  http://www.shaber3.com/

https://www.tasnimnews.com

http://www.al-monitor.com/pulse/fa/originals/2016/04/turkey-fethullah-gulen-cleric-opposition-erdogan-akp.html

http://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/3231738

http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.5a1c54d92c3603.39109143

Michel , Thomas (2016) Why Is Turkey Targeting Hizmet? Questions about Erdoğan’s Post-Coup Crackdowhttp ,

//www.gulenmovement.us/turkey-targeting-hizmet-questions-erdogans-post-coup-crackdown.html

 

-      خبرگزاری تسنیم؛ کد خبر:۶۴۵۳۹۱، تاریخ انتشار:۱۳ آذر ۱۳۹۵ - ۱۲:۴۵03 December 2016

-      تابناک؛ کد خبر:۶۳۸۰۲۴، تاریخ انتشار:۱۵ آبان ۱۳۹۵ - ۰۹:۰۰05 November 2016

-      تابناک؛ کد خبر:۶۳۱۹۵۷، تاریخ انتشار:۲۴ مهر ۱۳۹۵ - ۱۳:۰۰15 October 2016

-      کدیور، محمدعلی (مرداد 1386)؛ «جنبش آموزشی فتح‌الله گولن در ترکیه»، شهروند؛ ش 9.

-      روزنامه شرق؛ «امپراتوری جهانی فتح‌الله گولن»؛ تاریخ انتشار: ۲۳ شهریور ۱۳۹۵، شماره خبر: ۳۸۶۹۲۶.