مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی در منظومه فکری مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

2 دانشجوی دکتری گرایش جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

3 دانشجوی دکتری گرایش جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه امام صادق (ع)

چکیده

یکی از مهم‌ترین علل مطالعه انقلاب‌ها، پی‌بردن به عواملی است که باعث دگرگونی یا ماندگاری انقلاب می‌شود. ماندگاری انقلاب اسلامی، موضوعی است که رهبر انقلاب اسلامی به‌خصوص در سال‌های اخیر، روی آن، بسیار تأکیدداشتند تا گروه‌های مختلف، آن را تأمین‌کنند. در بیانات رهبر معظم انقلاب به این نکته اشاره‌شده‌است که باید انقلاب و ماندگاری آن، به‌عنوان یک هدف و شاخص درنظرگرفته‌شده، تأمین‌شود. در این مقاله سعی‌شده‌است تا چیستی مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی در منظومه فکری حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی) به‌عنوان پرسش اصلی پاسخ‌داده‌شود؛ این امر با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA انجام‌گرفته‌است. نتایج این پژوهش در قالب جدول‌های یافته‌ها شامل مضامین پایه‌ای و سازمان‌دهنده جمع‌بندی‌شده‌است. در این پژوهش، چهار مضمون سازمان‌دهنده اصلی یعنی «اسلام، رهبری، مردم و کارآمدی» با توجه به بیانات و اندیشه‌های مقام معظم رهبری به‌دست‌آمدند؛ این چهار عنصر اصلی که ارکان نگهدارنده انقلاب اسلامی هستند، مؤلفه‎هایی جزئی‌تر نیز دارند که در قالب مضامین پایه‌ای مطرح شده‌اند؛ درنهایت تلاش‌شد تا الگویی از عوامل ماندگاری انقلاب که رهبرمعظم انقلاب، آنها را بیان‌کرده‌اند، ارائه‌شود. مؤلفه‌های گردآوری‌شده در این پژوهش، عناصری هستند که در طول سالیان، مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) مطرح‌فرموده‌اند و لزوم توجه، حفظ و تداوم این مؤلفه‌ها برای حفظ انقلاب اسلامی و رشد آن ضروری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Components of Islamic Revolution Durability in (Thought) School of Grand Ayatollah Khamenei

نویسندگان [English]

  • naser jamalzadeh 1
  • mohammadbagher babahadi 2
  • reza feizi 3
1 The Faculty of Islamic Studies and Political Science
2 Imam Sadiq (AS) University
3 The Faculty of Islamic Studies and Political Science/ Imam Sadiq (AS) University
چکیده [English]

One of the most important reasons for the study of revolutions is to find out what causes the transformation or persistence of the revolution. The survival of the Islamic Revolution is a subject that the leader of the Islamic Revolution, especially in recent years, has emphasized on it to be provided by various groups. In the statements of the Supreme Leader, It has been pointed out that the revolution and its survival must be considered and be provided as a goal and an indicator. In this article, we have tried to answer the main question and it’s "what are the components of the Islamic Revolution’s Durability in the Thoughts of Ayatollah Khamenei”. This research has been done by means of thematic analysis method using MAXQDA software. The results of this research are gathered in the form of table results including basic themes and organizers themes. In this study, four major organizer themes, Islam, Leadership, People and Efficiency, were received based on the views expressed by the Supreme Leader and his Thoughts. These four main elements, which are the pillars of the Islamic Revolution, include more detailed elements, which are presented in the form of basic themes. The components gathered in this study are elements that have been raised by the Supreme Leader over the years, and the need for attention, preservation and continuation of these components is essential for maintaining the Islamic Revolution and its growth.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Revolution's Durability
  • Islamic Revolution
  • Iran
  • Ayatollah Khamenei
  • Revolution's Pillars

تغییر و تحول، جزء تغییرناپذیر زندگی بشر است و به همین دلیل، بشر از ابتدای خلقت تاکنون سعی‌کرده تا با بررسی دقیق این تغییرها، مضرات و فایده‌های این تغییرها را کشف و در جهت پیشرفت زندگی خود استفاده‌کند؛ حال، این تغییرها می‌توانند در حوزه‌های مختلف زندگی اعم از سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فنی باشند. مطالعه پدیده انقلاب، همزاد زندگی مدنی انسان‌ها است. بررسی این پدیده که به‌طبع درزمره مطالعات سیاسی قرارمی‌گیرد، همواره اندیشمندان را به چالش با آن واداشته‌‌است. انقلاب، واقعیتی است که اغلب مورد توجه تاریخ‌دانان، دانشمندان و متفکران سیاسی بوده‌است (عبداللهی، 1390: 16). واژه انقلاب که دارای باری عاطفی نیز هست، به‌نوعی با احساسات و خشم مردم گره‌خورده‌است؛ خشم و غضبی که منتهی به وقوع یک انقلاب می‌شود و اگر پس از شکل‌گیری انقلاب در مسیر درست و عقلانی قرارنگیرد، به نابودی آن می‌انجامد. اغلب انقلاب‌های دنیا به دلیل فاصله‌گرفتن از آرمان‌ها و اهداف اولیه خود به این مشکل دچار شده، انقلاب منقلب شد (Brinton, 1965: 4-6).

با وجود نادربودن پدیده‌ انقلاب، ازآنجاکه انقلاب‌ها نقطه عطفی در تاریخ یک کشور بوده، به قول اسنایدر، مسیر تاریخ یک ملت را رقم‌‌زده، در منطقه وقوع خود و در جهان اثرگذارند و درنتیجه در شکل‌دادن به دنیای مدرن، تأثیری بسیار مهم داشته‌اند، اهمیت زیادی دارند (پناهی، 1389: 13)؛ این انقلاب‌ها از فرانسه دهه 1790 تا ویتنام در نیمه قرن بیستم، سازمان‌های دولتی، ساختار طبقاتی و ایدئولوژی‌های مسلط را دگرگون‌کرده، باعث پیدایش مللی جدید شده‌اند که قدرت و استقلال آنها به‌نسبت پیش از انقلابشان بیشتر بوده و در موقعیتی بهتر نسبت‌به کشورهای هم‌طرازشان قرارگرفته‌اند (اسکاچپول، 1376: 19).

بررسی اندیشه رهبران انقلاب به‌عنوان نقش‌آفرینان اصلی و هدایت‌کنندگان انقلاب برای درک عوامل اصلی ماندگاری انقلاب‌ها ضرورتی مضاعف پیداخواهدکرد. یکی از مهم‌ترین علل بررسی انقلاب‌ها، پی‌بردن به عواملی است که باعث دگرگونی یا ماندگاری انقلاب می‌شود. مانایی انقلاب اسلامی، موضوعی است که رهبر انقلاب اسلامی به‌خصوص در سال‌های اخیر بسیار تأکیدداشتند که باید مردم، آن را تأمین‌کنند؛ ایشان می‌فرمایند: «ماندگاری [انقلاب] را باید به‌عنوان یک هدف درنظرداشت و در این فکر بود که چگونه تأمین‌خواهدشد. نگاهکنید ببینید «عناصر ماندگاری انقلاب چیست؟»، آن عناصر را همه‌ ما باید تأمین‌کنیم» (مقام معظم رهبری، 19/10/94)، در بیانات ایشان تأکیدشده‌است که انقلاب و ماندگاری آن را به‌عنوان یک هدف و شاخص باید درنظرداشت و به فکر تأمین آن بود؛ ایشان معتقدند که باید عناصر و مؤلفه‌های ماندگاری انقلاب اسلامی ایران احصاشده، در جهت ارتقا و تثبیت آن، برنامه‌ریزی انجام‌شود. ایشان برای تأمین ماندگاری انقلاب اسلامی، توجه به روح و سیرت این حرکت و حفظ این روح و هویت را مهم می‌دانند (مقام معظم رهبری، 24/09/87).

با توجه به مقدمات بیان‌شده، پرسش اصلی پژوهش حاضر، این است که «مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی) چیست؟». در این مقاله به دلیل حجم بسیار زیاد مطالب، از روش تحلیل مضمون (Thematic analysis) استفاده‌شده‌است؛ برای این کار، بیانات ایشان از پایگاه اینترنتی دفتر حفظ و نشر آثار ایشان به‌صورت فیش گردآوری‌شده و پس از فراخوانی آنها در نرم‌افزار، فیش‌هایی با ارتباط بسیار زیاد برای ادامه تحلیل انتخاب‌شده‌اند.

الف- روش‌شناسی پژوهش

روش استفاده‌شده در این پژوهش، تحلیل مضمون از انواع تحلیل‌های کیفی و با بهره‌گیری از نرم‌افزار MAXQDA است. برای دستیابی به نتیجه مفید در تحقیق‌های کیفی، لازم است داده‌ها به‌صورت رًوِشمند، بررسی و تحلیل‌شوند. تحلیل داده‌ها مرحله‌ا‌ی حیاتی از تحقیق کیفی بوده، مستلزم اقدام اساسی برای گردآوری داده‌ها و مرتبط‌کردن آنها با مفاهیم انتزاعی سطح بالاتر است.

1-ویژگی‌های تحلیل مضمون

تحلیل مضمون، روشی برای شناخت، تحلیل و گزارش الگوهای موجود در داده‌های کیفی و فرایندی برای تحلیل داده‌های متنی است و داده‌های پراکنده و متنوع را به داده‌هایی غنی و تفصیلی تبدیل‌می‌کند. برخلاف روش‌های کیفی مانند تحلیل گفتمان، تحلیل محتوا، نظریه داده‌بنیاد و روش‌های مشابه آنها، تحلیل مضمون به چارچوبی نظری که از پیش وجودداشته‌باشد، وابسته نیست و از آن می‌توان در چارچوب‌های نظری متفاوت و برای امور مختلف استفاده‌کرد (شیخ‌زاده، 1390: 151 تا 158). محصول تحلیل مضمون، توصیف مفاهیم و الگوهای مهم موجود در متن و ارائه آنها در قالب طرحی کلان و یک‌پارچه است؛ برای تشریح چگونگی این الگوها از شبکه مضامین می‌توان بهره‌‌برد. شبکه مضامین حاصل نظام‌مندکردن سه سطح از مضامین - مضامین فراگیر، مضامین سازمان‌دهنده و مضامین پایه‌ای- و ایجاد و نمایش رابطه‌ میان آنهاست. با توجه به مطالب بیان‌شده، ویژگی‌های تحلیل مضمونی را می‌توان چند مورد دانست:

1- روشی بسیار سودمند در یافتن بزنگاه‌های معنایی در متن یا مجموعه‌ای از متون؛

2- تکیه بر دریافت‌ها، احساسات و تجارب صاحب سخن؛

3- اهمیت این روش درباره متون و داده‌هایی با حجم زیاد؛

4- به‌دست‌آوردن مهم‌ترین مفاهیم درون متن با استفاده از جزءبندی، مقوله‌بندی، خلاصه‎سازی و بازسازی؛

5- سهیل جستجوی الگوهای موجود در متن.

2-  شناسایی مضمون

هر متن یا داده، دارای طرح‌ها (ایده‌ها) و مفاهیمی است که درصورت فهم درست آنها می‌توان ساختار و چارچوب اصلی متن را به‌دست‌آورد. مضمون یا تم، دربردارنده نکته‌ای مهم درباره‌ داده‌های مرتبط با پرسش پژوهش است و مفهوم و معنایی عمیق از داده‌ها را بازنمایی‌می‌کند که حاصل کشف الگوی مظمی در روابط میان آنهاست. «مضمون یک طرح و اصل عینی ‌نظام‌مند است که در حول‌وحوالی آن، جهان نویسنده میل‌دارد خود را سازمان‌داده، بسط پیداکند. اساس در آن، همان ارتباطات پنهانی است، آن هویت پنهانی و مخفی که باید از پوشش ساختاری که آن را دربرگرفته‌است، بیرون‌کشید و آشکارکرد. مضمون‌های اصلی یک اثر، معماری پنهان آن را به‌‌وجودمی‌آورند و بایدبتوانند کلید نظام آن را به ما بدهند. مضامین، اغلب در اثر، توسعه‌داده‌ و ازسرگرفته‌می‌شوند. تکرار و ازسرگیری، از دغدغه‌های ذهنی ناخودآگاهی نویسنده خبرمی‌دهد» (بابک‌معین، 1394: 86).

3- روش‌های شناخت مضامین

با توجه به تعریفی که از مضمون ارائه‌‌دادیم، روشن شد که برخی از مضامین به‌صورت آشکار در متن وجوددارند و برخی را با مداقه در متون بایدیافت ولی پرسش اصلی، این است که «مضمون چه ویژگی‌هایی دارد و از کجا باید آن را شناسایی‌کرد؟»؛ با اینکه در تحقیق‌های کیفی نمی‌توان پاسخی روشن و صریح ارائه‌داد، می‌توان ویژگی‌هایی را نام‌برد که راهنمایی مناسب برای ما باشند. در شناخت مضمون، توجه به برخی ویژگی‌های موجود در متن می‌تواند به شناخت مضامین یاری‌رساند که برخی از آنها عبارت‌اند از: توجه به کلمات تکراری، توجه به کلمات مکنون، توجه به کلمات کلیدی، مقایسه و هم‌سنجی، کاوش موضوع‌های مهم، جستجوی اطلاعات مفقود (شیخ‌زاده، 1390: 162)

4- عناوین و طبقه‌بندی مضامین

طبقه‌بندی‌هایی متفاوت درباره مضامین ارائه‌شده‌است؛ برای نمونه براساس [مواردی مانند] زمان شناخت مضمون، ماهیت مضمون در متن، سلسله‌مراتب مضمون در قالب مضامین، جایگاه مضمون در شبکه مضامین، قابلیت مشاهده مضمون در متن، منشأ شناسایی مضمون، نقش مضمون در تحلیل و ثبیت موقعیت مضمون، مضامین را طبقه‌بندی‌کرده‌اند. که یکی از پرکاربردترین روش‌های آن، طبقه‌بندی با توجه به‌جایگاه مضمون در شبکه مضامین است:

1- فراگیر یا کانون شبکه؛

2- سازمان‌دهنده یا واسط؛

3- پایه یا نکات کلیدی متن.

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1: طبقه‌بندی مضامین

5-فرایند تحلیل مضمون

برای انجام پژوهشی با روش تحلیل مضمونی، سه مرحله‌ اساسی را بایدپشت‌سرگذاشت: اول، تجزیه متن؛ سپس بررسی متن و کدگذاری و در مرحله نهایی، بازسازی و تولید گزارش نهایی. برخی مانند براون و کلارک، فرایند تحلیل مضمون را در شش مرحله توضیح‌داده‌اند:

1- آشناشدن با داده‌ها؛

2- ایجاد کدهای اولیه؛

3- جستن به‌دنبال مضمون‌ها میان کدها؛

4- بازبینی مضمون‌ها؛

5- تعریف و نام‌گذاری مضمون‌ها‌؛

6- تولید گزارش نهایی (بروان و کلارک، 2006: 77 تا 101).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 2: فرآیند تحلیل مضمون

 

ب- چارچوب تحلیلی پژوهش

تحلیل مضمون، یکی از روش‌های پژوهشی روی متون است و اغلب، هنگامی کاربرددارد که با حجمی عظیم از داده‌ها روبه‌روباشیم. با استفاده از این ‌روش، داده‌های متن کاهش‌یافته، بخش‌بندی، مقوله‌بندی و تلخیص‌می‌شوند و سپس به‌گونه‌ای بازسازی‌می‌شوند که مفاهیم و الگوهای موجود در متن از درون داده‌ها استخراج‌شوند؛ این روش، شیوه‌ای برای شناسایی، تحلیل و گزارش الگوها در درون داده‌هاست؛ با استفاده از این شیوه، دست‌کم داده‌ها با جزئیات غنی سازمان‌‌یافته، توصیف‌می‌شوند. برخی مضامین، وسیع و فراگیر هستند و به انواعی گوناگون از جلوه‌ها و اظهارها در متن مربوط می‌شوند اما برخی اختصاصی‌ترند و به اظهارهایی خاص ارجاع‌می‌دهند ( Boyatzis, 1998: 36).

 در تحلیل مضمون بر‌خلاف گراندد تئوری (Grounded Theory) به‌دنبال توسعه نوعی تبیین روایتی یا نظریه نیستیم بلکه هدف، استخراج الگو یا مدلی مفهومی‌ است که در دل متن، نهفته است و ضرورتی برای صورت‌بندی نظریه جدیدی برای توصیف یافته‌ها وجودندارد؛ پس روش تحلیل مضمون علاوه‌براینکه به پژوهشگر امکان‌می‌دهد که مضامین موجود در متن را بررسی و استخراج‌کند و می‌تواند به الگویی نظام‌مند از مضامین و روابط میان آنها نیز منتج‌شود. این مقاله قصددارد با کمک مضامین و مفاهیم به‌دست‌آمده از بیانات رهبری، به شبکه‌ای از مضامین مؤلفه‌های ماندگاری انقلاب اسلامی برسد که درنهایت این شبکه، چارچوب تحلیلی مقاله را تشکیل‌خواهدداد.

ج- مفاهیم

1- مانایی          

ماندگاری هر نظام سیاسی و درواقع هر حکومتی، اصلی‌ترین هدف و درحقیقت، هدف وجودی آن حکومت یا نظام سیاسی در مسیر حرکت خود است. واحدهای سیاسی که امروزه در قالب کشورهای گوناگون با مرزها مشخص محدود هستند در ابتدا به‌دنبال تحقق این هدف و سپس به‌دنبال تثبیت و ارتقای این ماندگاری هستند چراکه ماندگاری در قالب‌های گوناگونی قالب تعمیم است. قرن نوزدهم به قرن انقلاب‌ها معروف است و در این قرن، کشورها به‌خصوص در منطقه غرب آسیا به تغییر و تحولات اساسی، دچار شده‌اند و هریک به‌نوعی تغییرکرده‌اند؛ این تغییرها در قالب‌های گوناگونی نظیر اصلاحات یا رفرم، کودتا یا انقلاب بوده‌است؛ اغلب این تغییرها با اهداف و آرمان‌هایی خاص، محقق شدند و مهم‌ترین هدف پس از هر تغییر برای هریک از این مجموعه‌ها، به‌طورمسلم، حفظ این تغییرها بوده‌است؛ بررسی ماندگاری هریک از این تغییرها درراستای اهداف اولیه و آرمان‌های اصلی این حرکت‌ها یکی از کارهایی است که پژوهشگران حوزه انقلاب به آن اهتمام‌داشته و دارند؛ درواقع، پژوهشگران می‌خواهند میزان کارایی و ماندگاری این حرکت‌ها و همچنین میزان انحراف یا دلایل شکست آنها را به‌دست‌آورده، از آن در جهت تعمیم و ساخت فرضیه و درنهایت، نظریه‌های خود بهره‌بگیرند.

این پژوهش براساس منظومه فکری رهبر معظم انقلاب (مدظله‌العالی) معتقد است که انقلاب اسلامی پس از قریب به چهل سال از حیات بابرکت خود، هنوز پابرجاست و به‌دنبال تحقق آرمان‌ها و اهداف خود در حرکت است؛ این ماندگاری در نظر بسیاری از اندیشمندانِ منصفِ حوزه‌ انقلاب، بارها تأیید و ستایش‌شده‌است؛ همچنین، رهبر معظم انقلاب در تعابیر گوناگون بر عنصر ماندگاری به‌عنوان یک ویژگی ممتاز نسبت‌به سایر انقلاب‌های دنیا به‌طورمؤکد تأکیدداشته‌اند؛ ایشان در بیاناتشان درباره راز ماندگاری انقلاب اسلامی می‌فرمایند: «علت ماندگاری‌ این انقلاب که سبب پایداری‌های مقدس مردم شد، ایمان این مردم بوده‌است»؛ ایشان این مورد را گوهری نایاب درون مردم ایران می‌دانند (مقام معظم رهبری، 16/2/80)؛ درخصوص تداوم انقلاب اسلامی به‌عنوان حرکتی مستمر که درحقیقت سبب ماندگاری انقلاب شده‌است، رهبری معظم انقلاب معتقدند که هدف‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی با فطرت مردم، هماهنگ بود و دل میلیون‌ها انسان را به سمت خودش جذب‌کرد و این حرکت، خواست الهی بود که این فطرت‌ها این‌گونه بیدار شده، در این جهت حرکت‌کنند چراکه هرکس در مسیر الهی و برای خداوند کارکند، خدا نیز همه را به سمت او هدایت‌خواهدکرد و ما این دست الهی را در بیست‌ودوم بهمن سال 1357 و تکرار آن را در هر سال به‌صورت باشکوه‌تر از پیش می‌بینیم که از همراهی مردم با انقلابشان نشان‌دارد و این حضور، نه‌تنها کم‌رنگ نشده، بلکه هر سال، پررنگ‌تر دیده‌می‌شود. در تقریر بیان مقام معظم رهبری درخصوص ماندگاری انقلاب و تداوم آن به‌صورت مستمر و درراستای اهداف والای خود بایدگفت که این حرکت به‌صورت مشخص از یک حرکت کوتاه و کم‌اثر همچون موج که به‌سرعت ناپدید می‌شود، تمییزداده‌شده‌است و از این حیث، مانایی انقلاب اسلامی، امری مستمر و حرکتی طولانی بدون انحراف یا کم‌رنگ‌شدن به‌رغم تمام فشارها برای ازمیان‌بردن آن بوده‌است.

2- انقلاب         

برای بررسی ماندگاری انقلاب اسلامی، باید مفهوم انقلاب تعریف‌شود و دانسته‌شود که «منظور از انقلاب در این پژوهش چیست؟». از نظر لغوی، انقلاب که معادل لاتین revolution است، به معنای زیر آمده‌است: دگرگون‌شدن، برگشتن، تغییر کامل و مشخص در چیزی و تعاریف فلکی نظیر چرخش دورانی و نظیر اینها (محمدی، 1374: 19). تعاریفی گوناگون از مفهوم انقلاب در اندیشه سیاسی وجوددارند که به بخشی از آنها اشاره‌می‌شود: در نگاه کرین برینتون، انقلاب یعنی جانشینی فوری و بدون هماهنگی و با شدت عمل گروهی که‌ حاکمیت را دردست‌نداشتند، به‌جای مجموعه‌ای دیگر از افراد که تا پیش‌ از‌ این‌، مدیریت کشور در دست آنها بود و حکمرانی‌می‌کردند (کرین برینتون، 1362: 2). در نظر هانتینگتون، انقلاب، «حرکتی» همراه با تحول و سرعت و مبنایی و با خشم و خشونت داخلی در ارزش‌ها و اساطیر حاکم بر یک جامعه و همچنین بر نهادهای مدیریت سیاسی و ساخت‌های اجتماعی و رهبران و فعالیت‌های آنها و برنامه‌های حاکمیتی است (هانتینگتون، 1370: 385‌). شهید مطهری، انقلاب را نوعی سرکشی و حرکت همراه با خشم مردم یک منطقه ضد نظام حکومتی موجود در آن کشور می‌داند که به‌دنبال نظمی جدید و مطلوب هستند (مطهری، 1361: 29).

اما درراستای اهداف این پژوهش باید به سراغ تعریفی از انقلاب نزد آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران رفت تا این تعریف، مبنای پژوهش حاضر قرارگیرد زیرا ایشان از ابتدا در نهضتی که به رهبری امام خمینی (ره) آغاز‌شد و پس از آن در تکوین و تثبیت انقلاب، به‌طورعلمی و عملی حضورداشتند و از این حیث، ایشان بیشترین قرابت را در نظر و عمل با یک انقلاب تمام و کمال داشته‌اند و درخصوص انقلاب و مسائل آن، فهمی بهتر دارند؛ ایشان انقلاب را حرکتی مستمر می‌دانند که دفعی و یک‌باره نیست؛ یعنی انقلاب به‌طورصرف، یک واقعه تاریخی که در تقویم‌ها ثبت‌شود و به تاریخ بپیوندد، نیست. در اندیشه ایشان نباید از انقلاب این‌گونه برداشت‌کرد که عده‌ای در مدتی محدود به خیابان‌ها آمدند، شعاردادند، فعالیت‌کردند و درنهایت حکومتی را سرکوب‌کردند؛ ایشان، تعریف انقلاب را این‌گونه نمی‌دانند؛ درواقع این واقعه تاریخی و حرکت مردم، بخشی از انقلاب است؛ ایشان، انقلاب را حقیقتی ماندگار و دایمی مطرح‌می‌کنند که تمام نمی‌شود. انقلاب، یعنی دگرگونی، یک دگرگونی عمیق و این عمق، ظرف مدت محدود شش ماه یا یک سال حاصل‌نمی‌شود؛ درواقع اهداف، شعارها و آرمان‌های یک انقلاب، ظرف مدت کوتاه، محقق نمی‌شود، پس نیاز است که این تغییر در گذر زمان ادامه‌داشته‌باشد و این صیرورت، جای توقف و ایستادن ندارد. انقلاب با اهداف مقدس در حال حرکت است تازمانی‌که افراد بتوانند به‌دور از انحراف‌ها، آن را همراهی‌کنند فلذا انقلاب یک حرکت دایمی و همیشگی است (مقام معظم رهبری، 25/06/94).

برخی از نظریه‌پردازان حوزه انقلاب‌ها به‌دنبال یافتن دلایل شکل‌گیری یک انقلاب و شناخت دقیق آن هستند که از وقوع آن در آینده جلوگیری‌کنند (کاپلان، 1375: 11؛ Landman, 2000: 92) اما نگاه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای  به انقلاب به‌عنوان یک پدیده مثبت است و ایشان انقلاب را امری واقعی و مثبت می‌دانند و معتقدند که انقلاب، امری انتزاعی نیست که به‌طورصرف در تحلیل‌ها و کلام‌ها باشد و حتی در برخی محافل از آن به‌عنوان یک پدیده منفی یادکنند. ایشان انقلاب را امری واقعی و حرکتی مستمر و عمومی می‌دانند و آن را حرکت توده مردم و به‌نوعی، جوشش مردم می‌دانند که ضد ظلم و ستمی که بر آنها رواداشته‌اند، انجام‌می‌دهند و به‌دنبال سعادت و رستگاری حقیقی هستند.

 در اندیشه آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، انقلاب حرکتی است که به‌دنبال عزت و اعتلای یک ملت بوده، می‌خواهد شرّ اجانب و استعمارگران و ظالمان را از مردم دورکند؛ ایشان معتقدند که عده‌ای به‌‌ویژه درخصوص انقلاب اسلامی ایران، به‌دنبال خراب‌کردن و منفی نشان‌دادن چهره انقلاب هستند؛ حتی در محافل علمی به‌دنبال تعابیر منفی و زننده از انقلاب هستند تا مردم را به‌نوعی از انقلابشان دلسردکنند؛ اما رهبر انقلاب معتقدند که درنهایت، همان‌طور که نظام استبدادی پادشاهی در ایران به‌وسیله انقلاب ازمیان‌رفت، این مورد باید در سطوح دیگر تعمیم‌یافته، راه علاج و حرکت روبه‌رشد مردم و حتی بشریت، همین صیرورت در مسیر استمرار انقلاب است (مقام معظم رهبری، 24/06/78).

د- مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)

هدف اصلی این مقاله، استخراج مؤلفه‌های ماندگاری انقلاب اسلامی در اندیشه مقام معظّم رهبری (مدظلّه‌العالی) است که برای تحقّق این هدف، از روش تحلیل مضمون بهره‌گرفته‌شده‌است. با توجه به پژوهش‌های صورت‌گرفته در این حوزه و سابقه پژوهشگران در حوزه اندیشه رهبری، ابتدا فیش‌های مربوط به موضوع روشن‌فکری، به‌صورت کلی احصاشد که بالغ بر صد (100) فیش با درجه ارتباط «بالا» و «بسیار بالا» گردآوری‌شد. با فراخوانی فیش‌ها در نرم‌افزار MAXQDA  و انجام کدگذاری اولیه، تعداد 22 مضمون پایه‌ای و 22 فیش با درجه ارتباط «بسیار بالا» برای پژوهش حاضر انتخاب‌شدند.

جدول 1: مضامین پایه‌ای و فیش‌های مرتبط با آنها

ردیف

فیش‌ها    

مضامین پایه‌ای

1

آنچه مهم است، اینکه نظام جمهوری اسلامی، یک ساخت حقوقی و رسمی دارد که آن قانون اساسی، مجلس شورای اسلامی، دولت اسلامی و انتخابات است که البته حفظ اینها لازم و واجب است (مقام معظم رهبری، 24/09/87).

حفظ ساختار حقوقی حکومت مطابق قانون اساسی

2

در نظام جمهوری اسلامی (ایران)، اساس حرکت بر پایبندی به مبانی هست. آن چیزی که به‌عنوان مبدأ مشروعیت این نظام محسوب‌می‌شود، یعنی ولایت الهی که منتقل‌می‌شود به فقیه (جامع الشرایط)، مشروط است به پایبندی بر احکام الهی (مقام معظم رهبری، 14/03/85).

وجود جایگاه رهبری و ولایت فقیه

ادامه جدول 1: مضامین پایه‌ای و فیش‌های مرتبط با آنها

ردیف

فیش‌ها    

مضامین پایه‌ای

3

نویسندگان قانون اساسی که از نظر امام و مکتب امام درس‌گرفته‌بودند، در خود این قانون، عامل تداوم‌بخش انقلاب را گذاشته‌اند؛ پایبندی به مقررات اسلامی و مشروعیت‌بخشیدن به قانون، مشروط بر اینکه طبق اسلام باشد.

مشروع‌بودن قوانین درصورت انطباق با اسلام

4

همیشه در دلِ ساخت حقوقی، یک ساخت حقیقی، یک هویت حقیقی و واقعی وجوددارد؛ او (آن) را بایدحفظ‌کرد؛ آن ساخت حقیقی و واقعی و درونی، مهم است؛ آن ساخت درونی چیست؟ همان آرمان‌های جمهوری اسلامی است: عدالت، کرامت انسان، حفظ ارزش‌ها، سعی برای ایجاد برادری و برابری، اخلاق، ایستادگی در مقابل نفوذ دشمن؛ اینها آن اجزاء ساخت حقیقی و باطنی و درونی نظام جمهوری اسلامی است (مقام معظم رهبری، 24/09/87).

حفظ ساختار و هویت حقیقی نظام

5

این ملت بدون امام خمینی (ره) و مکتب سیاسی ایشان قادر به چنین کار بزرگی (انقلاب اسلامی) نبود. مکتب سیاسی امام میدانی را بازمی‌کند که گستره  آن حتّی از تشکیل نظام اسلامی هم وسیع‌تر است؛ امام در مکتب سیاسی خود زنده است و تا این مکتب سیاسی، زنده است، حضور و وجود امام در میان امت اسلامی، بلکه در میان بشریت، منشأ آثار بزرگ و ماندگار است (مقام معظم رهبری، 14/03/83).

پایبندی به فلسفه‌ سیاسی و مکتب سیاسی امام

6

انقلاب اسلامی با همه‌ انقلاب‌های دیگر، متفاوت است؛ یک انقلاب همه‌جانبه است؛ مثل خودِ اسلام است. همان‌طوری‌که اسلام ابعاد معنوی و اخلاقی دارد، ابعاد الهی دارد، انقلاب اسلامی هم دارای ابعاد مختلف بود و راز ماندگاری انقلاب اسلامی و روزبه‌روز زنده‌ترشدن این انقلاب در سطح منطقه و جهان، همین ابعاد گوناگون آن است (مقام معظم رهبری، 14/03/87).

توازن و همراهی ابعاد گوناگون انقلاب با نیازهای بشر

7

«دو ویژگی» بیشترین تأثیر را در پیروزی و ماندگاری انقلاب در کشور اسلامی داشت: یکی از این دو، عبارت‌است از اینکه مبنای این انقلاب، ارزش‌های دینی و اخلاقی و معنوی بود (مقام معظم رهبری، 20/11/68).

مبتنی‌بر ارزش‌های دینی و اخلاقی و معنوی‌بودن

8

«ویژگی» دیگر این (است) که انقلاب (اسلامی) برپایه‌ اراده و خواست مردم در تشکیل و اداره‌ حکومت باقی‌ماند؛ یعنی پس از پیروزی انقلاب (اسلامی)، اهمیت نقش مردم از آنها سلب‌نشد و به‌عنوان یک عنصر برای انقلاب باقی‌ماند (مقام معظم رهبری، 20/11/68).

اراده مردم در شکل‌دادن و مدیریت حکومت

ادامه جدول 1: مضامین پایه‌ای و فیش‌های مرتبط با آنها

ردیف

فیش‌ها    

مضامین پایه‌ای

9

ملت ایران از دل آرزوهای تاریخی خودشان، جمهوری اسلامی را عَلم‌کردند و سرپاکردند؛ خوب، بدیهی است وقتی‌که یک نظامی این‌جور در آرزوهای دیرین مردم ریشه‌دارد، این نظام ماندنی است؛ این نظام قابلیت بقا دارد، قابلیت رشد دارد، ریشه میدواند و دشمنی با این نظام، آسان نیست و این اتفاق‌افتاد (مقام معظم رهبری، 24/09/87).

علاقه تاریخی مردم برای ریشه‌کن‌کردن حکومت سلطه و رسیدن به آزادی

10

راز ماندگاری نظام جمهوری اسلامی بر ریل انقلاب و بر خطوط اصلی امام بزرگوار، همین صراحت بوده‌است؛ هیچ، نبایستی این شفّافیّت را، این صراحت را ازدست‌داد. در مقابل مخالفان، در مقابل دوستان، در مقابل دشمنان، مواضع جمهوری اسلامی باید مواضع شفّافی باشد. تاکتیک‌ها را می‌توانندعوض‌کنند، شیوه‌های کار را می‌توانندعوض‌کنند [ امّا] اصول، همچنان مستحکم بایدبماند؛ این راز استحکام انقلاب و راز پیشرفت کشور است (مقام معظم رهبری، 19/11/92).

صراحت و شفّافیت مواضع جمهوری اسلامی

11

عنصر مهم دیگری که امام آن را در پایه‌های نظام جمهوری اسلامی کارگذاشت و بحمداللَّه مایه ماندگاری نظام شد، مسئله دشمن‌ستیزی و سلطه‌ستیزی است؛ امام یک لحظه نه خود از کید و مکر و حیله دشمن غفلت‌کرد و نه گذاشت که مسئولان غفلت‌کنند (مقام معظم رهبری، 14/03/80).

دشمن‌ستیزی و سلطه‌ستیزی از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی

12

این سه خصوصیت، تقوا و شجاعت و خودآگاهی است. مسئولان کشور فرق‌نمی‌کند؛ در همه قوا: چه یک مدیر دولتی، چه یک قاضی دادگستری، چه یک نماینده مجلس، چه عضو شورای نگهبان، چه عضو مجلس خبرگان، چه مسئولان نیروهای مسلّح، باید این سه خصوصیت را داشته‌باشند تا کشور آسیب‌ناپذیر باشد (مقام معظم رهبری، 19/10/80).

حفظ تقوا و شجاعت و خودآگاهی

13

بدون مبارزه، این نظام، تحقق‌پذیر نبود؛ همه‌ آرزوهاى بزرگ در دنیا همین‌جور است. حفظ نظام و پایدارى نظام هم با مبارزه به‌وجودآمد؛ اگر مبارزه‌ مردم نبود، اگر مبارزه‌ امام نبود، اگر مبارزه‌ مسئولان در میدان‌هاى مختلف نبود، این نظام باقى‌نمی‌ماند و ازمیان‌می‌رفت (مقام معظم رهبری، 04/03/93).

 

مجاهدت و مبارزه‌ در میدان‌هاى مختلف

ادامه جدول 1: مضامین پایه‌ای و فیش‌های مرتبط با آنها

ردیف

فیش‌ها    

مضامین پایه‌ای

14

در انقلاب بزرگ ما هم، جوهر خلوص، مایه ماندگاری آن شده‌است؛ همان فلز نابی که امام بزرگوار، مظهرش بود (مقام معظم رهبری، 26/10/72).

اخلاص از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی

15

بسیج، رمز پایداری و ماندگاری و عزت ملی است: جمعی از بهترین و مؤمن‌ترین مردم در هر عرصه‌ای که کشور و نظام به آن احتیاج‌دارد، بی‌محابا واردشوند، همه‌ توان خودشان را کف دست بگیرند، بیاورند توی میدان، اجر و مزدی هم نخواهند، نام و نشانی هم برایشان مطرح نباشد (مقام معظم رهبری، 04/09/88).

بسیج از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی

16

امتیاز بزرگ انقلاب ما این است که تکیه‌اش به مردم بوده‌است. حلّ مشکلات هم از هر نوعی باشد، فقط در سایه ملت ممکن خواهدشد؛ علّت این هم که دشمن تاکنون نتوانسته به این کشور و این نهضت آسیبی واردکند، همین است که مردم پشتوانه واقعی انقلاب‌اند (مقام معظم رهبری، 28/11/73).

پشتیبانی واقعی از انقلاب

17

آن عاملی که انقلاب (اسلامی ایران) را به‌پیروزی‌رساند، همان عامل، (این) انقلاب را تداوم‌خواهدداد؛ یعنی اتکال به خدا و ایمان مردم به اسلام و تصمیم قاطع بر انجام وظیفه‌ الهی و اسلامی و وحدت کلمه، رمز پیروزی و تداوم انقلاب است (مقام معظم رهبری، 21/04/68).

وحدت کلمه و همبستگی ملی

18

ما همیشه می‌گوییم، بارها گفتیم که ما نتوانستیم خواسته‌هاى اسلام را به‌طورکامل تحقّق‌ببخشیم؛ این قطعى است امّا ما راه زیادى در این زمینه طى‌کردیم. ما نتوانستیم عدالت اجتماعى را به‌طورکامل در این کشور به‌وجودبیاوریم امّا خیلى از راه را جلو آمدیم؛ نباید اینها ندیده‌گرفته‌بشود. یک ‌روزى همه‌ ثروت این کشور، صرف تعدادى خانواده‌هاى اشرافى [مى‌شد] و احیاناً سرریز آن به چند شهر بزرگ می‌رسید؛ امروز اقصى‌ نقاط کشور برخوردار از خیرات این کشورند؛ این حرکت عظیم، حرکت به سمت عدالت اجتماعى، حرکت به سمت اخلاق اسلامى ‌[وجوددارد] (مقام معظم رهبری، 17/10/93).

حرکت در مسیر عدالت

 

ادامه جدول 1: مضامین پایه‌ای و فیش‌های مرتبط با آنها

ردیف

فیش‌ها    

مضامین پایه‌ای

19

ما در این ۳۷، ۳۸ سالی که از اوّل انقلاب گذشته‌است، خوب پیش رفتیم. واقعاً اگر کسی با چشم انصاف نگاه‌کند، ایرانِ وابسته‌ عقب‌افتاده‌ گمنامِ ذلیل زیر دست و پای آمریکا و انگلیس، امروز جوری‌شده‌است که آمریکا و انگلیس و بقیّه می‌آیند صف‌می‌بندند برای اینکه امکانات موجود جمهوری اسلامی در منطقه را بلکه بتوانند به‌نحوی مصادره‌کنند و نمی‌توانند؛ یعنی این‌جور گسترش پیداکرده‌است عزّت اسلامی و عزّت نظام اسلامی و ایران اسلامی که آنهایی که با چشم تحقیر نگاه‌می‌کردند به ملّتها و ازجمله به ملّت ایران -مثل دوران طاغوت- امروز مجبورند مثل یک هماورد قدرتمند با او مواجه بشوند (مقام معظم رهبری، 11/05/95).

پیشرفت و توسعه عمومی کشور

20

درزمینه‌ علم و فنّاوری، از اوّل انقلاب [تاکنون]، تعداد دانشجویان ۲۵ برابر شده‌است؛ اوّل انقلاب، همه‌ دانشجویان کشور، دویست‌و‌خرده‌ای هزار [نفر] بود، امروز نزدیک پنج میلیون دانشجو در کشور مشغول تحصیل هستند؛ مقالات علمی شانزده برابر [شده] (مقام معظم رهبری، 01/01/96).

پیشرفت کمّی علمی نسبت‌به گذشته

21

در طول چند سال گذشته، جوان‌های کشور و مسئولان این کارها، توانستندکاری‌کنند که رشد پیشرفت علمی کشور در پایگاه‌های استنادی معروف دنیا رکوردبزند؛ اینکه ما بارها گفته‌ایم سرعت پیشرفت علمی کشور در فلان سال، سیزده برابر متوسّط دنیا بود، حرف من نیست، من که خبرندارم، این را پایگاه‌های استنادی‌ای که معروف‌اند در دنیا و شماها آنها را می‌شناسید، گفتند و شهادت‌دادند. این شوخی است که سرعت حرکت یک کشوری، سیزده برابر متوسّط دنیا باشد؟ (مقام معظم رهبری، 28/07/95).

شتاب بالای رشد علم در کشور

22

درزمینه‌های زیرساختی، کارهایی در کشور شده‌است که حقیقتاً از نظر معیار و مقیاسی، [که] انسان با کشورهای دیگر می‌سنجد، بسیار بزرگ و عظیم است؛ از باب مثال: راه‌های کشور در این مدّت، شش برابر شده‌است؛ ظرفیّت بنادر کشور در این مدّت، بیست برابر شده‌است؛ سدهای مخزنی کشور -که آب شُرب و آب کشاورزی را تأمین‌می‌کنند- سی برابر شده‌است؛ تولید برق کشور،

پیشرفت‌های زیرساختی کشور پس از انقلاب

ادامه جدول 1: مضامین پایه‌ای و فیش‌های مرتبط با آنها

ردیف

فیش‌ها    

مضامین پایه‌ای

22

چهارده برابر شده‌است؛ صادرات غیرنفتی کشور، ۵۷ برابر شده‌است- پیش از انقلاب، [یعنی] در دوران طاغوت، صادرات کشور تقریباً منحصر بود به نفت و یک مختصری اشیای تولیدی دیگر که در جنب صادرات نفتی، تقریباً هیچ بود؛ امروز صادرات غیرنفتی ۵۷ برابر افزایش پیداکرده‌است- تولید محصولات پتروشیمی سی برابر و تولید محصولات فولادی پانزده برابر [شده‌است]؛ اینها کارهای زیرساختی است؛ هر کشوری بخواهد تحرّک پیداکند، پیشرفت اقتصادی پیداکند، به این چیزها احتیاج‌دارد؛ این کارها در دوران انقلاب انجام‌گرفته‌است (مقام معظم رهبری، 01/01/96).

پیشرفت‌های زیرساختی کشور پس از انقلاب

1- دسته‌بندی و نام‌گذاری مضامین

در این مرحله، مضامین پایه‌ای با درجه اهمیت و ارتباط بالای احصاشده در مرحله پیشین، با توجه به میزان ارتباط و همبستگی میان آنها دسته‌بندی‌شده و چهار مضمون سازمان‌دهنده، تولید و نام‌گذاری‌شد. (جدول2)

2- گزارش و توصیف نتایج

پس از طی مراحل تبدیل متن به جملات و نیز به مضامین، دسته‌بندی و نام‌گذاری مضامین سازمان‌دهنده و فراگیر، در این مرحله به مفصل‌بندی دوباره و جدید و درنهایت، تولید گزارش نهایی خواهیم‌پرداخت.

2-1- مضمون سازمان‌دهنده‌ «رهبری»

رهبری انقلاب که امام خمینی (ره) آغازگر آن بودند و پس از ایشان، آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی) این مهم را برعهده‌دارند، یکی از ارکان پراهمیت در جریان ماندگاری انقلاب اسلامی و حفظ آرمان‌های نظام مقدس جمهوری اسلامی است؛ امام خمینی (ره) با شخصیتی کاریزماتیک و جذبه‌ علمی و عرفانی، جوانان بسیاری از اقشار اجتماع ایران را به گرد خود درآورده‌بود؛ ایشان علاوه‌بر وجه رهبری یک حرکت سیاسی، مرجع تقلید مردم در امور دینی نیز بودند و اعتباری مضاعف از این حیث نزد مردم داشتند (جمعی از نویسندگان، 1385: 24).

جدول 2: مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی ایران

مضمون فراگیر

مضامین سازمان‌دهنده

مضامین پایه‌ای

مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی ایران

رهبری

پایبندی به فلسفه‌ی سیاسی و مکتب سیاسی امام

وجود جایگاه رهبری و ولایت فقیه

دشمن‌ستیزی و سلطه‌ستیزی از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی

حفظ تقوا و شجاعت و خودآگاهی در رهبر

صراحت و شفّافیت مواضع جمهوری اسلامی

اسلام

مشروع‌بودن قوانین درصورت انطباق با اسلام

مبتنی‌بودن بر ارزش‌های دینی، اخلاقی و معنوی

حفظ ساختار و هویت حقیقی نظام

توازن و همراهی ابعاد گوناگون انقلاب با نیازهای بشر

مردم

علاقه تاریخی مردم برای ریشه‌کن‌کردن حکومت سلطه و رسیدن به آزادی

مجاهدت و مبارزه‌ مردمی در میدان‌هاى مختلف

اراده مردم در شکل‌دادن و مدیریت حکومت

اخلاص مردم از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی

بسیج از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی

پشتیبانی واقعی از انقلاب

وحدت کلمه و همبستگی ملی

حفظ تقوا، شجاعت و خودآگاهی در مردم

کارآمدی

حفظ ساختار حقوقی حکومت مطابق قانون اساسی

حرکت در مسیر عدالت

پیشرفت و توسعه عمومی کشور

پیشرفت کمّی علمی نسبت‌به گذشته

شتاب بالای رشد علم در کشور

پیشرفت‌های زیرساختی کشور پس از انقلاب

 

 

رهبری انقلاب درحقیقت، دیگر ارکان سازمان‌دهنده در پژوهش حاضر را به همدیگر پیوندمی‌زند. اسلام و مردم، تحت فرماندهی و تدبیر و درایت رهبری آگاه و شجاع به همدیگر پیوندخورده، سبب حفظ این انقلاب می‌شوند. رهبری، نقش ایده‌پرداز اسلامی را نیز دارد و نوع حکومتش بر مردم، طبق دستورهای اسلامی است؛ البته ویژگی‌ها و شاخص‌های درونی شخص رهبری که در قانون اساسی آمده‌است، نیز سبب تقویت این رکن مهم ماندگاری انقلاب می‌شود. رهبر انقلاب درخصوص جایگاه ولایت فقیه معتقدند که اساس حرکت در نظام اسلامی، مبتنی‌بر پایبندی به مبانی بوده، ولایت الهی به‌عنوان مهم‌ترین منبع و مبدأ مشروعیت نظام جمهوری اسلامی که به یک فقیه جامع‌الشرایط در قالب رهبر جامعه واگذارمی‌شود، یک شرط اصلی دارد و آن نیز پایبندی به احکام شرعی از ناحیه‌ شارع مقدس است.

رهبر جامعه اگر  به احکام الهی و قوانین اسلامی پشت‌کند یا نسبت‌به آنها بی‌تفاوت باشد و ازلحاظ نظری و عملی به هیچ‌یک از این قوانین اعتنانکند، ازمشروعیت‌می‌افتد و دیگر نیازی به اطاعت او نیست و بر کسی واجب نیست مطیع ایشان باشد و بلکه حتی جوازی هم برای این کار وجودندارد (مقام معظم رهبری، 14/03/85).

2-2- مضمون سازمان‌دهنده‌ «اسلام»

یکی دیگر از ارکان اصلی و مهم ماندگاری انقلاب اسلامی که بارها مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) به آن تأکیدفرموده‌اند، پایبندی به ارزش‌های اسلامی و حفظ و تقویت آنهاست. اسلام ناب محمدی، روح و هویت اصلی انقلاب اسلامی است که باعث می‌شود این انقلاب در مسیر درست خود گام‌برداشته، منحرف نشود؛ تأمین این رکن مهم نیز بر دوش مردم است که رهبری این انقلاب، آن را میسرمی‌سازد. رهبر معظم انقلاب درخصوص اسلام به‌عنوان یکی از خصوصیات اصلی حفظ و ماندگاری نظام اسلامی و انقلاب معتقدند که «اسلامی‌بودن به‌عنوان یک ویژگی ممتاز در این انقلاب وجوددارد که بیشترین تأثیر را بر چهره‌ بین‌المللی این انقلاب در دنیا  و همچنین در مانایی و موفقیت‌های انقلاب در ایران اسلامی داشته‌است؛ این ویژگی، امروزه نیز محرک بسیاری از حرکت‌ها در پرتو انقلاب اسلامی ایران بوده، ازسوی برخی آزادی‌خواهان و حقیقت‌طلبان دنبال‌می‌شود و می‌توان آن را مبنای این انقلاب در قالب ارزش‌های اسلامی، دینی و اخلاقی مطرح‌ و پیگیری‌کرد (مقام معظم رهبری،20/11/68).

اگر اسلام به‌عنوان یکی از ارکان اصلی پایداری و ماندگاری انقلاب اسلامی، خدشه‌دار شود، درحقیقت، روح و هویت این انقلاب، آسیب‌می‌بیند و این ضرورت حفظ آرمان‌ها و ارزش‌های اسلامی توسط آحاد ملت و تبیین‌های درست نخبگانی در این جهت را مشخص می کند؛ این شاخص نشان‌می‌دهد که اسلام و ارزش‌های مبتنی‌بر آن، از منافع وجودی انقلاب اسلامی است که غیرقابل‌تغییر، سازش و معامله است و هم‌تراز اصل وجود این انقلاب و نظام است.

2-3- مضمون سازمان‌دهنده‌ «مردم»

از دیگر پایه‌های مهم و ارکان اصلی ماندگاری انقلاب اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی)، عامل مهم و حیاتی «مردم» است. نقش و حضور مردم با جان‌های خود، در تمام لحظات بحرانی برای انقلاب اسلامی سبب‌شد تا این انقلاب حفظ‌شود. شهدا و ایثارگرانی که در طول هشت سال دفاع مقدس و پس از آن در تمام مقاطع حساس به داد این انقلاب رسیدند، باعث حفظ و تثبیت آن شدند. حضور مردم سبب افزایش مقبولیت ولی‌‌فقیه در جامعه است و این یعنی مردم سبب محکم‌ترشدن بیشتر پایه‌های دیگر در ماندگاری انقلاب نیز می‌شوند. رهبر معظم انقلاب درخصوص پشتیبانی مردم از انقلاب معتقدند که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌ها و امتیازهای اصلی انقلاب اسلامی ایران، داشتن تکیه‌گاهی چون مردم بود. ایشان معتقدند که مشکلات این کشور در سایه حضور و حمایت مردم، قابل‌حل‌وفصل خواهدبود. رهبر معظم انقلاب اعتقاددارند که دلیل اصلی و عمده‌ای که تا این لحظه، دشمنان این نظام و انقلاب نتوانستند به این کشور به‌طورجدی آسیب‌بزنند، پشتیبانی حقیقی ملت ایران از انقلاب بوده‌است (مقام معظم رهبری، 28/11/73)؛ همچنین ایشان درباره بسیج مردمی به‌عنوان یکی از تشکیلات اصلی مردمی و حامی انقلاب معتقدند که بسیج، راز مانایی، پایداری و عزت این کشور بوده‌است؛ ایشان بسیجیان را جمعی از بهترین و با ایمان‌ترین مردم می‌دانند که در هر زمینه‌ای که کشور به آنها نیازداشته‌است، بی‌درنگ به میدان واردشدند و تمام توان خود را به‌کارگرفتند تا مشکل را حل‌کنند و کارهایی بزرگ برای کشور انجام‌داده‌اند؛ رهبر انقلاب، این نکته را برای حفظ و مانایی انقلاب اسلامی، بسیار حایز اهمیت می‌دانند (مقام معظم رهبری، 04/09/88)؛ درحقیقت، مردمی‌بودن این انقلاب و ایجاد نوعی روح و هویت جمعی منبعث از اسلام در جامعه ایرانی سبب‌شده‌است که این انقلاب، آسیب‌ناپذیر بوده، روزبه‌روز بر تأثیرهایش در جهان افزوده‌شود.

 

2-4- مضمون سازمان‌دهنده‌ «کارآمدی»

قابلیت و توانایی یک نظام اجتماعی، در رسیدن به اهداف تعیین‌می‌شود و حل مشکلات جامعه؛ آن هم با وجود امکانات و موانعی که در هر جامعه با توجه به اهداف آن، متفاوت است؛ بر این اساس، کارآمدی برپایه مقولاتی ازقبیل توانایی، اهداف، امکانات، موانع و جوامع مختلف تبیین‌می‌شود. نگاه مقام معظم رهبری به مقوله کارآمدی نظام، بسیار اساسی است تاآنجاکه ایشان کارآمدی مسئولان نظام را شرط مشروعیت آنها می‌داند و میان مشروعیت و کارآمدی، پیوند برقرار‌می‌کند (بیانات مقام معظم رهبری، 31/06/83).

کارآمدی انقلاب و نظام اسلامی، یکی دیگر از ارکان اصلی ماندگاری انقلاب اسلامی است؛ این رکن به‌نوعی، مکمل سه رکن اصلی دیگر است؛ یعنی کارآمدی، عنصری است که به ما نشان‌می‌دهد، سه رکن مردم، اسلام و رهبری در وضعیتی مطلوب در مدت قریب به چهل (40) سال پس از انقلاب حرکت‌کرده، ارتقایافته‌اند. رهبر انقلاب درخصوص کارایی و کارآمدی انقلاب اسلامی و نظام معتقدند که این انقلاب و نظام، تاکنون به‌طورکامل کارایی‌داشته‌است و طبق قانون اساسی اهداف نظام اسلامی پیش‌رفته‌است؛ این مورد به معنی نبود ضعف‌ها و کاستی‌های فراوان به‌خصوص با وجود دشمنی‌های روزافزون دشمنان انقلاب نیست بلکه این کارآمدی در مقایسه با وضعیت گذشته ایران قابل‌درک است. ایران اسلامی، پیشرفت‌های کلان و زیرساختی فراوانی داشته که ذیل وحدت مردمی، هدایت رهبری و پایبندی به اسلام به‌ منصه ‌ظهور رسیده‌است.

نتیجه‌گیری

بررسی ماندگاری انقلاب‌ها و مؤلفه‌های مانایی آن، یکی از کارهای مهم و درعین‌حال، ضروری برای آسیب‌شناسی هر انقلاب است. هر انقلابی برای اینکه بتواند به اهداف و آرمان‌های اعلامی خود دست ‌یابد، بی‌تردید باید در مراحل مختلف پس از انقلاب، به ارزیابی و آسیب‌شناسیِ راهِ رفته خود پرداخته، با برنامه‌ریزی دقیق در جهت حفظ، تثبیت و رسیدن به اهداف خود حرکت‌کند؛ یکی از الزام‌های این نگاه، وجود شاخص‌هایی برای بررسی میزان پایبندی به آرمان‌ها و سیاست‌هاست؛ پایبندی به این مؤلفه‌ها، ماندگاری و تثبیت انقلاب را درپی‌دارد و عدم توجه و رعایت‌نکردن آنها تغییر مسیر، انحراف یا حتی نابودی انقلاب را سبب‌خواهدشد.

در این تحقیق سعی‌شد تا درراستای پرسش اصلی پژوهش، مؤلفه‌های مانایی انقلاب اسلامی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی)، استخراج و دسته‌بندی‌شوند. از جنبه‌های نوآوری و بدیع‌بودن پژوهش حاضر، علاوه‌بر استفاده از روش تحلیل مضمون و نرم‌افزار MAXQDA، استخراج مؤلفه‌های ماندگاری انقلاب اسلامی از بیانات راهبر این انقلاب، طی نزدیک به سی (30) سال رهبری انقلاب است که علاوه‌بر استخراج مؤلفه‌های اصلی ماندگاری، شاخص‌های مدنظر رهبری در بررسی این مؤلفه‌ها نیز احصاشده‌است؛ این مؤلفه‌ها کمک‌خواهندکرد تا درراستای تأمین منافع اصلی انقلاب و ماندگاری و تداوم آن گام‌برداشته، هر لحظه بتوانیم میزان هماهنگی خود را با آرمان‌هایمان بسنجیم؛ این امر با کمک روش تحلیل مضمون انجام‌گرفت و نتایج آن در قالب جدول‌های نهایی و یافته‌های اصلی در قالب مضامین پایه‌ای و سازمان‌دهنده تنظیم‌شدند. ابتدا ادبیات موجود در حوزه «ماندگاری انقلاب‌ها» بررسی‌شد و در هر مورد، بنا‌به حد تناسب از نظریات رهبر انقلاب اسلامی نیز بهره‌ جسته‌شد. با بررسی بیانات معظم‌له درخصوص انقلاب اسلامی ایران، 22 مضمون پایه‌ای و اولیه استخراج‌شدند که با بررسی دقیق آن موارد، مضامین در چهار مضمون سازمان‌دهنده اصلی «اسلام، رهبری، مردم و کارآمدی» طبقه‌بندی‌شده‌اند. مضمون سازمان‌دهنده «اسلام» خود، دارای دو مضمون پایه‌ای «مشروع‌بودن قوانین درصورت انطباق با اسلام» و «مبتنی‌بودن بر ارزش‌های دینی، اخلاقی و معنوی» است و نشان‌دهنده میزان اهمیت اسلام در این انقلاب و میزان وابستگی انقلاب به اسلام است. «پایبندی به فلسفه‌ سیاسی و مکتب سیاسی امام، وجود جایگاه رهبری و ولایت فقیه، دشمن‌ستیزی و سلطه‌ستیزی از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی و حفظ تقوا و شجاعت و خودآگاهی در رهبر»، مضامین پایه‌ای تشکیل‌دهنده رکن «رهبری» از عوامل مانایی انقلاب هستند که به بررسی نقش رهبری و ویژگی‌های لازم وی برای حفظ و حمایت از دستاوردهای انقلاب می‌پردازند و جایگاه ولایت فقیه را به‌عنوان یکی از ارکان مهم این انقلاب روشن‌می‌کنند. عامل «مردم» به‌عنوان اصلی‌ترین و مهم‌ترین ویژگی جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی است که نقشی بسزا در دستیابی، حفظ و پیشبرد اهداف انقلاب داشته‌است. «علاقه تاریخی مردم برای ریشه‌کن‌کردن حکومت سلطه و رسیدن به آزادی، مجاهدت و مبارزه‌ مردمی در میدان‌هاى مختلف، اراده مردم در شکل‌دادن و مدیریت حکومت، اخلاص مردم از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی، بسیج از عناصر ماندگار انقلاب اسلامی، پشتیبانی واقعی از انقلاب، وحدت کلمه و همبستگی ملی و حفظ تقوا و شجاعت و خودآگاهی در مردم» ازجمله عناصری هستند که در بیان رهبری، مانایی انقلاب را تضمین‌کرده‌اند؛ همه ارکان بررسی‌شده، وقتی به مرحله عمل و اجرا رسیده و باعث کارآمدی نظام جمهوری اسلامی شوند، حایز اهمیت خواهندبود؛ درواقع، مؤلفه «کارآمدی» به‌عنوان شاهد عینی دستاوردهای انقلاب در ارکان پیشین خواهدبود؛ این مؤلفه، منکر ضعف‌های موجود در وضعیت فعلی جامعه نبوده‌است ولی با توجه به شرایط سختی که از اولین روزهای انقلاب، دشمنان به ملت ایران تحمیل‌کرده‌اند، در مقایسه با پیش از انقلاب، پیشرفت‌های بسیاری حاصل‌شده‌است؛ دراین‌خصوص می‌توان به شاخص‌های «حرکت در مسیر عدالت، پیشرفت و توسعه عمومی کشور، پیشرفت کمّی علمی نسبت‌به گذشته، شتاب بالای رشد علم در کشور، پیشرفت‌های زیرساختی کشور پس از انقلاب و حفظ ساختار حقوقی حکومت مطابق قانون اساسی» اشاره‌کرد که طی این چهل (40) سال انقلاب، نشان‌دهنده کارآمدی انقلاب بوده‌اند.

مقام معظم رهبری، لزوم استخراج و بررسی این مؤلفه‌ها را به دفعات مطالبه‌فرموده‌بودند؛ این مفاهیم تولیدشده، طبق نظر ایشان می‌تواند سنجه‌ای برای آسیب‌شناسی انقلاب اسلامی بوده، حتی در مقایسه با انقلاب‌های بزرگ جهان نیز بررسی‌شود تا میزان ماندگاری هریک از انقلاب‌ها بر اصول و اهداف اعلامی خود، مشخص شود که خود، پژوهشی مستقل است.

-   استراس، آنسلم و جولیت کوربین (1385)؛ اصول روش تحقیق کیفی: نظریه مبنایی، رویه‌ها و شیوه‌ها؛ [ترجمه] بیوک محمدی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      اسکاچپول، تدا (1376)؛ دولت‌ها و انقلاب‌های اجتماعی؛ ترجمه سید مجید روئین‌تن؛ تهران: سروش.

-   بابک‌معین، مرتضی (پاییز و زمستان 1394)؛ «مفهوم مضمون و آسیب‌شناسی نقد مضمونی»، پژوهش‌های ادب و زبان فرانسه؛ سال دوم، ش 4 ، ص 77 تا 92.

-      برینتون، کرین (1362)؛ کالبد‌ شکافی‌ چهار انقلاب؛ ترجمه محسن ثلاثی؛ تهران: نشر نو.

-      پناهی، محمدحسین (1389)؛ نظریه‌های انقلاب: وقوع، فرایند و پیامدها؛ تهران: سمت.

-      جانسون، چالمرز (1363)؛ تحول ‌انقلابی: بررسی نظری پدیده انقلاب؛ ترجمه حمید الیاسی؛ تهران: امیرکبیر.

-      جمعی از نویسندگان (1385)؛ انقلابی متمایز: جستارهایی در انقلاب اسلامی ایران؛ قم: بوستان کتاب.

-      خامنه‌ای، سید علی (01/01/96)؛ «بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی».

-      ______ (28/11/73)؛ «بیانات در خطبه‌‌های نمازجمعه».

-      ______ (20/11/68)؛ «بیانات در خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران»‌.

-      ______ (24/09/87)؛ «بیانات در دیدار استادان و دانشجویان در دانشگاه علم و صنعت‌».

-      ______ (11/05/95)؛ «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم».

-      ______  (16/2/80)؛ «بیانات در دیدار بسیجیان و پرسنل سپاه پاسداران استان گیلان».

-      ______ (04/09/88)؛ « بیانات در دیدار جمع کثیری از بسیجیان کشور».

-      ______  (26/10/72)؛ «بیانات در دیدار جمعی از پاسداران».

-      ______ (24/06/78)؛ «بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان سپاه».

-      ______  (28/11/88)؛ «بیانات در دیدار جمعی از مردم آذربایجان».

-      ______ (25/06/94)؛ «بیانات در دیدار فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامى».

-      ______ (19/11/92)؛ «بیانات در دیدار فرماندهان و کارکنان نیروی هوایی ارتش».

-      ______  (19/10/80)؛ «بیانات در دیدار مردم قم».

-      ______ (17/10/93)؛ «بیانات در دیدار مردم قم».

-      ______ (19/10/94)، «بیانات در دیدار مردم قم».

-      ______  (28/07/95)؛ «بیانات در دیدار نخبگان علمی جوان».

-      ______ (04/03/93)؛ «بیانات در دیدار نمایندگان مجلس شوراى اسلامى».

-      ______  (21/04/68)؛ «بیانات در مراسم بیعت اقشار مختلف مردم».

-      ______ (14/03/83)؛ «بیانات در مراسم پانزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)».

-      ______ (14/03/80)؛ «بیانات در مراسم دوازدهمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)».

-      ______ (14/03/87)؛ «بیانات در مراسم نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)».

-      ______ (14/03/85)؛ «بیانات در مراسم هفدهمین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)».

-   شیخ‌زاده، محمد و همکاران (پاییز و زمستان 1390)؛ «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی»، اندیشه مدیریت راهبردی؛ سال پنجم، ش 2، ص 151 تا 198.

-      عبداللهی، محسن (1390)؛ «نظریه‌های انقلاب و انقلاب اسلامی ایران»؛ تهران: شرح.

-      کاپلان، لورنس (1375)؛ مطالعه تطبیقی انقلاب‌ها از کرامول تا کاسترو؛ [ترجمه] محمد عبداللهی؛ تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.

-      محمدی، منوچهر (1374)؛ انقلاب اسلامی در مقایسه با انقلاب‌های فرانسه و روسیه؛ تهران: ناشر مؤلف.

-      مطهری، مرتضی (1361)؛ پیرامون‌ انقلاب‌ اسلامی؛ قم: انتشارات صدرا.

-      هانتینگتون، ساموئل (1370)؛ سامان‌ سیاسی‌ در‌ جوامع دستخوش دگرگونی‌؛ ترجمه‌ محسن ثلاثی؛ تهران: نشر علم‌.

 

-      Boyatzis, R.E (1998), Transforming qualitative information: thematic analysis and code development, Saga publications.

-      Brinton, Crane (1965), The Anatomy of Revolution, ALFRED A. KNOPE, INC & RANDOM HOUSE, INC.

-      Landman, Todd (2000), Issues and Methods in Comparative Politics, Routledge, Inc.

-      Skocpol, Theda (2015), States and Social Revolutions, Cambridge University Press.

 

-      سایت دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری به نشانی www.khamenei.ir (آخرین بازدید 20/8/96)

-      Braun, Virginia; Victoria Clarke (2006). "Using thematic analysis in psychology". Qualitative Research in Psychology.,3.pp 77- 101. available online. at:  https://www.researchgate.net/publication/235356393_Using_Thematic_Analysis_in_Psychology (last seen : 20/11/2017)