تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه در فرهنگ سیاسی مصر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم سیاسی و جامعه شناسی انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد

2 کارشناس ارشد جامعه شناسی انقلاب اسلامی دانشگاه شاهد

چکیده

هدف این مقاله شناخت جایگاه و علل تئوری‌های توطئه در فرهنگ سیاسی مصر است. مصر از کشورهای مهم و تأثیرگذار منطقه استراتژیک خاورمیانه است. این کشور با پیشینه تاریخی و تمدنی خود از خاستگاه‌های تمدن‌های اولیه بشری و محل ظهور و پیدایش ادیان بزرگ می‌باشد. فرهنگ سیاسی مصر مؤلفه‌های مختلف دارد و تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه یکی از مؤلفه‌های اصلی فرهنگ سیاسی مصر محسوب‌می‌شود. این مقاله در پی پاسخ‌گویی به پنج سؤال درباره این‌گونه تحلیل‌ها در مصر است. منظور از این شیوه تحلیل، این است که در تجزیه و تحلیل وقایع و حوادث مختلف فقط به عاملِ توطئه تمسک جسته‌می‌شود و نقش سایر عوامل در وقوع حوادث نادیده‌گرفته‌می‌شود. برای پاسخ به سؤالات مقاله از روش کیفی تحلیل اسنادی استفاده‌شده و یافته‌های پژوهش از طریق مراجعه به کتاب‌ها، مقالات، سایت‌ها و منابع موجود قابل‌دسترس مرتبط با موضوع، با استفاده از ابزار فیش‌برداری جمع‌آوری و تحلیل‌شده‌است. یافته‌های مقاله نشان‌دهنده این است که تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه مؤلفه مهمی از فرهنگ سیاسی مصر را در کنار سایر مؤلفه‌ها تشکیل‌می‌دهد. شرایط و اوضاع بحرانی جامعه، دخالت‌های قدرت‌های بزرگ خارجی و استبداد سیاسی حاکم از جمله عوامل مهم رشد و رواج این‌گونه تحلیل‌ها در فرهنگ سیاسی مصر است.

کلیدواژه‌ها


مصر از شمال به دریای مدیترانه؛ از شمال شرق به فلسطین اشغالی؛ از شرق به دریای سرخ و خلیج سوئز؛ از جنوب به سودان و از غرب به لیبی منتهی‌می‌شود. این کشور یکی از کشورهای وسیع جهان بوده، دارای گروه‌های مختلف قومی و مذهبی است. با توجه به تحولات اخیر در منطقه خاورمیانه و سرنگونی نظام حسنی‌مبارک، مصر نیز در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، اقتصادی و ... دستخوش تغییر و تحولات زیادی است.

فرهنگ سیاسی مصر دارای عناصر و مؤلفه‌های زیادی است. تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه حوادث و وقایع از جمله مؤلفه‌های مهم فرهنگ سیاسی این مصر محسوب‌می‌شود. این مؤلفه به نوبه خود دارای عناصر و ارکانی بوده و رشد و گسترش آن در جامعه مصری ناشی از علل و عوامل گوناگونی است. این مقاله با هدف شناخت ارکان و عوامل رشد رواج تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در پی پاسخ به سؤالات زیر است:

1ـ تعریف مفاهیم و چارچوب نظری تحلیل‌های توطئه‌باورانه و فرهنگ سیاسی چیست؟

2ـ جایگاه و ارکان تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه در فرهنگ سیاسی مصر چیست؟

3ـ نقش اوضاع بحرانی در رشد و رواج تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه مصری چیست؟

4ـ نقش نظام سیاسی مصر در رشد و رواج تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه مصری چیست؟

5ـ  نقش قدرت‌های بزرگ بین‌المللی در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری چیست؟

الف- مبانی نظری و روش

نخستین سؤال در این پژوهش عبارت است از اینکه « مفهوم و مبانی نظری فرهنگ سیاسی و تئوری توطئه چیست؟» در پاسخ به این سؤال، ابتدا تعریف و مفهوم فرهنگ سیاسی، تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه و سپس مبانی نظری آن دو به اختصار اشاره‌‌می‌شود.

1- توطئه و تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه

توطئه، برنامه‌ریزی پنهانی و اقداماتی که با اتکا به طرق غیرقانونی، غیراخلاقی و اغلب غیرمسالمت‌آمیز انجام‌می‌شود و هدف از این اقدامات پیشبرد اهداف و مقاصد فردی، گروهی و یا ملی است و این به بهای لطمه‌زدن به منافع و حقوق دیگران در کشوری و یا در سطح بین‌الملل انجام‌می‌شود. مترادف‌های توطئه شامل طرح پنهانی، توطئه چینی، تبانی، دسیسه و ... است. توطئه‌ها اتفاق‌می‌افتند. در این‌باره توطئه‌ها حوادث و رخدادهایی هستند که در جهان واقعی نه تخیلات رخ‌می‌دهند و قابل‌مشاهده و لمس‌کردن هستند. برای مثال نیروهای قدرتمند اروپایی به‌منظور تقسیم خاورمیانه در طی جنگ جهانی اول توطئه‌کردند و طی آن موافقتنامه سایکس-پیکو را به امضاء رساندند. اسرائیل در مقابل طرح آمریکا در مصر موضع گرفته و به آن حمله‌کرد تا جمال‌عبدالناصر را پیش مردم شرمنده‌کند و این نمونه‌ای دیگر از توطئه بوده‌است (Pipes,1998:9-10).

تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه چارچوبی در تجزیه و تحلیل وقایع است که طبق آن دست‌های پنهان و نقشه‌های پلید در سرنوشت وقایع و حوادث انجام‌گرفته از سوی افراد و گروه‌های توطئه‌گر داخل است (غفاری هِشَجین،1381: 50-48). تحلیل‌های توطئه‌باورانه ترکیبی از رویکردها و بحث‌های گوناگون درباره تحلیل فرهنگ سیاسی است. نکته قابل‌توجه آن است که اینگونه تحلیل‌ها به نوبه خود پدیده‌ای بوده که همواره بر سر آن نزاع وجودداشته‌است (Gray, 2010:20). در تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه سه رکن وجوددارد: توطئه‌گران، توطئه‌باوران و مبانی تحلیل و مفروضات توطئه‌باوری. توطئه‌گران را کشورها، افراد، گروه‌ها و قدرت‌هایی گویند که نقش توطئه‌چینی و توطئه‌گری را در تئوری توطئه عهده‌دارند (chehabi,2009:155).

از دید توطئه‌باوران همه رویدادها بر پایه نقشه‌ای از پیش‌طراحی‌شده پدیدمی‌آید. آن‌ها به حوادث بر طبق تصادف نمی‌نگرند و دست پنهان نیروهای شرور را می‌بینند (غفاری هِشَجین،1381: 51). در مبانی تحلیل و مفروضات تحلیل‌های توطئه‌باورانه، می‌توان این را گفت که افراد دچار توهم و توطئه به یک‌سری شواهد به‌طور نامعقول چسبیده‌اند و از آن به‌طور نامنعطفی دفاع‌می‌کنند. از دیگر مبانیِ تحلیل در تئوری توطئه این است که فرد دچار توهم به شواهدی که ممکن است تئوری را درهم‌بریزد، برنمی‌تابد و به شواهدی پراکنده مستمسک‌‌می‌‌شود (غفاری هِشَجین،1384: 25-14).

به‌طور معمول تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه چهار چیز را انجام‌می‌دهد: اول اینکه، حوادث تاریخی یا امور جاری را به اراده آگاه بشری منسوب‌می‌کند، یعنی هیچ‌چیز بدون حادثه رخ‌نمی‌دهد. دوم، تحلیل‌های توطئه‌باورانه به‌طور جدی میان نیروهای بشری خوب و بد با مثال‌هایی دروغین تمایزمی‌گذارد. این بیگانگان می‌توانند هم خارجی و هم یکی از اعضای جامعه خودشان باشند. اغلب اعضای اقلیتی که به‌دنبال نفوذند، به‌طور محتاطانه‌ای در پس زمینه می‌مانند. سوم اینکه، تحلیل‌های توطئه‌باورانه به واقعیتی پنهان، تحت فشار و غیرعادی که دارای ظواهری سطحی از جهان اجتماعی و سیاسی است اشاره دارد: هیچ‌چیز آن‌طور نیست که به نظر می‌رسد و چهارم، تئوری توطئه چگونگی مرتبط‌شدن همه چیز را نشان‌می‌دهد، یعنی الگوها در همه‌‌جا قابل‌توجه‌اند، اما آن‌ها از نظرات آگاه پنهان‌اند (233-252 & Zonis,1994:443-459 Brown,1984:).

2- فرهنگ سیاسی

فرهنگ سیاسی را می‌توان آن نظام عقاید تجربی، نهادهای معنوی و ارزش‌هایی که نقشی در به‌وجودآمدن شرایطی که به فعالیت سیاسی می‌انجامد تعریف‌کرد (مصلّی‌نژاد،7:1386). در تعریفی دیگر، فرهنگ سیاسی به مثابه عقاید، نگرش‌ها، ارزش‌ها، ایده‌آل‌ها و احساسات افراد، ارزیابی آن‌ها از نظام سیاسی کشور خودشان، ایفاکننده نقش در نظامِ سازمان‌بخش کنش سیاسی فرد، تبیین‌کننده رابطه فرد با نظام سیاسی و بالعکس است (حسینی،2:1380). فرهنگ سیاسی محصول عملکرد نظامی سیاسی و برآیندی از رفتار عمومی، سلیقه‌ها و تجربه‌های شخصی است. مسائلی همچون نگرش و جهت‌گیری‌های سیاسی مردم جامعه نسبت‌به قدرت، حکومت و نظام سیاسی در فرهنگ سیاسی بررسی‌می‌شود. این به آن دلیل است که ایده‌ها و ارزش‌ها از عناصر تشکیل‌دهنده فرهنگ هستند و عمل‌های سیاسی در این قالب رخ‌می‌دهند (اخوان کاظمی، 134:1387). فرهنگی سیاسی هر کشوری متشکل از مؤلفه‌ها و عناصری است. برای شناخت جایگاه تئوری توطئه در فرهنگ سیاسی مصر، ابتدا به مؤلفه‌هایی از فرهنگ سیاسی آن کشور به اختصار اشاره‌‌می‌شود.

3- مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی کشور مصر

3-1- اقتدارگرایی

بسیاری از دولت‌های عربی به‌ویژه قبل از حرکت‌های انقلابی اخیر، دارای ساختار سیاسی- اجتماعی سنتی و نظام استبدادی بودند و وجود نظام‌های اقتدارگرا از جمله ویژگی‌های نظام حاکم بر جامعه مصر قبل انقلاب بوده‌است (Svec,2007:3). وجود همین دولت‌های اقتدارگرا در مصر نتایج و پی‌آمدهایی به دنبال داشته‌است که می‌توان یکی از دلایل رشد تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه را در فرهنگ مصری را ناشی از این امر تلقی‌‌کرد (Gray,2010:25).

زمانی‌که در سال 1952 جمال‌عبدالناصر قدرت را در مصر به‌دست‌گرفت، اصول اولیه پلورالیسم سیاسی را زیر پا گذاشت و نظامی را بر مبنای اقتدارگرایی تأسیس‌کرد (Gray,2010:50). به تعبیر سفیر آمریکا در مصر «جمال‌عبدالناصر کسی بود که هر کاری را در هر زمانی‌که دوست داشت انجام‌می‌داد» (Pipes:1994). همین خصیصه اقتدارگرایی در زمان انورسادات نیز با اندکی تغییر وجودداشت (حسینی،1381: 127-125) و در زمان حاکمیت حسنی‌‌مبارک نیز ادامه‌پیداکرد.

در جامعه مصری وجود حکومت اقتدارگرایِ دیکتاتور به افزایش فاصله میان حکومت و مردم منجرشد. عدم پیوند میان دین و سیاست و عدم اجازه فعالیت‌های سیاسی آزاد، اعتراض و قیام گروه‌های اسلام‌گرای قدرتمندی چون اخوان‌المسلمین را از یک طرف و بدبینی مردم نسبت ‌به حکومت و وابستگی آن به خارج را درپی‌داشت (Gray,2010:110-111).

 

3-2- فقدان نهادها و تشکل‌‌های مدنی

با توجه به حاکمیت اقتدارطلبانه، نهادها و تشکل‌های مدنی در مصر توسعه‌نیافت. در نتیجه از سال 1952 میلادی سقوط حسنی‌مبارک، تمامی فعالیت‌های سیاسی ازجمله فرایند تصمیم‌گیری سیاسی در کنترل انحصاری رئیس‌جمهور قرارگرفت (حسینی،1381: 167). با توجه به تسلط حکومت بر تمامی حوزه‌های عمومی، علی‌رغم اینکه مصریان در دموکراسی‌خواهی منطقه پیشتاز بودند، آنان بیشتر به سوی حوزه شخصی و خصوصی زندگی خود گرایش‌پیداکردند (Gray,2010:53). نتیجه چنین حالتی بروز تفرقه و بی‌هویتی و بی‌انگیزگی مردم در ایجاد و تقویت نهادهای سیاسی و مدنی بود که به نوبه خود زمینه‌های ارائه تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه را بیشتر فراهم‌می‌کرد. باید بیان‌داشت نارضایتی مصری‌ها به مشکلات دیرین اقتصادی، سرکوب سیاسی و عملکرد نامناسب حکومت مبارک در این بی‌انگیزگی مردم در ایجاد و تقویت نهادهای سیاسی و تشکل‌‌های مدنی بی‌تأثیر نبوده‌است (نبوی،1:1389).

3-3- بیگانه‌‌ستیزی

به دلیل پیشینه و عملکرد منفی قدرت‌های استعمارگر، مؤلفه بیگانه‌ستیزی را می‌توان از جمله مشخصه‌های فرهنگ سیاسی این کشور نام‌برد. اقدامات قدرت‌های استعماری نظیر پیاده‌سازی نظام مستشاری و کنترل امور حکومتی مصر، انجام اصلاحات اقتصادی به‌منظور تأمین منافع خود، ایجاد مرزهای جدید میان دولت‌ها، برقراری نظام‌های حکومتی استبدادی و حمایت از آن‌ها، و عدم‌توجه به حقوق شهروندی و ... در پیدایش این‌گونه نگرش به قدرت‌های غربی مؤثربود (Fawzy,1992:p.85). بر این اساس بود که حرکت‌های آزادی‌خواهانه و ضداستعماری در کشورهایی مثل مصر، سوریه، لبنان و... با پایان‌یافتن جنگ جهانی دوم به وقوع پیوست (البشری،1983: 10-7).

در این میان کارنامه و عملکرد حکام مصری و وابستگی آن‌ها به کشورهای آمریکا، بریتانیا و رژیم صهیونیستی نیز در تشدید این روحیه بیگانه‌ستیزی مؤثربوده‌است. انورسادات پیمان صلح را با رژیم صهیونیستی امضاکرد و آن را به رسمیت شناخت. حسنی‌مبارک هم پس از ترور انورسادات، روند سازش را ادامه داد و مصر را در خدمت سیاست‌های غربی قرارداد (غفاریان،233:1380). اوج احساسات ضدبیگانه را می‌توان در حرکت انقلابی سال 2011 مردم مصر و سقوط حسنی‌مبارک و وقایع آن مشاهده‌کرد که خواسته اصلی این است که حکومت باید منتخب و در خدمت مردم باشد (Pipes,2011b).

4- روش پژوهش

روش پژوهش حاضر از نوع تحلیل اسنادی است. اسناد مورد استفاده شامل کتاب‌ها، مقالات و سایر منابع فارسی، عربی و لاتین مرتبط با موضوع تحقیق است. جامعه پژوهش نیز شاملِ تمامی منابع موجود و مرتبط قابل‌دسترس با فرهنگ سیاسی و تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری بوده و سعی‌شده مطالب مرتبط با موضوع فیش‌برداری و در راستای هدف پژوهش استفاده‌شود. بر این اساس ابزار پژوهش، فرم‌های فیش‌برداری بوده و داده‌های حاصل نیز با استفاده از تکنیک‌های تحلیل کیفی، جمع‌آوری، طبقه‌بندی و تحلیل‌شده‌است.

ب- جایگاه و ارکان تحلیل‌های توطئه‌باورانه در فرهنگ سیاسی مصر

دومین سؤال در این پژوهش عبارت است از اینکه «جایگاه و ارکان تحلیل‌های توطئه‌باورانه در فرهنگ سیاسی مصر چیست؟» در پاسخ به این سؤال، ابتدا جایگاه تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه و سپس ارکان آن‌ها در مصر به اختصار توضیح‌داده‌می‌شود:

1- جایگاه تحلیل‌های توطئه‌باورانه در مصر

در کنار مؤلفه‌های مذکور در فزهنگ سیاسی مصر، تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه نیز یکی از مؤلفه‌های اصلی فرهنگ سیاسی کشور مصر است. تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در گفتار عمومی و ادبیات سیاسی این کشور وجودداشته و تأثیرگذار نیز بوده‌است.شواهد زیادی از این‌گونه تحلیل‌ها را در تاریخ مصر به‌ویژه در طول قرن بیستم می‌توان‌پیداکرد که حاکی از نگاه و احساس بدبینانه به بیگانگان و دولت‌های سلطه‌گر است. مصریان تصورمی‌کنند هر اتفاقی که در کشورشان و دنیا افتاده، متأثر بوده از اقدامات از پیش‌طراحی‌شده برخی کشورهای خارجی و این یک حس مشترک بین مردم و دولت -با تمام تفاوت‌‌هایی که بین آنان وجوددارد- است.

ریشه چنین نگرشی را در پیشینه استعمار این کشور می‌توان‌جستجوکرد. این کشور از دیرزمان دارای اهمیت و موقعیت استراتژیکی در خاورمیانه و مورد توجه قدرت‌های استعمارگر بود. استعمار مصر با حمله فرانسه در سال 1798 میلادی شروع و با اشغال بریتانیا در سال 1882 میلادی ادامه‌یافت و با تأسیس و حمایت رژیم صهیونیستی در سال 1948 میلادی تکمیل‌‌شد (Sayed,2006:90).

دخالت‌ها و دسیسه‌های استعماری قدرت غربی در طول قرن بیستم در منطقه خاورمیانه و به‌ویژه مصر آن‌چنان گسترده و با به‌کارگیری شگردهای مختلف توطئه‌گری رواج‌داشته‌است که بدگمانی و سوء‌ظن و ترس نسبت‌به این‌گونه قدرت‌ها از جمله انگلستان را منطقی و عقلانی جلوه‌داده و به دنبال خود تئوری‌های توطئه متنوعی را پدیدآورده‌است (غفاری هشجین، 1380: 137). علاوه بر سیاست مداخله‌گرانه انگلستان و حمله ناپلئون به مصر، توطئه‌گری صهیونیست‌ها و سیاست‌های سلطه‌طلبانه آمریکا نیز در رشد و رواج تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه مؤثربوده‌است.

در کنار عامل خارجی، عوامل داخلی نیز در ساختار و فرهنگ سیاسی مصر در رشد و رواج تئوری‌های توطئه مصری تأثیرگذار بوده‌است که از آن جمله می‌توان به سیاست‌های تحریف اسلام و اسلام‌زدایی، فقدان حقوق و آزادی‌های فردی مانند آزادی عقیده، آزادی بیان، آزادی اجتماعات و گردش صحیح و شفاف اخبار و اطلاعات و ... اشاره‌‌کرد (Svec,2007:3).

2- ارکان تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه

همان‌طورکه بیان‌شد دو رکن اساسی تحلیل‌های توطئه‌باورانه را توطئه‌گران و توطئه‌باوران تشکیل‌می‌دهند. این دو رکن به اختصار در تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه مصری توضیح‌داده‌می‌شود.

2-1- توطئه‌‌گران

2-1-1- بریتانیا

مصری‌ها همواره نسبت‌به انگلیسی‌ها نگاه بدبینانه داشته و آن‌ها را کانون دسیسه و توطئه‌می‌دانند. نمونه‌ها و شواهد بسیاری از توطئه‌گری بریتانیا در تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری را می‌توان‌یافت که سیاست‌های استعماری بریتانیا در مصر به‌خصوص بعد از تسلط این کشور بر کانال‌سوئز در سال 1882 میلادی، به افزایش این‌‌گونه تحلیل‌ها موجب‌شده‌است (Gray,2010:52).

یکی از نویسندگان مصری در این‌باره می‌نویسد: «هیچ فرد انگلیسی وجودندارد که به‌طور عمدی اشتباه‌کند، چراکه او هر چیزی را مبتنی بر اصلی انجام‌می‌دهد؛ بر اساس اصول ملی‌گزایی با شما می‌جنگد؛ بر اساس اصول تجارت از شما دزدی‌می‌کند؛ بر اساس اصول سرمایه‌داری از شما بهره‌کشی‌می‌کند و بر مبنای تکبر و غرور شما را تهدیدمی‌کند (همان). به اعتقاد مصری‌ها سیاست مداخله، تحریک و توطئه انگلیسی اوضاع مصر دارای قدرت و تمدن را دچار انحطاط‌‌کرد (Pipes, 1998: 300). به‌عنوان نمونه برخی گسترش صنعت گردشگری در مصر ار این زاویه تجزیه و تحلیل‌کرده معتقدند که «گردشگران در مصر به دنبال اهدافی چون گسترش فساد و فحشا، شیوع ویروس ایدز و جاسوسی برای سرویس‌های اطلاعاتی بیگانه هستند». در برخی از این تحلیل‌ها متهمان اصلی در شیوع بیماری‌های واگیری چون وبا و مالاریا در بعد از جنگ جهانی دوم انگلیسی‌‌ها هستند (Pipes, 1998: 176).

2-1-2- رژیم صهیونیستی

صهیونیست‌ها به دلیل پیشینه تجاوزگرانه و خوی جنگ‌طلبانه و کشتار و غصب سرزمینی‌های عربی و فلسطینی و انجام انواع دسیسه‌ها و توطئه‌های عینی از جمله گروه‌های توطئه‌گری هستند که همواره در جهان عرب در معرض اتهام و سوء‌ظن قرارداشته و به دلیل چنین بحران‌آفرینی‌هایی بیشترین تحلیل‌های توطئه‌باورانه را در خاورمیانه و کشورهای عربی از جمله مصر به خود اختصاص‌داده‌اند. با توجه به موقعیت خاص مصر در دنیای عرب و هم‌جواری آن با فلسطین اشغالی، طرح‌ها و دسیسه‌های مخفیانه رژیم صهیونیستی در مصر این‌گونه تحلیل‌ها را تشدیدکرده‌است. با توجه به اینکه رژیم صهیونیستی از هر فرصتی به‌منظوررسیدن به اهداف خود در مصر استفاده‌کرده (Pipes,1998:330)، بر این اساس برخی از مصری‌ها معتقدند که دست آشکار و پنهان صهیونیست‌ها و نقش توطئه‌گری آن‌ها در تمامی وقایع غیرعادی و انحرافی تاریخی منطقه وجوددارد (Pipes,1998:136).

در این‌باره حازم صلاح ابواسماعیل، استاد سابق علوم اسلامی در آمریکا، در مصاحبه‌ای تلویزیونی و با استناد به مدارکی از سازمان‌ملل‌متحد بیان‌داشته که«82 درصد از اقدامات انجام‌شده برای ایجاد فساد در میان بشر از جانب صهیونیست‌ها بوده و از آن‌ها سرچشمه‌می‌گیرد. به گفته او گسترش ویروس ایدز، سارس، جنون گاوی، سایر بیماری‌ها و ایجاد وب‌سایت‌هایی برای کودکان مصری درباره اخوان‌المسلمین با عنوان «کشتار کودکان» و امثال این‌ها، همه ناشی از توطئه‌های صهیونیستی است» (Stalinsky:2007).

بر اساس برخی از تحلیل‌های توطئه باورانه مصری این‌گونه اظهارمی‌شود که رژیم صهیونیستی با تولید و قاچاق میوه‌های پرورش‌یافته با اشعه به شیوع بیماری سرطان در میان مردم مصر منجرپرداخته‌است. همچنین در این‌گونه تحلیل‌ها صهیونیست‌ها متهم هستند که با اعزام زنان مبتلا به ویروس ایدز به کشورهای عربی از جمله مصر به شیوع این بیماری و گسترش آن دامن‌‌‌‌‌‌‌زده اد (Pipes,2010). حتی در سال 1990 میلادی زمانی‌که محصولات گوجه‌فرنگی مصر دچار آفت و گندیده‌شد، این شایعه درمیان مصریان پخش‌شد که وزیر کشاورزی مصر که نیمه یهودی است، با واردکردن تخم‌های گوجه‌فرنگی نامرغوب از رژیم صهیونیستی درپی صدمه‌‌زدن به کشاورزی مصر را داشته‌است (Pipes,1999). در زمانی‌که دانش‌آموزان مصری علیه نظام جدید آموزشی که در نوامبر سال 1968 میلادی از سوی وزیر آموزش و پرورش مطرح شده بود، تظاهراتی به راه انداختند مسئولان مصری با دستگیری رهبران این اقدام و بدنام‌کردن آن‌ها، در اظهارات توطئه‌باورانه خود از سیاست پنهانی رژیم صهیونیستی در این باره سخن راندند (Pipes,1998:359-360).

در جریان انقلاب اخیر مصر و سقوط حسنی‌مبارک، یهودیان به توطئه‌گری در این جریان انقلابی متهم‌شده و نقش بارزی در تحلیل‌های توطئه‌باورانه به‌عنوان توطئه‌گربازی‌کرده‌اند. به تعبیر یکی از روزنامه‌نگاران مصری طرفدار حسنی‌مبارک، یهودیان به‌منظور بی‌ثبات‌کردن وضعیت سیاسی مصر در آمریکا تعلیم دیده و بسیاری از مخالفان او در میدان التحریر آموزش یکسان‌می‌دیدند. شایعات زیادی درباره دخالت صیهونیست‌‌‌ها در این اعتراضات از جانب طرفداران رژیم حاکم منتشرشده‌است (Elwakil,2011).

2-1-3- آمریکا

در طول سال‌های جنگ سرد تاکنون، آمریکا نقش مسلطی را در خاورمیانه عربی به‌خصوص کشور مصر بازی‌کرده‌است. آمریکا در سال‌ای 1805-1801 میلادی و طی جنگ های برده‌داری به منطقه واردشد و به دنبال منافع خود در خاورمیانه بود. در جنگ جهانی دوم، آمریکا به‌عنوان یک بازیگر خارجی مهم در منطقه شناخته‌شد (Rich,1991:238). محمدحسین هیکل روزنامه‌نگار مصری در سلسله‌مقالات خود در سال 1967میلادی، از اهداف آمریکا در مصر مفصل سخن‌گفته‌است. به نظر وی واشنگتن منبع بسیاری از پریشانی‌ها و مصیبت‌های مصری‌ها است. این‌گونه مشکلات ناشی از دخالت‌های آمریکایی را می‌توان در ابعاد سیاست داخلی و خارجی مصر و حتی در تلاش آمریکا برای سرنگونی نظام جمال‌عبدالناصر مشاهده‌‌کرد.

به دلیل چنین سابقه تاریخی است که نقش توطئه‌گری آمریکا در تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری درباره مسائل گوناگون مشاهده‌می‌شود. در تحلیل‌های مربوط به شکست جمال‌عبدالناصر در جنگ شش‌روزه آمریکا و بریتانیا ایفگر نقش اصلی توطئه‌گری هستند (Pipes,1999). همچنین درباره تلاش آمریکا در سال 1957 میلادی به‌منظور منحرف‌کردن جریان رود نیل به سمت دریای سرخ که باعث خشک‌شدن کشور مصرِ جمال‌عبدالناصر می‌شده، تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه زیادی ارائه‌شده‌است (Pipes,1998:14-18).

در کنار کشورهای بریتانیا، آمریکا و رژیم صهیونیستی، کشورهای دیگری نیز نظیر آلمان طی جنگ جهانی اول نقش توطئه‌گری را در تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری ایفامی‌کند یا در جریان بمب‌گذاری مرکز تجارت جهانی در فوریه 1993 میلادی و ترسی که غرب از بنیادگرایان اسلامی، اعراب و ایرانیان به‌‌عنوان توطئه‌گران اصلی داشته، به آن منجرشد که حکومت مصر، در بسیاری موارد کشور ایران را دردست‌داشتن در حوادث مسئول بشناسد (Pipes,1998:109 & 138 & 388).

2-2- توطئه‌‌باوران

رکن دیگر تحلیل‌های توطئه‌باورانه را توطئه‌باوران تشکیل هستند که به این رکن به اختصار در تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری در ارتباط با گروه‌های اسلام‌گرا، نخبگان سیاسی و سایران اشاره‌می‌شود.

2-2-1- گروه‌های اسلام‌گرا

با توجه به تلاش قدرت‌های غربی بر افزایش نفوذ و دخالت خود در امور داخلی و خارجی این‌گونه تحلیل‌ها رشد و رواج زیادی داشته‌است. تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در مصر به شکل فراگیر در میان اقشار و طبقات مختلف، نخبگان سیاسی، مردم عادی، رسانه‌های گروهی و مؤسسات علمی و مذهبی مشاهده‌می‌شود. متیوگِرِی یکی ازگروه‌هایی که به‌عنوان توطئه‌باور مصری یادمی‌کند. گروه‌های اسلام‌گرا هستند. او دلایلی را برای توطئه‌باوری اسلام‌گرایان در ابعاد داخلی و خارجی برمی‌شمارد. از دیدگاه او شرایط بحرانی بین‌المللی موجود درباره اختلاف اعراب با غرب از یک‌سو و اختلاف اعراب و رژیم صهیونیستی از سوی دیگر، از جمله دلایل مؤثر بر رشد و رواج توطئه‌باوربودن این گروه از مصریان در بعد خارجی محسوب‌می‌شود. در بعد داخلی نیز مواردی چون روند سکولاریزه‌کردن جامعه، سوسیالیسم و شیوه استبدادی حکومت‌های عربی نیز بر رشد توطئه‌باوری و تحلیل‌های توطئه‌باورانه اسلام‌گرایان مؤثربوده‌است (Gray,2010:110).

2-2-2- نخبگان سیاسی

از دیگر افراد و گروه‌های توطئه‌باور مصر می‌توان به نخبگان سیاسی و عوامل حکومتی تا سقوط مبارک اشاره‌کرد. رهبران مصری در تحلیل وقایع و رخدادها به تحلیل‌های توطئه‌باورانه روی‌آورده و همه آن‌ها را ناشی از توطئه‌می‌دانستند (Pipes,1998:241). به نظر برخی جمال‌عبدالناصر رئیس‌جمهور اسبق مصر، ذهنیت توطئه‌باور داشته‌است. او اعتقادداشته که قدرت‌های خارجی به دنبال توطئه‌هایی برای برکناری او هستند و تمام سعی خود را می‌کنند تا مانع پیشرفت مصر شوند. حسنی‌مبارک هم در گفتمان‌های عمومی و ادبیات سیاسی خود توطئه‌باور بوده‌است (Singerman:2002:pp.29-35). نمونه روشن دیگر در این‌باره انورسادات است که به دلیل نگاه توطئه‌باورانه حدود 1500 نفر از مخالفان خود را در سپتامبر 1981 میلادی دستگیر و زندانی‌کرد که چنین تحلیل‌هایی به‌طور مسلم آثار زیادی را در جامعه مصری به دنبال داشت.

به نظر گری جمال‌عبدالناصر همواره بر این نکته تأکیدداشته که می‌توان دست پنهان موجود در پشت حوادث مصر را افشاکرد. از نظر وی، آمریکا همیشه به دنبال منافع رژیم صهیونیستی و بریتانیا بوده‌است (Gray,2010:53). با توجه به وضعیت حاکم در روابط میان مصر و سایر کشورها در زمان عبدالناصر و درگیری‌ها موجود، او در ادبیات سیاسی و اظهارنظرهای خود نسبت‌به رژیم صهیونیستی به چشم توطئه‌گر می‌نگریست که به‌عنوان تازیانه‌ای در دست قدرت‌های سلطه‌گر، به‌منظور نابودی ملی‌گرایی عربی و ممانعت از اقتدار و اسقلال مصر تأسیس‌شده‌است. این‌گونه نگرش ناصری به‌عنوان رهبر برجسته جهان عرب، حتی بعد از مرگ ناصر نیز ادامه‌داشته‌است (Pipes,1998:14 & 146).

2-2-3- سایر افراد

تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در میان افراد عادی و افکار عمومی مصری نیز رواج‌داشته‌است. یکی از دلایل اصلی توطئه‌باوربودن عموم مردم، وجود شکاف میان جامعه و دولت و ممانعت از شکل‌گیری جامعه و نهادهای مدنی از جانب حکومت سکولار در مصربوده‌است (Svec,2007:3). عدم قدرت و توانایی مردم در نفوذ و تغییر سیاست و کشور و محدودشدن فعالیت‌های آن‌ها به گروه‌های اجتماعی همچون اتحادیه‌ها و سندیکاها به نگاه بدبینانه و توطئه‌باورانه به اقدامات حکومتی و حوادث مختلف منجرشده‌است.

از دلایل دیگر مؤثر بر توطئه‌باوربودن مصریان می‌توان به رابطه بعضی از دولتمردان مصری با قدرت‌های غربی و دست‌نشاندگان منطقه‌ای آنان اشاره‌کرد (Pipes,1992:47). این‌گونه شواهد و مصادیق توطئه‌باوری را در روزنامه‌ها، مجلات، کتب و دیگر آثار مصریان نیز می‌توان‌ملاحظه‌کرد که البته برخی از این تحلیل‌ها ناشی از نگاه واقع‌بینانه به عملکرد توطئه‌آمیز قدرت‌های غربی است. در یکی از این تحلیل‌ها آمده که قدرت‌های غربی تصمیم به تحقیر داشته و به دنبال پایمال‌کردن غرور و افتخار ما، نابودی بزرگی و شأن ما، تضعیف ارتش و قدرت اقتصادی ما هستند (Pipes,1998:240).

در برخی موارد هم به شکل عمدی از جانب دولتمردان در مطبوعات و روزنامه‌های تحت کنترل برخی تحلیل‌های باورانه درباره یهودیان منتشرمی‌شود (Sustein,2008:16). کنترل مطبوعات و روزنامه‌ها به دست دولت به این‌گونه تحلیل‌ها در جهت انحراف اذهان عمومی از مسائل داخلی بیشتر می‌پرداخته و دامن‌می‌زند. از جمله این شواهد می‌توان تحلیل‌های دولتی درباره جریان‌های انقلابی مردم مصر، حادثه بمب‌گذاری کلیسای شهر اسکندریه اشاره‌کرد که این‌گونه حوادث به توطئه آمریکا و انگلستان و دست پنهان آن‌ها  نسبت‌داده‌می‌شود (النبی،1432). نجیب محفوظ، رمان‌نویس مصری و برنده جایزه نوبل، درباره وجود این‌گونه تفکرات در میان اعراب و رد این مطلب که مصریان به‌واسطه توطئه علیه خود در کانون تصمیم‌گیری‌های جهانی هستند بیان‌می‌دارد که «ما باید از این فکر که ما، در مرکز جهان هستیم دست بکشیم ... جهان از مناطق وابسته به جغرافیای سیاسی متعددی تشکیل‌شده‌است و ما قسمتی از آن هستیم» (Sayed,2006:93).

پ- نقش اوضاع بحرانی در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری

سومین سؤال پژوهش عبارت‌بوده از اینکه «نقش اوضاع بحرانی در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری چیست؟» در پاسخ به این سؤال سعی‌شده‌است که به نقش شرایط بحرانی، جنگ، ترور، تورم اقتصادی و ... در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه با ذکر شواهدی اشاره‌شود. مردم در این اوضاع بحرانی به این‌گونه تحلیل‌ها توجه زیادی نشان‌می‌دهند. توطئه‌هایی چون کودتا که عامل بروز بحران در جامعه هستند، به نوبه خود موجب رشد و رواج تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در دهه‌های 1950 و 1960 میلادی در مصر بوده‌‌اند (Pipes,1994).

از چالش‌های مهم سیاسی که از هشتاد سال قبل مصر دچار آن بوده بنا به تعبیر غربی‌ها «بنیادگرایی اسلامی» است. این پدیده در قالب جنبش‌ها و گروه‌های مبارز و با تفسیری رادیکالی از اسلام ظهورکرده و به دنبال خود چالش‌هایی را به همراه داشته‌است (Gray,2010:53 & 107). از جمله این گروه‌ها جمعیت اخوان‌المسلمین است که تاریخ پرفراز و نشیبی در مصر و در تقابل با حاکمان آن کشور دارد.

جنگ شش‌روزه میان اعراب و رژیم صهیونیستی در سال 1967 در گرفت. نتیجه آن شکست نیروهای نظامی اردنی، سوری و مصری و در نتیجه مناطق بلندی‌های جولان سوریه، کرانه باختری رود اردن تحت کنترل کشور اردن و نواره غزه تحت کنترل و شبه‌جزیره سینای متعلق به مصر اشغال شد. این حادثه که به نوبه خود بحرانی بزرگ برای منطقه و مصر محسوب‌می‌شد، با خود تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه زیادی را درباره دخالت دست پنهان آمریکا را در حمایت از رژیم صهیونیستی درپی‌داشت (McConnachie & Tudge,2008:376-380). پیمان صلح کمپ‌‌دیوید با رژیم صهیونیستی در سال 1978 میلادی و به رسمیت‌شناختن این رژیم تحلیل‌های توطئه‌باورانه زیادی را در محافل مصری به‌دنبال‌داشت (Sayed,2006:91).

مصر به دلیل وجود مذاهب و فرقه‌های گوناگون، همواره در معرض بروز بحران‌ها و اختلافات فرقه‌ای بوده‌است. همان‌طور‌که قبلاً اشاره‌شد انفجار خودرویی بمب‌گذاری‌شده در خارج از کلیسایی در شهر اسکندریه در اواخر سال 2010 به کشته‌شدن 21 نفر و زخمی‌شدن ده‌ها نفر منجرشد. درباره علل وقوع این حادثه تروریستی، تحلیل‌های توطئه‌باورانه مختلفی درباره وقوع این حادثه ارائه‌شد. در بسیاری از این تحلیل‌ها دست پنهان موساد در این حادثه را به دلیل سودبردن بیشتر رژیم صهیونیستی از این اقدام تروریستی نشانه‌رفته و آن را مقصردانستند. در چنین تحلیل‌هایی به نظر توطئه‌باوران، طراحان این عملیات آشکارا قصد به راه‌انداختن جنگ فرقه‌ای و مذهبی را در مصر داشته‌اند. بسیاری از روحانیان مسلمان و مسیحی مصر با محکوم‌کردن این حادثه درباره بروز توطئه‌ای در مصر به‌منظور ایجاد فتنه دینی و جنگ قومی در این کشور هشداردادند. بسیاری از گروه‌ها و رهبران مذهبی، این اقدام تروریستی را ناشی از توطئه رژیم صهیونیستی و آمریکا برای آسیب‌زدن به همزیستی مسالمت‌آمیز مسلمانان و مسیحیان در کشورهای عربی اعلام‌‌کردند (بی‌نام،6:1389).

با شروع سال 2011 میلادی، مصر و بسیاری از کشورهای مسلمان همچون مصر، تونس، لیبی، اردن، یمن، بحرین و ... شاهد تحولات گسترده‌ای در خود بوده‌اند. حسنی‌مبارک در نتیجه این تحولات انقلابی از حکومت برکنارشد و زمینه تغییرات ساختاری گسترده از جمله حرکت‌های ضدآمریکایی و ضدصهیونیستی، ایجاد فضای باز سیاسی و اوج‌گیری فعالیت گروه‌های اسلام‌گرا آغازشد. وجود و انباشته‌شدن انواع مشکلات سیاسی، اجتماعی اقتصادی و فرهنگی حرکت انقلابی مردم مصر را شعله‌ورترکرد و به دلیل روشن‌شدن بارقه‌های امید برای تغییرات ساختاری، اقشار مختلف از جمله جوانان را به صحنه مبارزه علیه نظام حاکم‌کشاند (وودز،1389: 17-15). گرچه نویسندگانی مثل دانیل پایپز به دلیل گرایشات صهیونیستی خود چنین وضعیتی را برنمی‌تابند و سعی‌می‌کنند وانمودکنند که موقعیت مصر در حال نزول بوده و به سزمین تولید پرخاش و سلب آسایش در خاورمیانه تبدیل‌شده‌است (Pipes,2011 a).

با توجه به این موج گسترده انقلابی در جامعه مصری که به نوبه خود سرزمین ثبات و آرامش برای غربی‌‌ها و صهیونیست‌ها محسوب‌می‌شد، واکنش‌ها و تجزیه و تحلیل‌های متفاوتی را درباره عوامل وقوع این پدیده و جریان مختلف مربوط به آن به‌دنبال‌داشت و تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه را به خود اختصاص‌داد. از جمله اینکه برخی به‌ویژه طرفدران نظام‌های حاکم این موج گسترده بیداری اسلامی در جهان اسلام را ناشی از دسیسه و توطئه آمریکایی و صهیونیستی تلقی‌‌کردند.

از طرف دیگر نیز با توجه به اوضاع بحرانی و به‌هم‌ریخته این‌گونه کشورها، حتی کسانی هم که گرایشات انقلابی داشتند به دلیل این اوضاع آشفته به شکل افراطی به تحلیل‌های توطئه‌باورانه روی‌آوردند. به‌عنوان نمونه می‌توان به سخنان عصام شرف نخست‌وزیر سابق بعد از سقوط مبارک اشاره‌کرد که تمامی مشکلات جامعه مصری را به توطئه‌چینی دشمنان و اختلاف‌افکنی آنان نسبت‌داده و بیان‌می‌کند که «ما نمی‌خواهیم تسلیم این توطئه‌های شیطانی شویم، به عقب برگردیم و آنچه در مصر در قالب درگیری‌های فرقه‌ای رخ‌‌داده، به‌طور کامل یک صحنه توطئه علیه مصر است» ( Sharaf,2011).

ت- نقش نظام سیاسی حاکم در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری

سؤال چهارم پژوهش عبارت‌بود از اینکه «نقش نظام سیاسی حاکم در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری چیست؟» در پاسخ به این سؤال نقش نظام‌های سیاسی و به‌خصوص نظام‌های استبدادی در رشد و رواج تجزیه و تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه توضیح‌داده‌شده‌است.

در دوران معاصر به رغم به چالش‌کشیده‌شدن نقش دولت- ملت‌ها، باز این نظام‌های ملی حاکم بر کشورها هستند که مهم‌ترین بازیگر در نظام بین‌المللی به‌شمارمی‌آمده و رویدادهای مهم جهان را رقم‌می‌زنند. نظام‌های سیاسی حاکم با دلایل و انگیزه‌های گوناگون به رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه دامن‌زده و از این‌گونه تحلیل‌ها برای سرپوش‌گذاشتن به مشکلات داخلی استفاده‌می‌کنند.

البته توسل به این‌گونه تحلیل‌ها برای دولت‌های عربی که دارای بحران مشروعیت هستند، اثرات سودمندی داشته و توجه مردم را به سایر مسائل منحرف‌کرده و زمینه بقای مدت‌زمان بیشتری بر منصب قدرت را برای حاکمان فراهم‌‌می‌کند (Gray,2010:136-137).

وقایع مربوط به اواخر دوره ریاست‌جمهوری جمال‌عبدالناصر و روی‌کارآمدن انورسادات و اخراج کارشناسان نظامی شوروی از مصر در سال 1971 میلادی و موضع‌گیری مثبت او درباره گروه‌های اسلامی از جمله اخوان‌المسلمین موجب‌شد که این‌گونه اقدامات سادات طبق فرضیات توطئه‌باورانه مبتنی بر دستان نامرئی آمریکایی‌ها برای به‌قدرت‌رسیدن سادات و جانشینان او تجزیه و تحلیل شود (Sayed,2006:91).

حضور متفقین در مصر در جنگ جهانی دوم مسائل و مشکلات فراوان و در نتیجه اعتراضاتی را درپی‌داشت. دانشجویان مصری در سال 1946 میلادی در تظاهراتی در قاهره خواستار خروج قوای بریتانیا از کشورشان و لغو پیمان 1936 میلادی شدند که با یورش ناگهانی پلیس عده‌ای از دانشجویان کشته‌شدند. این‌گونه عملکرد نظام سیاسی حاکم و همکاری آن با متفقین نه تنها با اعتراضات مردمی همراه بود، بلکه در رشد و رواج تحلیل‌‌های توطئه‌باورانه مؤثر بود (غفاریان،226:1380).

بر اساس مضامین تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در این‌گونه موارد، نظام حاکم در نقش توطئه‌گر و سرکوب‌گر علیه حقوق و آزادی‌های فردی و جمعی قلمدادمی‌شود که جز به‌دنبال‌بستن راه‌های رشد و توسعه سیاسی و اجتماعی جامعه است که نتیجه آن به ایجاد شکاف میان دولت و مردم و بروز بحران مشروعیت برای حکومت منجرمی‌شود. دولتمردان مصری نیز با چنین عملکردی سعی بر تحکیم موقعیت و قدرت خود را داشتند که در برخی موارد نیز از شایعات سیاسی و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه و ایجاد تفرقه میان مردم به این پدیده دامن‌می‌زدند (Gray,2010:118).

به‌عنوان نمونه باید به ماجرای درگیری درباره بازی فوتبال استادیوم شهر پورت‌سعید اشاره‌کرد که در آن بازماندگان رژیم حسنی‌مبارک نیز در تحلیل‌های توطئه‌باورانه به توطئه‌گری متهم شدند. در این ماجرا در نتیجه درگیری هواداران دو تیم مصری حدود 80 نفر کشته و بیش از هزار نفر از تماشاچیان نیز مجروح شدند. این اتفاق با فرضیه‌های گوناگونی تجزیه و تحلیل شده‌است. از جمله اینکه آن را به «توطئه هواداران مبارک» نسبت‌‌دادند (تخیری،1390: 1).

ث- نقش قدرت‌های بزرگ بین‌المللی در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری

سؤال پنجم پژوهش عبارت‌بود از اینکه «نقش قدرت‌های بزرگ بین‌المللی در رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری چیست؟». منطقه خاورمیانه به‌خصوص کشورهای عربی منطقه، در طول تاریخ همواره تحت نفوذ نیروهای بیگانه بوده‌اند. این امر شرایط را به‌گونه‌ای فراهم‌کرد تا صحنه سیاسی این کشورها میدان رقابت قدرت‌های بزرگ باشد. حوادثی که در چنددهه اخیر به‌واسطه بروز جنگ و دخالت قدرت‌های غربی از یک‌سو و اختلاف موجود میان دول عربی از سوی‌دیگر اتفاق‌افتاده بر اهمیت منطقه افزوده‌است. وجود چنین جو پرتنش ناشی از دخالت قدرت‌های غربی تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه در منطقه و مصر تشدیدکرده‌است (Gray,2010:50).

مصر با توجه به موقعیت ژئوپلیتیک خود، همواره نقش کلیدی برای آمریکا و کشورهای اروپای غربی داشته است. در این میان وجود کانال سوئز به‌عنوان مسیری دریایی استراتژیکی مهم در حمل نفت از خلیج‌فارس به سمت منطقه مدیترانه و وجود خطوط انتقال نفت و گاز طبیعی، بر اهمیت مصر افزوده‌است (Sayed,2006:89-90). از سوی دیگر هم‌جواری با رژیم اشغاگر قدس و وقوع جنگ‌های با این رژیم و حمایت و جانب‌داری غربی و در رأس آن‌ها بریتانیا از رژیم صهیونیستی سوء‌ظن و بدگمانی مصری‌ها را به قدرت‌های غربی در رخدادهای مختلف در قالب تحلیل‌های توطئه‌باورانه و مقصرشناخته‌شدن بریتانیا به‌‌عنوان توطئه‌گر اصلی بیشترکرده‌است.

به‌عنوان مثال خلال جنگ کانال سوئز در سال 1956 میلادی کشورهای بریتانیا و فرانسه در پس پرده به رژیم صهیونیستی کمک‌می‌کردند تا سرزمین‌های مصر را تحت کنترل خود درآورد. در این راستا از شیوه‌های مختلفی برای ترساندن مصریان بهره‌گرفتند. آن‌ها قبل از شروع جنگ موافقت‌نامه سه‌گانه‌ای را با هم امضاء‌کردند که در آن وظایف هرکدام مشخص‌شده و محتوای آن به نفع رژیم صهیونیستی و علیه مصر بود (Pipes,1994 & Pipes,1998:329).

رژیم صهیونیستی همواره به طراحی دسیسه‌چینی و توطئه علیه کشورهای عربی و همچنین مصر متهم‌بوده‌است. به‌طوری که اعراب بسیاری از رویدادها و حوادث ناگوار خود را به این رژیم نسبت‌می‌دهند (الخازن،1432). به‌عنوان نمونه صهیونیست‌ها در سال 1954 زمینه و امکانات را برای تعدادی یهودیان مصری با اطلاعات سرویس‌های جاسوسی آمریکا فراهم‌کردند تا در چند نقطه حساس شهر قاهره بمب‌گذاری‌کنند. بعد از اینکه این بمب‌گذاری‌ها از سوی وزیر دفاع رژیم صهیونیستی تأییدشد، ترس و بدبینی مردم مصر نسبت‌به توطئه‌های اسرائیل و حمایت‌های آمریکا از آن تشدید شد. یک‌سال بعد (Pipes,1994).

تنش مستمر میان مصر و رژیم صهیونیستی و و توطئه‌گری آن‌ها در تصاحب اراضی اعراب و تلاش برای ایجاد کشور اسرائیل بزرگ همواره به بروز بحران و رشد و رواج تئوری‌های توطئه کمک زیادی کرده‌است که شواهد زیادی از این‌گونه تحلیل را می‌توان در میان نخبگان سیاسی مثل جمال‌عبدالناصر و حتی عموم مردم مشاهده‌‌کرد (Pipes,1998:58).

پرواز شماره 900 هواپیماییِ مصر حامل 33 سرنشین از فرماندهان نظامی عالی‌رتبه مصری که از شهر نیویورک عازم قاهره بود سقوط‌کرد. سقوط این هواییما و کشته‌شدن افسران مصری از جمله شواهد تئوری توطئه مصری است که در آن صهیونیست به دست‌داشتن در آن متهم بوده و این امر به بروز اختلاف میان مصری‌ها و آمریکایی‌ها منجرشد.آمریکایی‌ها با ارائه شواهدی علت سقوط هواپیما را ایراد فنی تلقی‌می‌کردند، اما مصری‌ها این امر را ناشی از توطئه یهودی‌های ساکن نیویورک می‌دانستند و آمریکا و رژیم صهیونیستی را به توطئه‌گری متهم‌می‌کردند (Pipes,1999).

در برخی از تحلیل‌های توطئه‌باورانه مصری، اشاعه زبان انگلیسی در مصر توطئه امپریالیستی تلقی‌شده و به آن هشدار داده‌شده‌است. جریان زلزله مهیب اکتبر 1992 قاهره، مطبوعات عراق ناشی از اقدامات و آزمایش‌‌های هسته‌ای اسرائیل و آمریکا دانسته‌شده‌است (Pipes,1998:14-18 & 180). جریان دستگیری 1500 نفر از از مخالفان اسلام‌گرا به‌وسیله انورسادات در سپتامبر 1981 به اتهام توطئه، ناشی از توطئه امریکا تجزیه و تحلیل شده‌است (Pipes,1998:14-18).

از قدرت‌های دیگر غربی که در مصر نسبت‌به آن نوعی ذهنیت توطئه‌باورانه وجوددارد فرانسه است. فرانسه با گسترش نفوذ خود به سمت شمال آفریقا در طی قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، کانال سوئز را تا بعد جنگ جهانی اول تصرف‌کرد (Gray,2010:52). از سویی فرانسوی‌ها متهم هستند که درباره ماجرای حمله رژیم صهیونیستی به مصر و اشغال صحرای سینا در 31 اکتبر سال 1956 از رژیم صهیونیستی حمایت دریایی و تسلیحاتی علیه مصرکرده و موجب‌شدند تا در فاصله چند روز شبه‌جزیره سینا را به‌واسطه صهیونیست‌ها تصرف‌کنند. چنین ذهنیتی از اقدامات فرانسوی‌ها باعث‌شد که تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه درباره آن‌ها در قبال مردم مصر و حمایت از رژیم صهیونیستی رشد و رواج پیداکند (برومبرگر،1336: 7-4).

نتیجه‌‌گیری

در پاسخ به سؤال اول اینکه تعریف مفاهیم و چارچوب نظری تحلیل‌های توطئه‌باورانه و فرهنگ سیاسی چیست؟ ابتدا اشاره مختصری به فرهنگ سیاسی و سپس کلیاتی به تحلیل‌های توطئه‌باورانه به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های آن اشاره‌شد. در تعریف این‌گونه تحلیل‌ها بیان‌شد که توطئه در آن‌ها به‌عنوان تنها عامل مؤثر وقوع حوادث و وقایع است و این تحللیل‌ها سه رکن اساسی توطئه‌گران، توطئه‌باوران و مبانی و مفروضات دارند.

در پاسخ به سؤال دوم که جایگاه و ارکان تحلیل‌های توطئه‌باورانه در فرهنگ سیاسی مصر چیست؟ بیان‌شد که مصر در منطقه خاورمیانه عربی، موقعیت استراتژیکی بسیار مهمی دارد و قدرت بزرگ، طی چنددهه اخیر بیش از پیش به آن توجه‌کرده‌است. گرچه تجزیه و تحلیل‌های توطئه‌باورانه میان ملل مختلف کم و بیش وجوددارد، اما نوع و میزان گستردگی آن در هر کشوری متفاوت است. با توجه به موقعیت خاص ژئوپلیتیکی و استراتژیکی مصر، تحلیل‌های توطئه‌باورانه یکی از مؤلفه‌های اصلی فرهنگ سیاسی مصر در کنار مؤلفه‌هایی مانند اقتدارگرایی، بیگانه‌ستیزی، فقدان نهادها و تشکل‌های مدنی محسوب‌می‌شود. این مؤلفه‌ها به نوبه خود بر رشد و رواج تئوری‌های توطئه مصری مؤثر هستند.

در پاسخ به سؤال‌های سوم، چهارم و پنجم که مربوط به علل رشد و رواج تحلیل‌های توطئه‌باورانه در مصر بودند به ترتیب به نقش ساختار استبدادی نظام حاکم بر مصر و همچنین شرایط و اوضاع بحرانی ناشی وقوع رخدادهای سیاسی و اجتماعی مهم و همچنین دخالت‌ها و توطئه‌های کشورهایی چون آمریکا، بریتانیا و رژیم صهیونیستی در این کشور پرداخته‌شد و با ذکر شواهد و مثال‌هایی توضیح‌داده‌شد که چگونه این علل به شکل معناداری بر رشد و رواج تئوری‌های توطئه و ارائه تحلیل‌های توطئه‌باورانه در جامعه مصری تأثیر داشته‌اند.

- منابع فارسی

- اخوان کاظمی، بهرام (1387)، «بررسی تاملات فرهنگ سیاسی و تحزب در ایران»، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال 2، شماره 3، صص 155-129.

- برومبرگر، مری و سرژ (1336)، اسرار حمله به مصر. ترجمه عبدالرضا مهدوی، تهران: چاپ کیهان.

- بی‌نام (1389)، توطئه ایجاد جنگ های مذهبی در مصر محکوم شد، روزنامه جام‌جم، دوشنبه 13 دی.

- حسینی، بهروز (1380)، بررسی فرهنگ سیاسی دانشجویان دانشکده ادبیات دانشگاه شاهد تهران، پایان نامه، دانشگاه شاهد.

- حسینی، مختار (1381)، برآورد استراتژیک مصر، جلد اول، تهران: مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌‌المللی ابرار معاصر.

- غفاری هشجین، زاهد (1381)، «شیوه تفکر مبتنی بر توطئه‌باروی، ارکان و خاستگاه‌ها». مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره 180-179، صص 61-48.

- غفاری هشجین، زاهد (1384)، تئوری توطئه در فرهنگ سیاسی معاصر از مشروطیت تا انقلاب اسلامی، تهران: سروش.

- غفاریان، سیروس (1380)، حکومت‌گران کشورهای اسلامی، تهران: انتشارات مدرسه.

- مُصلّـی‌‌نژاد، عباس (1386)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: فرهنگ صبا.

- نبوی، سید عبدالامیر (1389)، «گزارش: نقش جوانان در خیزش نوین مردم مصر»، فصلنامه مطالعات راهبردی جهان اسلام، مؤسسه مطالعات اندیشه‌سازان نور، سال یازدهم، شماره 44.

- وودز، آلن (1389)، کارگران مصر رهبری را به‌عهده‌می‌گیرند، ترجمه آرش عزیزی، لندن، 9 فوریه.

 

2- منابع عربی

- البشری، طارق، (1983)، الحرکه السیاسیه فی مصر1945/1952، بیروت: دارالشروق.

3- منابع لاتین

- Brown, L. Carl. (1984). International Politics andMiddle East. Princeton:PrincetonUniversityPress.

- Chehabi,Houchang E.(2009). “The Paranoid Style in Iranian Histography” from Atabaki, Touraj.Iranin the 20th century: histography and political culture.London: i.b.tauris & Co Ltd.

- Fawzy, Mansour. (1992). The Arab World: Nation, State and Democracy.London: zed book.

- Gray, Matthew. (2010). Conspiracy Theories in the Arab World: Sources and Politics. Routledge.

- McConnachie, James & Robin Tudge. (2008). The Rough Guide To Conspiracy Theories.London. Rough Guides Ltd.

- Pipes, Daniel. (1991). Policy Papers:DamascusCourt the West, Syrian Politics, 1989-1991. TheWashingtoninstitute near east policy. Washington, D. C.

- Pipes, Daniel .(1992). Dealing WithMiddle EastEastern Conspiracy Theories. Orbis, Winter.

- Pipes, Daniel. (1997). Conspiracy: how the paranoid style flourishs and where it comes from.New York: free press.

- Pipes, Daniel . (1998). The Hidden Hand:Middle EastFears of Conspiracy. New York: martin`s press.

- Pipes, Daniel. (2011 a). “Egypt's Chance for Change”. TheWashingtonTimes. February

- Sayed, Fatma H. (2006). Transforming Education inEgypt: western influence and domestic policy reform. American Univercity inCairoPress.

- Singerman, Diane. (2002). The Politics of Emergency Rule inEgypt. Current History.

-  Svec, Stefan. (2007). Political Culture Islam and Public Particapation in ModernEgypt. GRIN Verlag.

- Zonis, marvin & Josef, craig. (1994). “Conspiracy thinking in middle east. political psychology”. Vpl.15, no.3, 1994.

4- سایت‌ها

- الخازن، جهاد (1432)، «نظریه المؤامره»، سایت البعث مدیا، تاریخ دسترسی 25/4/1390، آدرس اینترنتی:

- تخیری، نسرین (1390)، «پورت سعید: توطئه عقب‌ماندگی یا خشم». سایت مارگارین به نقل از روزنامه اعتماد، شماره 2329، صفحه اول، تاریخ 24/11/90، آدرس اینترنتی سایت:http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2448667

- Pipes, Daniel. (1994). “Middle EastMischief”. September. online. Available HTTP:.

-  Pipes, Daniel . (1999). “Egypt Air Probe uncovers Anti-Americanism”. Wall street journal. November 24. online. Available HTTP:.

-  Pipes, Daniel . (2010). “Conspiray Theories Keep Polio Alive”. June 2. online. Available HTTP:.

- Sharaf, Esam. (2011). We Are Facing a Conspiracy But Will not Surrender. Available at: htt// www.. egyptindependent.com/news /sharaf- We Are Facing a Conspiracy But Will not Surrender.

- Stalinsky, Steven. (2007). “Middle EastConspiracy Theories”. The New YorkSun. 11 September. Online Available HTTP: http://www.nysun.com/article/46074>.

- Sunstein, Cass R & Vermeule Adrian. (2008). “Conspiracy Theories”. Available at: http://ssm.com/abstract=108485.