نقش ادبیات در بازنمایی ارزش‌های جنبش‌های اسلامی: مطالعه موردی بازنمایی انقلاب اسلامی در جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار علوم سیاسی دانشگاه شاهد

2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شاهد.

3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد رشته جامعه‌شناسی انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد

چکیده

این مقاله به بررسی نقش ادبیات در بازنمایی ارزش‌های انقلاب اسلامی می‌پردازد. در این مقاله، دو رمان جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، نوشته خانم سیمین دانشور و نحوه بازنمایی ارزش‌های انقلاب اسلامی در آنها بررسی‌شده‌اند؛ درواقع، پرسش اصلی این پژوهش، این است که ارزش‌های انقلاب اسلامی چگونه در این دو رمان بازنمایی‌شده‌اند. این پژوهش به روش تحلیل محتوای کیفی و با مقوله‌بندی ارزش‌های انقلاب اسلامی انجام‌شده‌است. نتیجه این تحلیل نشان‌می‌دهد که بعد سیاسی و فرهنگی انقلاب اسلامی هریک با پنج عبارت (7/35)، بیشترین میزان بازنمایی را به خود اختصاص‌داده‌اند و پس از آن، بعد اقتصادی با سه مطلب (4/21) در مرتبه بعدی قراردارد؛ بنابراین می‌توان‌گفت که در رمان دوجلدی جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، براساس مفهوم انقلاب اسلامی، بیشتر روی بعد فرهنگی و سیاسی تأکیدشده‌است. مؤلفه عدم توجه به ساختار مذهبی جامعه با سه عبارت (4/21)، بیشتر از سایر مؤلفه‌ها مورد تأکید قرارگرفته‌است

کلیدواژه‌ها


مقدمه

ادبیات آینه اندیشه‌ها، عاطفه‌ها، خواسته‌ها، گرایش‌ها و آرمان‌های یک ملت و نمایانگر خوبی‌ها و بدی ها، روایی‌ها و ناروایی‌ها، بایستگی‌ها، نابایستگی‌ها، شایستگی‌ها و ناشایستگی‌های یک جامعه است. ادبیات و جامعه با یکدیگر در تعامل‌اند و گونه‌های مختلف ادبی در بستر تاریخ شکل‌گرفته‌اند. «جامعه‌شناسی ادبیات از لحاظ نظری بر تعامل‌های جامعه و ادبیات تمرکزدارد» (اسکارپیت، 1376: 11). جامعه‌شناسی ادبیات وظیفه‌دارد که میان تجربه‌های شخصیت‌های خیالی و فضای خاص تاریخی که منشأ آن تجربه‌هاست، پیوند زند و تأویل ادبی را به بخشی از جامعه‌شناسی شناخت بدل‌کند (لئولونتال، 1386: 76)؛ این حوزه مطالعاتی، بیشترین تمرکز خود را به نقش ادبیات به‌منزله فراهم‌آورنده ماده ذهنی جامعه مدرن اختصاص‌داده و ادبیات مدرن، به‌طور عمده رمان، حیات ذهنی جامعه جدید را بناکرده‌است (آزاد ارمکی، 1383: 7).

انقلاب ‌که در‌ وهله اول به نفی ارزش‌های حاکم می‌پردازد، به گونه‌های روایی ساختارشکن نیازدارد و ساختارشکن‌ترین گونه، رمان است. رمان پیش از آنکه حاصل تخیل باشد، انعکاس واقعیت است، چراکه جوهر و کیفیت ضروری آن در بیان رابطه میان امور واقعی و امور تخیلی، نهفته است (زرافا، 1386: 128).

در جامعه‌شناسی رمان، جامعه‌شناس با یک هنر سروکاردارد؛ یعنی داستانی که در داخل زبان گنجانده‌می‌شود و بیشتر ویژگی‌های خود را از آن می‌گیرد. رمان از نظر شکل و محتوا، نسبت‌به سایر هنرها، شاید به‌جز سینما، به‌طور مستقیم‌تری از پدیده‌های اجتماعی مایه‌می‌گیرد و باوجودآنکه رمان‌ها اغلب، به تاریخ جامعه وابسته هستند اما هنگام مطالعه آنها بایدتوجه‌داشت که با نوعی هنر سروکارداریم (همان: 11).

بیان داستانی و استفاده از رمان برای بررسی تاریخ، از روش‌هایی است که هرچند در ایران کم‌سابقه است، در کشورهای اروپایی، روسیه، آمریکا و حتی کشورهای شرق آسیا، شناخته‌شده و متداول است. یکی از مهم‌ترین راه‌های دستیابی به روایت مردم از زندگی اجتماعی‌شان، بازخوانی و بازتفسیر ادبیات داستانی تولیدشده در آن زمان است. متون ادبی را می‌توان یکی از معتبرترین منابع تاریخ یک جامعه دانست که ما را با روایت زنده یک جامعه آشنامی‌کنند. متون ادبی هر جامعه، سخن آن جامعه درباره خودش هستند؛ به‌عبارت‌دیگر، رمان‌های سیاسی و اجتماعی بسیاری را پس از پیروزی انقلاب کبیر فرانسه و انقلاب روسیه می‌توان‌برشمرد که به‌رغم ظاهر داستانی، به دلیل پرداختن به مباحث عمده‌ سیاسی و بیان منسجم و کم‌نظیر از اجتماع و حوادث سیاسی، اجتماعی، یکی از منابع تحقیق پژوهشگران تاریخ محسوب‌می‌شوند، مانند رمان‌های جنگ و صلح و گذر از رنج‌ها، نوشته آلکسی تولستوی درخصوص انقلاب 1917 روسیه و رمان بینوایان ویکتور هوگو که به درگیری‌های انقلاب فرانسه اشاره‌دارد (ایرانیان، 1358: 12 تا 19).

در جریان انقلاب اسلامی ایران نیز، رمان‌ها و داستان‌هایی به‌رشته‌تحریردرآمده‌اند که بیان‌کننده شرایط اجتماعی و سیاسی پیش از انقلاب، زمینه‌های شکل‌گیری انقلاب و نگاه روشنفکران به این رویداد و نیز روایت دیدگاه‌های طبقات مختلفی است که به‌عنوان شخصیت‌هایی در این رمان‌ها نقش‌آفرین شده‌اند.

ایدئولوژی انقلاب، داعیه‌دار تجدید بنای مناسبات انسانی اجتماعی، نوینی است و تکوین پدیده انقلاب با ارائه ایدئولوژی مبتنی‌بر نفی وضع موجود و ایجاد وضعیتی متفاوت با آن همراه است و سایر ابعاد تحول اجتماعی برپایه نظام ارزشی برگزیده انقلاب تبیین‌خواهدشد؛ ازاین‌رو، متناسب با ابعاد فراگیر تحول انقلابی، ادبیاتی ظهورمی‌یابد که متناسب با تحول اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن است (جمعی از نویسندگان، 1368: 32 تا47).

رخدادهای مربوط به انقلاب اسلامی ایران، به‌طور مستقیم و به‌گونه‌ای نمادوار در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، نوشته سیمین دانشور بیان‌شده‌اند؛ ازاین‌رو، مقاله حاضر درپی بررسی و تحلیل محتوای جامعه‌شناختی، تعیین میزان موفقیت این دو رمان در  انتقال ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی و چگونه به‌تصویرکشیده‌شدن آن است.

پرسش اصلی این مقاله، چگونگی بازنمایی دلیل وقوع انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان از لحاظ جامعه‌شناختی است؛ به همین مناسبت از روش تحلیل محتوا برای رسیدن به این هدف استفاده‌شده‌است (هولستی، 1373 و همچنین رجوع‌شود به بیکر، 1377)؛ در این روش به بازیافت و بازشناسی مؤلفه‌های جامعه‌شناختی انقلاب اسلامی در این رمان‌ها اشاره‌می‌شود و برای دسته‌بندی و شاخص‌سازی عناصر مورد تحلیل، از نظریات انقلاب و دسته‌بندی استن تیلور بهره‌گرفته‌خواهدشد.

روش تحلیل محتوا، یکی از روش‌های مناسب برای تجزیه‌وتحلیل محتوای مفاهیم، مضامین، جملات و مطالب مطبوعات است که به‌منظور دستیابی به اهداف مختلف اجرامی‌شود. موریس دوورژه، تحلیل محتوی را مقوله‌بندی همه اجزای یک متن در جعبه‌های مختلف می‌داند (دوورژه، 1362)؛ به این ترتیب که مقدار اجزای عناصری که در هر جعبه، مرتب شده‌اند، متن را مشخص‌می‌کنند (ساروخانی، 280:1372). شیوه تحلیل محتوا به دلیل موجودبودن موضوع تحلیل، یعنی اسناد، دارای اعتبار و روایی بالایی است، زیرا پژوهشگر نمی‌تواند گرایش‌های احتمالی خود را در تحقیق دخالت‌دهد (رایف،1381: 82)؛ این شیوه، یکی از روش‌های نوین تحلیل اسناد است و روزبه‌روز بر کیفیت استاندارد‌های آن افزوده می‌شود.

در روش تحلیل محتوا به بازیافت و بازشناسی مؤلفه‌های جامعه‌شناختی انقلاب اسلامی در این رمان‌ها اشاره‌می‌شود و برای دسته‌بندی و شاخص‌سازی عناصر مورد تحلیل، از نظریات انقلاب و دسته‌بندی استن تیلور استفاده‌شده‌است.

الف- مبانی نظری

استن تیلور، نظریات انقلاب را به چهار دسته «نظریات جامعه‌شناسانه، نظریات سیاسی، نظریات روان‌شناسانه و نظریات اقتصادی تقسیم‌کرده‌است»؛ برخی از پژوهشگران، این دسته‌بندی را در تحلیل انقلاب اسلامی ایران به‌کارگرفته‌اند (فراتی، 1377).

1- نظریات جامعه‌شناسانه، آن دسته از نظریات هستند که عوامل و تأثیرهای اجتماعی را در بروز انقلاب دخیل می‌دانند و علل انقلاب‌ها را به‌طور عمده در پویایی‌های روابط اجتماعی جستجومی‌کنند؛ این نظریات بر نظام‌های اجتماعی، نهادهای اجتماعی و قشربندی اجتماعی تأکیددارند (بشیریه، 1387: 62 تا75).   

2- نظریات سیاسی، تیلور، نظریه ماکیاولی در باب انقلاب را از نخستین نظریات سیاسی می‌داند که در درون آن، رگه‌هایی از تبیین به‌چشم‌می‌خورد؛ او این نظریات را در دوره‌های بعد به دو دسته نظریات کارکردگرایی سیاسی و نظریات تعارض سیاسی تقسیم‌می‌کند. نظریه هانتینگتون در دسته نخست و نظریه تیلی در دسته دوم قرارمی‌گیرد؛ این نظریات درمجموع بر نقش دولت و دستگاه سیاسی در ایجاد انقلاب و تغییر اجتماعی تأکیددارند (تیلور، 1388: 107 تا140).

3- نظریات روان‌شناسانه، نظریاتی هستند که تمرکز آنها بر تبیین نگرش‌ها و رفتارها در قالب فرایندهای ذهنی افراد است؛ تیلور گسترش این نظریات را معلول رفتارگرایی در دهه 1960 می‌داند. نظریه ناسازی شناختی ارائه‌شده ازسوی گشوندر ازجمله نخستین تلاش‌ها برای ارائه نظریه‌ای روان‌شناسانه در باب انقلاب‌ها محسوب‌می‌شود؛ این نظریه که برپایه بروز ناسازگاری میان شناخت و درک انسان از واقعیات و خود واقعیات بنایافته‌است، از نظر تیلور، پایه و اساس نظریات بعدی انتظارهای فزاینده و محرومیت نسبی به‌شمارمی‌آید؛ تیلور به نظریه شوارتز نیز به‌عنوان یکی دیگر از نظریات ناسازگاری شناختی اشاره‌دارد (همان: 76 تا 84).

دسته‌ای دیگر از نظریات روان‌شناسانه به نظریات ناکامی- ستیزه‌جویی شهرت‌دارند که دولارد، دوب، میلر، مور و سیرز ازجمله نخستین نظریه‌پردازان آن محسوب‌می‌شوند؛ این دسته از نظریات، مدعی هستند که ستیز یا رفتار ستیزه‌آمیز، نتیجه ناکامی است؛ نظریه‌پردازان دیگر نیز این نظریات را گسترش‌داده‌اند که ازجمله می‌توان به جیمز دیویس و تد رابرت گر (گر، 1377) اشاره‌کرد؛ نظریه‌پردازان دیگر، مانند تنتر و میدلارسکی نیز با مطالعات موردی خود این نظریات را توسعه‌بخشیده‌اند. انتقادهای زیادی به نظریات روان‌شناسانه، وارد است، ازجمله اینکه این نظریات بدون درنظرگرفتن هرگونه کاتالیزوری، عوامل روان‌شناسانه و فردی را به سطح اجتماعی ارتقامی‌دهند؛ این اشکالی است که این نظریات قادر نیستند بدان پاسخ‌دهند (همان: 53 تا76)

4- نظریات اقتصادی، ویژگی مشترک این نظریات، تکیه بر فرد کنشگر به‌عنوان فردی محاسبه‌گر و عقلانی است؛ این نظریات، فرض را بر این قرارمی‌دهند که افراد براساس محاسبه سود و زیان خود به کنشی جمعی دست‌می‌زنند یا از آن خودداری‌می‌کنند. نظریات جان استوارت مبنای این نظریات محسوب‌می‌شود. کسانی مانند دانر و اولسون از نظریات و منطق اقتصادی در مطالعه سیاسی و در مباحثی مانند رفتار رأی‌دهی استفاده‌کردند؛ بعدها کسانی مانند ایرلند، تولاک و سیلور، این نظریه را در حوزه انقلاب‌ها به‌کارگرفتند؛ این نظریه‌پردازان نیز به‌رغم تلاش‌هایی که به‌عمل‌آورده‌اند، مورد انتقادهایی جدی قرارگرفته‌اند؛ مهم‌ترین انتقادی که به این نظریات، وارد است، ناتوانی آنها در تبیین رفتارهایی از انسان‌هاست که در چارچوبی غیر از عقل ابزاری و حسابگر عمل‌می‌کنند (همان: 87 تا105).    

دسته‌ای دیگر، نظریات فرهنگی مربوط به انقلاب‌ها هستند که از نظر تیلور، مغفول مانده‌اند؛ این نظریات، آرائی هستند که بر جنبه‌های معناجویی و تلاش برای احیای دینی یا کسب و احیای جنبه‌هایی از هویت به‌عنوان عوامل بروز انقلاب تأکیددارند؛ این امر در انقلاب اسلامی ایران، نمودی بارز دارد. اسلام‌خواهی جزء انکارناپذیر اهداف انقلاب اسلامی بود که حرکت را ماهیتی اسلامی بخشید و باعث شد حکومت برآمده از انقلاب نیز از آن ماهیت، بهره‌مند شود (خرمشاد، 1377: 209 تا244 ؛. روحانی، 1371). 

با استفاده از دسته‌بندی تیلور و با اضافه‌کردن عامل فرهنگی، جدولی چهاربخشی (دارای بخش‌های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) استخراج‌می‌شود. در جدول شماره 1، ابعاد، مفاهیم نظری و مقوله‌های مرتبط با انقلاب اسلامی براساس نظریات انقلاب مشاهده‌می‌شوند؛ درواقع، این جدول، ابزار اصلی و بنیان تحلیل این مقاله درخصوص رمان‌های مورد نظر است.

جدول 1. ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی

ردیف

ابعاد

مفاهیم نظری

مقوله‌ها

1

فرهنگی

جامعیت اسلام و مکتب تشیع

عدم توجه به ساختار مذهبی جامعه

اهانت به مذهب

نقض آشکار قوانین اسلامی و بی‌احترامی به اماکن و افراد مذهبی

جامعیت اسلام و مکتب تشیع

توجه به ایدئولوژی تشیع از نظر ماهیت ضدظلم و عدالت‌خواهی

ماهیت اعتقادی و ایدئولوژی انقلاب

توجه به نقش روحانیت و مساجد در تدوین حرکت انقلابی و بسیج توده‌ها

نقش آیین‌های مذهبی در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی

توجه به نقش روزهای تاریخی عاشورا و تاسوعا و نقش مراسم بزرگداشت شهدا

نفوذ بیگانگان

تسلط عناصر غیرمسلمان بر مسلمان در ادارات دولتی

2

جامعه‌شناسانه

بحران سیاسی دولت

برقراری خفقان و سلب آزادی‌های فردی و اجتماعی، فساد طبقه حاکم و وجود نظام اداری فاسد

ناهماهنگی کارکردی

فقدان عدالت اجتماعی و وجود تبعیض

بحران اجتماعی دولت

نبود امنیت اجتماعی

3

اقتصادی

نظام پیرامونی

واردات کالاهای مصرفی و وابستگی به آنها

نقش بهبودی شرایط در وقوع انقلاب

فقر طبقات عظیم جامعه

نابرابری نظام توزیع

فداشدن کشاورزی و مهاجرت روستاییان به شهرها، قطبی‌شدن جامعه و انباشت ثروت در دست طبقه بالا

بحران اقتصادی دولت

تورم در کشور

انتظارهای فزاینده

نقش نفت به‌عنوان عامل اصلی در اقتصاد

نقش بهبودی شرایط در وقوع انقلاب

زندگی اشرافانه طبقه حاکم

برخورد منافع اقتصادی سرمایه‌دار الیگارشیک با سایر طبقات

اصلاحات ارضی

ناسازگاری شناختی

ناسازگاری میان معیشت موجود و معیشت مطلوب و ناسازگاری میان فرهنگ موجود و فرهنگ مطلوب

ادامه جدول 1. ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی

ردیف

ابعاد

مفاهیم نظری

مقوله‌ها

4

سیاسی

وجود قدرت مسلط بر تمامی امور

وجود دستگاه مخوف ساواک

بحران مشروعیت

ازدست‌رفتن اعتبار و مقبولیت نظام سیاسی در میان گروه‌های اجتماعی

وجود قدرت مسلط بر تمامی امور

قدرت حول محور شاه خودکامه و مستبد

برنامه‌ریزی‌شده‌بودن تمامی تحولات ازسوی قدرت‌های برتر

تکیه بر قدرت‌های بیگانه به‌ویژه آمریکا و انگلیس

توسعه ناموزون

فقدان آزادی احزاب و سندیکاها

چالشگران قدرت سیاسی

بسیج توده‌ای و حرکت انقلابی

وجود قدرت مسلط بر تمامی امور

ارتش مسلح

ارتش ناکارآمد

نظام نظامی متکی به شاه

فساد اداری و عقب‌ماندگی سیاسی

فساد و رشوه‌خواری نظام اداری

برنامه‌ریزی‌شده‌بودن تمامی تحولات ازسوی قدرت‌های برتر

نقش بیگانگان در بروز انقلاب

منبع: نویسنده

ب- معرفی و نقد و تحلیل رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

1- معرفی رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

1-1- رمان جزیره سرگردانی برای نخستین‌بار در سال 1370 ازسوی شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، در بیست فصل و 326 صفحه منتشرشد؛ موضوع آن، زندگی عاطفی، روانی، فکری، خانوادگی و اجتماعی دختر جوانی به نام هستی نوریان در فاصله سنی میان 26 تا 27 سالگی است؛ کل ماجراهای این جلد در زمانی کمتر از یک سال روی‌می‌دهند؛ رمان در این بازه زمانی و کنشی، حوادث بیرونی و فعل و انفعال‌های درونی را که در بخشی از سال 1356 بر هستی نوریان گذشته به‌اختصار و از زاویه دید ناظری جهان‌بین و آگاه‌ بر درون و برون، روایت و توصیف‌می‌کند. هستی و برادر کوچکترش شاهین، پدرشان را در کودکی ازدست‌داده‌اند و با مادربزرگشان توران جان، زندگی‌می‌کنند؛ مادرشان عشرت خانم یا به زبان هستی، مامان عشی، هنوز سالی از مرگ همسرش نگذشته، با شخصی به نام احمد گنجور ازدواج‌کرده‌است و هستی و برادرش را مادربزرگ، با حقوق ناچیز معلمی، آبرومندانه بزرگ‌کرده‌است. هستی تحصیلات عالی خود را در رشته نقاشی در دانشکده هنرهای زیبا به‌پایان‌رسانیده‌است؛ او در دوران تحصیل با استاد مانی که استاد نقاشی است و سیمین خانم که تاریخ هنر تدریس‌می‌کند، آشنا شده و تحت تأثیر و نفوذ فکری این دو استاد و برخی از نزدیکان سیمین، ازجمله جلال آل احمد و خلیل ملکی قرارگرفته‌است؛ همچنین در یک ماجرای برف‌بازی با دانشجوی هم‌دانشکده‌ای خود، مراد پاکدل آشنا شده و به‌تدریج دوستی صمیمانه و عمیقی همراه با عواطف عاشقانه میان این دو به‌وجودآمده‌است؛ مدت دو ماه هم درپی شرکت در تظاهرات دانشجویی زندانی بوده‌است. پس از پایان تحصیل به کمک استاد مانی در وزارت فرهنگ و هنر استخدام‌شده و مدتی هم در شورای آفرینش هنری این وزارتخانه با استاد مانی و مراد، همکار بوده‌است. پس از استعفای مراد از این شورا و سفر مرموزش به مشهد، هستی از نظر روحی و عاطفی به‌شدت تنها می‌شود و احساس خلأ و سرگردانی دارد، تا اینکه از طریق مادرش و در حمام سونا با خانمی آشنا می‌شود، به نام خانم فرخی؛ آشنایی با این خانم به آشنایی هستی با سلیم فرخی منجرمی‌شود که جوانی است تحصیل‌کرده در انگلیس و در آنجا عرفان تطبیقی خوانده؛ در همان نخستین دیدار، هستی و سلیم تحت تأثیر یکدیگر قرارمی‌گیرند و با وجود همه اختلاف‌های فکری و تضادهای عقیدتی و ناهمگونی‌های شخصیتی، از هم خوششان‌می‌آید. سلیم از هستی خواستگاری‌می‌کند؛ هستی صادقانه حقیقت را درباره عشقش به یک دوست (بدون آنکه از مراد نام‌ببرد) به سلیم می‌گوید و آن دو در عهد و پیمانی خصوصی، برمبنای دست‌نوشته‌ای روی کاغذ، با هم پیمان ازدواج می‌بندند و پنهان از چشم دیگران، زن و شوهر می‌شوند؛ قرارمی‌شود که در فرصت مناسب یک مراسم ازدواج سنتی و نمایشی هم برای راضی‌کردن خانواده‌ها و رسمی‌کردن ازدواجشان برگزارکنند. به‌دنبال ماجراجویی‌های مراد و همفکرانش در یکی از مناطق آلونک‌نشین حومه شهر، به نام شهر حلب و تحریک اهالی به شورش، هستی نیز ناخواسته درگیر این ماجراجویی سیاسی می‌شود. با لورفتن ماجرا، سرنوشت عملیات، مبهم می‌ماند و رفیق هم‌گروه مراد، مرتضی در درگیری مسلحانه کشته‌می‌شود؛ پس از آن، مراد به هستی پناه‌می‌آورد؛ وقتی سلیم از ماجرا باخبر می‌شود، مراد را به خانه خودش می‌برد و مدت کوتاهی به او پناه‌می‌دهد. رمان جزیره سرگردانی، فردای شب زفاف هستی در حوض‌خانه سلیم به‌پایان‌می‌رسد.  

1-2- در سال 1380، جلد دوم رمان جزیره سرگردانی با عنوان ساربان سرگردان ازسوی همان ناشر در دوازده فصل و 307 صفحه به‌چاپ‌رسید:

این رمان، با ماجرای دستگیری هستی آغازمی‌شود. درپی لورفتن دخالت هستی در ماجرای شهر حلب، طی عملیاتی مهیج، هستی بازداشت‌می‌شود؛ در این عملیات حیرت‌انگیز همه، از توران جان و مامان عشی تا تیمسار و تیمور خان که از همسایه‌های منزل هستی هستند، شرکت‌می‌کنند. مراد با آگاه‌شدن از دستگیری هستی، خودش را به سازمان امنیت معرفی‌می‌کند، تا مسئولیت اعمال هستی را برعهده‌بگیرد و او را بی‌تقصیر نشان‌دهد. هستی در دفتر کمیته مشترک ضدخرابکاری، در حضور استاد مانی که برای نجات‌دادنش آمده و مراد، توسط بازجویی که استاد مانی او را آقای دکتر می‌نامد، بازجویی‌می‌شود؛ در این بازجویی با فرزانه نیز رودررو می‌شود و هستی، ناخواسته هویت واقعی این هم‌دانشکده‌ای سابق خود را افشامی‌کند و او را لومی‌دهد، او پس از آنکه متوجه این سهل‌انگاری بزرگ و جبران‌ناپذیر خود می‌شود، می‌کوشد تا با یک رشته دروغ شاخ‌دار و اعتراف‌های بی‌پایه و اساس و ساختگی، توجه دکتر را به خود جلب و از دوستش، فرخنده، منحرف‌کند؛ او خود را به دروغ، همسر فرهاد درفشان و زن برادر فرخنده معرفی‌می‌کند و با پذیرش فعالیت‌های سیاسی ناکرده، خود را آدمی مهم جامی‌زند و پرونده خود را سنگین‌می‌کند؛ هرچه هم استاد مانی و مراد می‌خواهند، او را از این دروغ‌گویی‌ها و خودزنی‌های جنون‌آمیز بازدارند، موفق نمی‌شوند و هستی به قول معروف به‌سیم‌آخرمی‌زند.

احمد گنجور و بیژن، پدر و برادر ناتنی هستی، با کمک سلیم، برای فراری‌دادن هستی از زندان طرحی‌می‌ریزند و نقشه‌ای‌می‌کشند که با موفقیت اجرامی‌شود، اما هستی به‌جای خودش، فرخنده را از زندان فراری‌می‌دهد. فرخنده دروغ‌هایی را که هستی به او گفته، به سلیم تحویل‌می‌دهد؛ سلیم از شنیدن این خبر که هستی همسر دوست او، فرهاد درفشان است، چنان شوکه می‌شود که اوضاع روحی‌اش به‌هم‌می‌ریزد و در شرایط عدم تعادل روحی، تسلیم اصرارها و سماجت‌های خواهرش قدسی می‌شود و طی مراسمی با شکوه با دختر خواهرشوهر او، نیکو که دختری سنتی و سربه‌راه است، ازدواج‌می‌کند.

هستی و مراد به «جزیره سرگردانی» تبعیدمی‌شوند تا تسلیم و وادار به همکاری بدون قید و شرط با سازمان امنیت شوند، اما از آنجا به کمک ساربان سرگردان، نجات‌می‌یابند. احمد گنجور با همکاری شیخ دامان، هستی و مراد را فراری‌می‌دهد؛ مراد به خانه بازمی‌گردد و هستی چند روزی در خانه سر ادوارد و همسرش، لعل بانو، مخفی می‌شود تا آب‌ها از آسیاب بیفتند؛ هستی که از ازدواج سلیم با نیکو باخبر شده‌است، در نخستین فرصت با سلیم ملاقات‌می‌کند و پیمان ازدواج دست‌نوشته‌شان را از او پس‌می‌گیرد و پاره‌می‌کند. سلیم از هستی می‌خواهد که همسر دوم او باشد، ولی هستی نمی‌پذیرد. پس از بازگشت به خانه، هستی با رشته‌ای مشکلات خانوادگی روبرو می‌شود؛ مادر بزرگ- توران جان- به فراموشی، دچار شده‌است، شاهین از سربازی برگشته و بیکار است؛ از نظر مالی در مضیقه هستند؛ خانه به تعمیر نیازدارد، اسباب و اثاثیه، فرسوده شده و ازکارافتاده‌اند، ولی پولی برای تعمیر خانه و تعویض اثاثش ندارند. هستی با تمام نیرو درصدد رفع مشکلات و حل مسائل برمی‌آید. با اوج‌گرفتن خیزش مردم در سال 1357 و پس از مرگ مادر بزرگ، احمد گنجور، دست زن و بچه‌اش را می‌گیرد و به دعوت پسرش، بیژن به انگلستان می‌رود؛ کمی پس از آن، هستی و مراد ازدواج‌می‌کنند و هستی به آرزوی دیرینه خود که زندگی مشترک با مراد است، می‌رسد؛ سال بعد، پسر هستی و مراد به‌دنیامی‌آید و او را به یاد رفیق ناکام مراد، مرتضی می‌نامند. به‌هم‌ریختن اوضاع پس از انقلاب، گریبان مراد را نیز می‌گیرد و او مدت کوتاهی بازداشت‌می‌شود، اما با تلاش برادرزنش، شاهین که با مسئولان این بازداشت، آشنایی‌دارد، آزاد می‌شود. با آغاز جنگ عراق ضد ایران، مراد تصمیم‌می‌گیرد برای سروسامان‌دادن به وضع آب بیمارستان‌ها به جبهه برود؛ هستی هم می‌خواهد همراه او برود تا از صحنه‌های جبهه نقاشی‌بکشد، ولی مراد حاضر نمی‌شود او را ببرد. هستی به توصیه طوطک غیب‌دان رؤیاهایش که سخنگوی نفس مطمئنه اوست، از رفتن به جبهه، منصرف شده، قانع می‌شود که مراد را به تنهایی به جبهه روانه‌کند و خود برای نگهداری از پسرش در خانه بماند و در خلوت خانه از توصیف‌هایی که سیمین خانم و دکتر بهاری از جبهه کرده‌اند، الهام‌بگیرد و تابلوهایی از صحنه‌های جنگ بیافریند.

داستان با عشق‌ورزی شعله‌ور و نورباران آنان در شب پیش از عزیمت مراد به جبهه پایان‌می‌پذیرد.

رمان دوجلدی جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، رمانی اجتماعی- سیاسی است؛ این رمان کوشیده‌است تا از طریق تلفیق رویدادهای واقعی و ماجراهای تخیلی و با پیگیری زندگی دختری جوان به نام هستی، دنبال‌کردن او در چهارراه حوادث و بررسی ریشه‌های سرگردانی‌های عاطفی- عقیدتی و حیرانی‌های روحی او، علل رویکرد گروهی از روشنفکران ترقی‌خواه را به انقلاب سال 1357 و ریشه‌های تحولات فکری این روشنفکران را کشف و توصیف‌کند.

در این رمان به برخی واقعیت‌های مستند تاریخی، ازجمله به حادثه اسفند 1331 در اطراف مجلس که به‌نظرمی‌رسد با حادثه مهر ماه سال 1330 در همین مکان در هم آمیخته است و همچنین به رویدادهای سال 1357 و ماه‌های نخست جنگ عراق ضد ایران در پاییز 1359 اشاراتی مستقیم می‌شود.

حضور مستقیم نویسنده داستان در متن داستان به‌عنوان یکی از شخصیت‌های فرعی آن و حضور معنوی شخصیت‌هایی مانند جلال آل احمد و خلیل ملکی که اندیشه و بینش هستی را زیر نفوذ خود دارند، بر جنبه‌های مستندگونه و پسامدرن این رمان افزوده است. از نظر زمانی، رمان فاصله زمانی میان اسفند ماه 1355 تا نیمه دوم سال 1359 را دربرمی‌گیرد، یعنی مدتی کمتر از چهار سال که کمتر از یک سال آن در جزیره سرگردانی سپری‌می‌شود و حدود سه سال آن در ساربان سرگردان طی‌می‌شود؛ در این فاصله زمانی، هستی، شخصیت اصلی داستان، سال‌های میان 26 سالگی تا 30 سالگی عمر خود را پشت‌سرمی‌گذارد، یعنی سال‌های به‌کمال‌رسیدن شخصیت زنانه و دوران اوج و اعتلای شکوفایی روحی و جسمی یک زن.

2- نقد و تحلیل رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

برخی از حوادث داستان، در رمان جزیره سرگردانی از نظر زمانی، ناسازگارند و با واقعیت‌های تاریخی همخوانی‌ندارند؛ به‌عنوان نمونه، مطابق توضیح‌های داستان، هستی باید متولد سال 1330 باشد (زیرا در ابتدای رمان که به سال 1356 مربوط است به گفته خودش، 26 ساله است)؛ بنابراین در شهریور 1348، هنگام درگذشت جلال آل احمد، هستی 18 سال بیشتر نداشته و به‌طور منطقی باید در سال آخر دبیرستان و در آستانه ورود به دانشگاه باشد؛ چون طبق توضیح صریح داستان، این آشنایی در دوران دانشجویی هستی به‌وجودآمده‌است، بنابراین آشنایی او با سیمین و نزدیکانش (ازجمله جلال آل احمد و خلیل ملکی)، مدت‌ها پیش از مرگ جلال آل احمد و در دو سال آخر عمر ملکی، با واقعیت‌های تاریخی چندان سازگاری‌ندارد و از نظر زمانی، دچار تناقض است.

حضور چشمگیر شخصیت‌های خارجی در داستان، مانند سر ادوارد و همسرش، لعل بیگم؛ مستر هیتی و دخترش، هلن هیتی؛ مستر کراسلی؛ پگی؛ همسر موری؛ پسیتا خدمتکار فیلیپینی و همسر ایتالیایی دکتر بهاری که اغلب آنها انگلیسی یا آمریکایی هستند، چنین می‌نمایاند که نویسنده با واردکردن این همه آدم خارجی به صحنه رمان خود خواسته‌است بر حضور فعال و اثرگذار انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها در حیات سیاسی و اجتماعی این سرزمین در سال‌های مورد بحت تأکیدکند؛ این رمان از این نظر که طیفی وسیع از آدم‌ها با شخصیت‌های گوناگون و افکار و اعمال متنوع را پوشش‌داده، رمانی دارای سایه روشن چشمگیر و رنگارنگ است.

در جلد نخست رمان، سرگردانی روحی و فکری هستی میان عقاید و ایسم‌های مختلف و نوسان عاطفی او میان مراد و سلیم ، به‌روشنی نشان‌داده‌شده‌است؛ اما در جلد دوم رمان و پس از تجربه تبعید، هستی به‌نوعی ایقان و ایمان می‌رسد و نفس مطمئنه‌اش از طریق طوطک در رؤیا بر او ظاهر می‌شود، او را از رویدادهای آینده باخبرمی‌کند و تحت حمایت و هدایت خود می‌گیرد. اما چگونه و چرا هستی چنین از سرگردانی به ره‌یافتگی و از توفان حیرانی به ساحل رستگاری و رهایی می‌رسد؟ داستان از پاسخگویی طفره‌می‌رود و تحولات روحی عمیق هستی، توجیه و محملی مناسب در داستان نمی‌یابند. با آنکه رمان دوجلدی جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، واقع‌گرایانه است و طبق الگوی رئالیسم اجتماعی نگاشته‌شده، باوجوداین، برخی از تصویرهای اجتماعی و سیاسی ارائه‌شده در آن به‌طور کامل غیرواقعی و حتی خلاف واقعیت است؛ برای نمونه، در ماجرای بازداشت هستی، از هنگام دستگیری تا دوران بازجویی و پس از آن، ماجرای فرار فرخنده از زندان و تبعید هستی و مراد به جزیره سرگردانی و گریز از آنجا (فصل‌های 3، 4 و5 از رمان ساربان سرگردان)، تصویری که از سازمان امنیت و کمیته مشترک ضدخرابکاری ارائه‌شده‌است، ناسازگار با واقعیت‌های تاریخی آن دوره و بیش از حد، ساختگی است؛ به این مجموعه می‌توان اخطاریه شهربانی کل کشور به فرهاد درفشان را افزود؛ همچنین نقش سِر ادوارد و همسرش را در فراری‌دادن هستی و مراد از جزیره سرگردانی و پناه‌دادن به هستی که این نیز نقشی مغایر با واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی چنین شخصیتی است. به‌نظرمی‌رسد که جاذبه مکانی جزیره سرگردانی و نقش نمادگرایانه آن را می‌توان به منزله رهایی از سرگردانی و رسیدن به رستگاری تعبیر کرد هرچند که نویسنده خواسته به هر ترتیبی هست، پای هستی به این جزیره کشیده‌شود و سپس از آنجا نجات‌یابد، اما نتوانسته محمل‌های واقعی و توجیه مناسب و قابل‌پذیرشی برای این سفر اجباری و رهایی از این دیار نفرین‌شده به‌وجودآورد.

یکی از مهم‌ترین انتقادهای وارد به این رمان دوجلدی، این است که به‌رغم اجتماعی و سیاسی‌بودن و با آنکه رویدادهایش به سال‌های بسیار پرافت‌وخیز و توفانی این سرزمین، مربوط است، به رویدادهای بس حساس سیاسی و اجتماعی بسیار مهم و سرنوشت‌سازی که در سال‌های 1357 تا 1359 رخ‌می‌دهند، به‌طرز شگفت‌انگیزی بی‌اعتناست. روشنفکرانی آگاه مانند هستی، مراد و سلیم با آن همه حساسیت اجتماعی و سیاسی، به این رویدادها بی‌اعتنا می‌مانند. رابطه مرموز و شگفت‌انگیز هستی با طوطک رؤیاهایش، تاآنجاکه طوطک به او پند و اندرزمی‌دهد، پیام نام مهین را به نفس مطمئنه او می‌رساند و از محبت‌ورزیدن و برابری انسان‌ها داد سخن می‌دهد یا رفتار هستی را مورد نقد و نکوهش قرارمی‌دهد، قابل‌پذیرش و درک است، ولی پیشگویی‌های دقیق او درباره حوادث آینده (ازجمله مراسم تشییع جنازه مادربزرگ) و تجزیه‌وتحلیل‌های اجتماعی او از روحیات مردم، نمی‌توانند معقول و قابل‌قبول باشند.

این رمان دوجلدی، داستان سرگردانی و سرگشتگی انسان‌هایی است که در زندگی خود حیران‌اند و نمی‌توانند راه‌به‌جایی‌ببرند؛ این شخصیت‌ها به‌مرور زمان و هرقدر که به زمان انقلاب نزدیک می‌شویم، از سرگردانی و حیرت رهایی‌یافته، به یقین و آرامش می‌رسند؛ شخصیت‌پردازی در آنها با هنرمندی انجام‌گرفته و نویسنده، موفق شده شخصیت اصلی، یعنی هستی را قوی‌ترین و زنده‌ترین شخصیت این رمان معرفی‌کند؛ او نخست سرگردان‌ترین ساکن جزیره سرگردانی است، اما در پایان به یقین و ایمان می‌رسد. مراد در پایان داستان به مراد دل خود و به هستی حقیقی‌اش می‌رسد و پس از سروسامان‌دادن به زندگی خود دوباره به فعالیت‌های اجتماعی (در حساس‌ترین برهه سیاسی و تاریخی سرزمینش) برگشته، به جبهه، روانه می‌شود تا مسئله آب‌رسانی به بیمارستان‌های پشت جبهه را سروسامان‌دهد؛ سایر شخصیت‌های داستان (مادربزرگ، مامان عشی، احمد گنجور و ...) نیز به‌رغم تمام کاستی‌ها و مشکلات شخصیتی در پایان داستان به‌آرامش‌می‌رسند.

زبان داستان، روان و قابل‌فهم است و با روحیات، منش و سبک زندگی طبقه متوسط و روشنفکران ایرانی سنخیت‌دارد. خواننده با پیگیری رویدادها و از طریق گفتگوها می‌تواند خود را در فضای زندگی این طبقه در دهه‌های 1340 و 1350 شمسی احساس‌کند.

در جدول 2، بندهای مرتبط با موضوع مورد بررسی رمان جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان براساس شماره صفحه و ابعاد و مؤلفه مفهوم انقلاب اسلامی نشان‌داده‌شده‌اند.


جدول 2. تحلیل محتوای مطالب برحسب ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

ردیف

پاراگراف(بند)

نام کتاب

شماره صفحه

بعد

مؤلفه

1

هستی گفت: نمی‌توان همه چیز غرب را به‌طور دربست نفی‌کرد. علم غربی، تکنولوژی، هنر، فلسفه و عقایدی نظیر سوسیالیزم را ...؛ می‌توان دست‌کم از آنها الهام‌گرفت.

سلیم گفت: ما خودمان منبع الهام داشته‌ایم و داریم.

مادربزرگ گفت: مقصودشان قرآن، اسلام و عرفان است.

و سلیم افزود: اسلام انقلابی، مهدویت انقلابی.

سلیم گفت: ایرلندی‌ها کورکورانه به انقلاب مارکسیستی روی‌آورده‌اند، بعضی کشورها به قرون وسطی چشم‌دوخته‌اند. ما باید در انقلاب به اسلام و کلیت اسلامی خودمان پناه‌ببریم.

جزیره سرگردانی

31 و32

فرهنگی

عدم توجه به نقش ساختار مذهبی جامعه

2

بیژن دستی به پشت پسیتا زد و به انگلیسی گفت که برود از کشور خانم، تصویر را بگیرد. پسیتا که تصویر را آورد، هستی گفت: بیژن، تلویزیون اینجا با سفره هفت سین و مخده مناسبتی‌ندارد. تلویزیون را بگذاریم در ناهارخوری و به جایش تصویر حضرت زرتشت را نصب‌کنیم.

بیژن زیر چانه‌اش را خاراند و گفت: آخر، تحویل سال از تلویزیون اعلام‌می‌شود.

هستی گفت: باشد، از ناهارخوری هم می‌شود، صدای اعلام تحویل سال را شنید به‌علاوه کسی دیگر نمی‌خواهد بعد از این همه ظلم به سخنرانی‌های شاه و ملکه و ولیعهد و نخست‌وزیر گوش‌دهد.

جزیره سرگردانی

116

سیاسی

قدرت حول محور شاه خودکامه و مستبد

 


ادامه جدول 2. تحلیل محتوای مطالب برحسب ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

ردیف

پاراگراف(بند)

نام کتاب

شماره صفحه

بعد

مؤلفه

3

صدای سلیم: من هم به مبارزه مسلحانه اعتقاد ندارم. مبارزه مسلحانه امکان دموکراسی را ازبین‌می‌برد، تا وقتی مخفی است ... و مبارزه مسلحانه، ناگزیر مخفی است.

صدای فرهاد: ببین سلیم جان، دیگر حزب‌بازی فایده‌ای ندارد. چقدر به کارگران و دهقان‌ها بگوییم بدبخت‌اند؟ مگر خودشان نمی‌دانند؟ چقدر بگوییم ما خوشبختتان‌می‌کنیم؟ به ما اعتقادندارند، تنها به آخوند اعتماددارند. یک‌بار آقا شیخ سعید، منبر رفت، نمی‌دانی چه اشکی از مردم گرفت. حتی بکتاش و مرا هم به‌گریه‌انداخت...

چی گفت؟

از جنگ در راه خدا یعنی جهاد و شهادت حرف‌زد. و این‌طور تمامش‌کرد که ما وارث مکتب خون و شهادت هستیم و شهید، کسی است که در جهاد کشته‌می‌شود ... که حق را شهودکرده، در راه حق کشته‌شده ....

جزیره سرگردانی

165

فرهنگی

توجه به نقش ایدئولوژی تشیع از نظر ماهیت ضدظلم و عدالت‌خواهی

4

بیژن سیگاری به لب گذاشت و فندک ماشین را تو زد و گفت: عجیب است ...!

چی عجیب است؟

تو هم مثل همه آنهایی که تا حالا دیده‌ام سیاسی شده‌ای، همه چیز تاآنجاکه در این ده روزه دیده‌ام الگوی مسخره‌ای است از یک چیز واقعی؛ پدرم می‌گوید هرچه زودتر بروم و در حزب شاه اسم بنویسم.

می‌گویم پدر، حزبش قلابی است، مجلسش قلابی است، همه چیزش قلابی است.

جزیره سرگردانی

169

سیاسی

ازدست‌رفتن اعتبار سیاسی رژیم

ادامه جدول 2. تحلیل محتوای مطالب برحسب ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

ردیف

پاراگراف(بند)

نام کتاب

شماره صفحه

بعد

مؤلفه

5

مراد در شورا ازکوره‌دررفت. نقش بهترین قالی را انتخاب‌می‌کردند. مراد گفت: بهای یکی از این قالی‌ها می‌تواند یک زاغه را خراب‌کند و جایش خانه‌های ارزان‌قیمت بسازد. استاد عیسی گفت: هر شهری حاشیه‌نشین دارد؛ اینها مردمی هستند که از روستاها به شهر هجوم‌آورده‌اند. مراد روی میز کوفت و گفت: برای این به شهر هجوم‌می‌آورند که در ده برایشان کاری نیست. گندم را از آمریکای عزیز می‌رسانند. آب دهانش را فروداد و افزود: و در شهر چه می‌کنند؟

بلیط بخت‌آزمایی می‌فروشند. آب حوضی ... پادویی ...، حمالی ....

جزیره سرگردانی

165

اقتصادی

مهاجرت روستاییان از روستا به شهر و فداشدن اقتصاد

6

هستی گفت: آقای دکتر، دست از سر مادر من بردارید. یک نفر از حرم‌سرایتان کم می‌شود.

مردان خندید: چند صباحی بگذار معنی زندگی را بفهمد.

حاضرید با مادرم ازدواج‌کنید؟

چه حرف‌ها می‌زنی؟ من اگر از زنی خوشم‌بیاید لزومی‌ندارد که حتماً با او ازدواج‌کنم. من از خیلی زن‌ها خوشم‌می‌آید، پس به قول تو حرم‌سرا تشکیل‌بدهم ....

جزیره سرگردانی

246

سیاسی

فساد طبقه حاکم

7

از  پله‌های بسیاری پایین آمدند، از راهروهای تودرتویی گذشتند. در اتاق تمشیت هستی را روی تختی خوابانیدند. مردی ساواکی دادزد: سرباز به او تجاوزکن. تو هم کاردت را تیزکن و سینه‌اش را ببر. هستی به دستور سکینه جیغ‌زد و فریادکشید اما ....

ساربان سرگردان

58

سیاسی

وجود دستگاه مخوف

 


ادامه جدول 2. تحلیل محتوای مطالب برحسب ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

ردیف

پاراگراف(بند)

نام کتاب

شماره صفحه

بعد

مؤلفه

8

مرد، دست روی جزوه‌های درسی گذاشت و پرسید: این درس‌ها چیست که شما می‌خوانید؟ همه‌اش دوره دایناسورها و عصر یخبندان و هنر باستان و هنر هند و خاور دور ... از دوران نوزایی جلوترنیامده‌اید. آیا کشور ما در این دوره نوزایی نیست؟ آیا دوران طلایی نیست؟

از زبان هستی دررفت: نه که نیست. ما حتی نمی‌توانیم سه چرخه‌ای بسازیم که راه‌برود، دیگر کشورها سفینه فضایی می‌سازند ....

ساربان سرگردان

62

اقتصادی

وابستگی به دیگر کشورها و وادرات کالا از آن کشورها

9

و در آن هنگام، هستی بلند شد و گفت

«انقلابی که نیستم هیچ، از سیاست هم سردرنمی‌آورم ... و این دکتر چندمیلیون‌دلاری چه به‌موقع ضبط را خاموش‌کرد و چه به‌موقع حرفش را برید. می‌خواست به فرخنده حالی‌کند که در ایران، مذهب، ریشه‌دار است؛ سلیم هم همین را می‌گفت: حزب توده نه! توده‌های مردم آری! و توده‌های مردم مذهبی‌اند».

ساربان سرگردان

72

فرهنگی

عدم توجه به نقش ساختار مذهبی جامعه

10

در ادامه صحبت‌هایشان مرتضی رو به سلیم گفت:

در این رژیم، حتی یک روز حکومت بدون سرنیزه و شلاق امکان‌ندارد؛ همچنین بدون تطبیق رژیم با امپریالیسم انگلیس یا نئوکلنیالیسم آمریکا.

ساربان سرگردان

79

سیاسی

تکیه بر قدرت‌های بیگانه

11

... حدود همه حقوق زن و مرد در قرآن کریم تعیین‌شده‌است. نمی‌شود که ضد قرآن فتوی‌داد و عمل‌کرد. گفت: شاه هم که ضد قرآن، حق طلاق و حضانت اطفال را به زن‌ها داده، به‌زودی همه‌چیز  را از هم خواهدپاشانید. آمار طلاق بعد از این قانون بالارفته؛ بعد از این قانون، ایران از نظر تعداد طلاق و پاشیدگی خانوادگی، چهارمین کشور جهان شده.

ساربان سرگردان

82

فرهنگی

نقض آشکار قوانین اسلام

 


ادامه جدول 2. تحلیل محتوای مطالب برحسب ابعاد و مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

ردیف

پاراگراف(بند)

نام کتاب

شماره صفحه

بعد

مؤلفه

12

هستی در ادمه گفت:

خوب ما استعمارشده‌ایم؛ اما چرا باید به استعمار تن‌داده‌باشیم؟ استعمارگران، توده‌های مردم کشورهای جهان سوم را در فقر و جهل نگه‌می‌دارند تا بتوانند خوب بچایندشان؛ میان توده‌های مردم و روشنفکران هم دیواری بلند، حایل است؛ حکومت‌ها هم مانند شاه ایران بیشترشان دست‌نشانده‌اند و خفقان را ترویج‌می‌کنند و حرف روشنفکران به توده‌ها نمی‌رسد؛ تازه بیشتر روشنفکران می‌ترسند حرفشان را رک و راست و ساده بزنند.

ساربان سرگردان

179

اجتماعی

برقراری خفقان و نبود آزادی‌های فردی و اجتماعی

13

استاد در ادامه گفت:

در دانشکده‌های ما حتی اشاره‌ای به نفت نمی‌شود، نفت که شاهرگ اقتصاد ایران است. تنها در آبادان یک دانشکده داریم که دیلماج (مترجم) تربیت‌می‌کند، دیلماج برای مستشاران خارجی که صنعت ما را می‌چرخانند،از استخراج و پالایش و فروش آن یعنی نفت ما را غارت‌می‌کنند. این مملکت روی گنج خوابیده. مس، طلا، آهن، اورانیوم، فیروزه، فرش، خاویار و ... اما متأسفانه مردمش زیر خط فقر و جهل نگاه‌داشته‌شده‌اند.

ساربان سرگردان

242

اقتصادی

فقرطبقات عظیم جامعه

14

صدای استاد مانی:

این بناها چیست که می‌سازند؟ هیچ‌یک، هویت ایرانی ندارد. می‌شود از غرب الهام‌گرفت اما با تکیه بر پشتوانه سنت‌های اسلامی خودمان. کوبیسم و سوررئالیسم چه ربطی به نقاشی ما دارند؟

ساربان سرگردان

244

فرهنگی

توجه به نقش ساختار مذهبی جامعه

منبع: نویسنده

جدول 3. توزیع فراوانی مطالب برحسب ابعاد مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

ردیف

ابعاد

تعداد

درصد

1

فرهنگی

5

7/35

2

سیاسی

5

7/35

3

اقتصادی

3

4/21

4

اجتماعی

1

1/7

 

 

14

0/100

منبع: نویسنده

 

 

جدول 4. توزیع فراوانی مطالب برحسب مؤلفه‌های مفهوم انقلاب اسلامی در رمان‌های جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان

درصد

تعداد

مؤلفه‌ها

ردیف

1/7

1

وجود دستگاه مخوف ساواک

1

1/7

1

ازدست‌رفتن اعتبار سیاسی رژیم

2

1/7

1

وادرات کالاهای مصرفی و وابستگی به آنها

3

4/21

3

عدم توجه به ساختار مذهبی جامعه

4

1/7

1

سلب آزادی‌های فردی و اجتماعی

5

1/7

1

نقض آشکار قوانین اسلام و بی‌احترامی به اماکن و افراد مذهبی

6

1/7

1

قدرت حول محور شاه خودکامه و مستبد

7

1/7

1

فقر عظیم طبقات جامعه

8

1/7

1

فساد طبقه حاکم

9

1/7

1

مهاجرت روستاییان از روستا به شهر و فداشدن اقتصاد

10

1/7

1

توجه به ایدئولوژی تشیع از نظر ماهیت ضدظلم و عدالت‌خواهی

11

1/7

1

تکیه بر قدرت‌های بیگانه

12

0/100

14

 

منبع: نویسنده

همان‌طورکه در جدول 3 مشاهده‌می‌شود، در رمان دوجلدی جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان، بعد سیاسی و فرهنگی انقلاب اسلامی، هریک با پنج عبارت (7/35)، بیشترین میزان بازنمایی را به خود اختصاص‌داده‌اند و پس از آن، بعد اقتصادی با سه مطلب (4/21) در مرتبه بعدی قراردارد؛ بعد اجتماعی با یک مطلب در رده پسین قرارگرفته‌است؛ بنابراین می‌توان‌گفت که در رمان دوجلدی جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان براساس مفهوم انقلاب اسلامی، بیشتر روی بعد فرهنگی و سیاسی آن تأکیدشده‌است. به‌نظرمی‌رسد آنچه در طول خواندن رمان و در پایان به خواننده القامی‌شود، این است که دلیل وقوع انقلاب، مسائل سیاسی و فرهنگی بوده‌اند.

نتیجه­گیری

بیان داستانی و استفاده از رمان برای بررسی تاریخ، از روش‌های است که هرچند در ایران کم‌سابقه است، اما یکی از مهم‌ترین راه‌های دست‌یابی به روایت خود مردم درگیر در آن دوره به‌شمار می‌رود.در حقیقت ادبیات داستانی باز‌خوانی و باز‌تفسیر تولید شده در آن برهه زمانی ‌است.مفهوم انقلاب اسلامی در رمان دو جلدی جزیره سرگردانی و ساربان سرگردان با توجه به پیرنگ شخصیت‌ها و شخصیت‌پردازی‌های آنها بیشتر بر بعد فرهنگی و سیاسی آن تاکید شده‌است هرچند که سعی نویسنده در انتقال ارزش‌ها و آرمانهای انقلابی، در بعد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی  انقلاب اسلامی تا حدودی موفقیت‌آمیز بوده‌است و در نمود فقر، خفقان، وابستگی به بیگانگان، بی‌توجهی به قوانین اسلام و غیره در سراسر داستان تصاویر زیبایی برجای گذاشته‌است اما در نگاه نخست اثر چندانی از بعد سیاسی به چشم نمی‌خورد. بعد سیاسی و فرهنگی انقلاب اسلامی در سراسر رمان فقط با پنج عبارت (جدول) بیشترین میزان بازنمایی را به خود اختصاص داده‌است.درکل می‌توان گفت این دو رمان بیان سرگردانی سیاسی و عمومی جامعه است.

- منابع فارسی

-      آزاد ارمکی، تقی و شهرام پرستش (1383)؛ «ادبیات داستانی و سرنوشت جامعه‌شناسی در ایران»، نامه علوم اجتماعی؛ ش 23، خرداد.

-      اسکارپیت، روبر (1374)؛ جامعه‌شناسی ادبیات؛ ترجمه مرتضی کتبی؛ تهران: سمت.

-      اکبری شلدره‌ای، فریدون (1382)؛ درآمدی بر ادبیات داستانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-      ایرانیان، جمشید (1358)؛ واقعیت اجتماعی و جهان داستان؛ تهران: امیر کبیر.

-      بشیریه، حسین (1387)؛ انقلاب و بسیج سیاسی؛ تهران: دانشگاه تهران.

-      بیکر، ترز ال (1377)؛ نحوه انجام تحقیقات اجتماعی؛ ترجمه هوشنگ نایبی؛ تهران: انتشارات روش.

-      تیلور، استن (1388)؛ علوم اجتماعی و انقلاب‌ها؛ ترجمه علی مرشدی‌زاد؛ تهران: انتشارات دانشگاه شاهد

-      تیلی، چارلز (1385)؛ از بسیج تا انقلاب؛ ترجمه علی مرشدی‌زاد؛ تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.

-      جمعی از نویسندگان (1368)؛ انقلاب اسلامی و چرایی و چگونگی رخداد آن؛ قم: معارف.

-      خرمشاد، محمدباقر (1377)؛ فوکو و انقلاب اسلامی ایران: معنویت‌گرایی در سیاست، پژوهشنامه متین؛ ش 1، ص 209 تا 224.

-      دانشور، سیمین (1372)؛ جزیره سرگردانی؛ تهران: خوارزمی.

-      ---------- (1380)؛ ساربان سرگردان؛ تهران: خوارزمی.

-      دوورژه، موریس (1362)؛ روش های علوم اجتماعی؛ ترجمه خسرو اسدی؛ تهران: امیر کبیر.

-      رایف، دانیل و دیگران (1381)؛ کاربرد تحلیل محتوای کمی در تحقیق؛ ترجمه مهدخت بروجردی علوی؛ تهران: سروش.

-      روحانی، سید حمید (1371)؛ نهضت امام خمینی؛ ج 3، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

-      زرافا، میشل (1386)؛ جامعه‌شناسی ادبیات داستانی؛ ترجمه نسرین پروینی؛ تهران: سخن.

 

-      ساروخانی، باقر (1372)؛ روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی؛ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      فراتی، عبدالوهاب (1377)؛ رهیافت نظری بر انقلاب اسلامی (مجموعه مقالات)؛ قم: معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی.

-      گر، تد رابرت (1377)؛ چرا انسان­ها شورش‌می­کنند؟؛ ترجمه علی مرشدی‌زاد؛ تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی. 

-      هانتینگتون، ساموئل (1370)؛ سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی؛ ترجمه م. ثلاثی؛ تهران: علم.

-      هولستی، ال (1373)؛ تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی؛ ترجمه نادر سالارزاده امیری؛ تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.